Σημειώσεις Κεφαλαίου 5

[←1]: Συρόπουλος 5: Τμῆμα Εον. Ἐν ᾧ ὅπως ἔγραψεν ὁ Ἐφέσου τῷ πάπᾳ καὶ ὅπως βαρέως ἔσχε πρὸς τοῦτο ὁ βασιλεύς, καὶ περὶ καταστάσεως τῶν περὶ τοῦ πουργατορίου διαλέξεων, καὶ ὅπως ἑτοιμαζομένου τοῦ Ἀμηρᾶ ἐπελθεῖν κατὰ τῆς Πόλεως, ὁ πάπας πολλάκις παρακληθεὶς οὐδόλως ἐποίησέ τι πρὸς βοήθειαν τῆς Πόλεως. καὶ ὅσα ἐγένετο ἐν ταῖς περὶ τοῦ πουργατορίου διαλέξεσιν. Ἀπομνημονευμάτων ε΄.

[←2]: Συρόπουλος 5.1: Τούτων τοίνυν, ὡς δεδήλωται, γεγονότων, ὁ μὲν πάπας εὐθὺς τὸ τῆς ἀνακηρύξεως γραμμάτιον μεταγραφῆναι καὶ εἰς πάντα τὰ τῶν Λατίνων γένη σταλῆναι διωρίσατο καὶ πεποίηκε, πρέσβυν τε εἰς τὴν Φράντζαν τὸν ἐπίσκοπον Κρήτης τὸν Φαντῖνον πέπομφε τῶν οἰκειοτάτων καὶ συμβούλων αὐτοῦ ἕνα τυγχάνοντα, ἵνα τὸ δοκεῖν προσκαλέσηται καὶ παρασκευάσῃ ἐλθεῖν πρεσβείαν ἐκεῖθεν ἁρμοδίαν καὶ ἀνάλογον πρὸς τοιαύτην οἰκουμενικὴν σύνοδον. ὁ δὲ πατριάρχης εἰδὼς ὅπως ὁ Σάρδεων ἐνόσει πρὸς θάνατον, ἐζήτει ναὸν ἵνα θάψῃ αὐτὸν ἤ καὶ ἄλλον τινά, εἰ τεθνάναι συμβῇ. μετὰ γοῦν πολλὰς τὰς περὶ τούτου ζητήσεις μόλις ἔδωκαν μικρόν τινα ναὸν τοῦ ἁγίου Ἰουλιανοῦ καλούμενον, καὶ θανόντι τῷ μητροπολίτῃ, ᾅσαντες ἐπ΄ αὐτῷ τὰ νενομισμένα ἐντὸς τοῦ τοιούτου ναοῦ, ἔθαψαν αὐτὸν ἐκτὸς παρὰ τὸν τοῖχον τοῦ ναοῦ· εἰκοστὴ τετάρτη δὲ ἦν τοῦ ἀπριλλίου καὶ μνημόσυνον ἕν ἐτελέσαμεν αὐτῷ ἐν τῷ αὐτῷ ναῷ, οὐ μὴν ἐλειτουργήσαμεν ἐν αὐτῷ. οἱ δὲ ἡμέτεροι πρὸς θεραπείαν τοῦ Κυζίκου σκεπτόμενοι, ἰδόντες πρὸς θάνατον εἶναι τὸν Σάρδεων διεμηνύσαντο αὐτῷ καὶ δέδωκε τὴν τοποτήρησιν, ἥν εἶχε, πρὸς τὸν Μονεμβασίας δι΄ ἰδίου αὐτοῦ γράμματος· ἐμπεριείληπτο γὰρ καὶ τοῦτο τοῖς γράμμασι τῶν πατριαρχῶν. οὗ γενομένου καὶ δεξαμένου αὐτοῦ τὸ γράμμα, εἰρήνευσε καὶ ὁ Κυζίκου..

[←3]: Ο Laurent 1971: 256 σημ. 1, γράφει: «Θα δίσταζα να σκεφτώ, όπως ο Gill, Council, σελ. 106 σημ. 2, ότι ο Συρόπουλος αμφισβητεί εδώ την ειλικρίνεια τού Ευγένιου Δ΄. Ο συγγραφέας μας χρησιμοποιεί με μεγάλη ευκολία λέξεις και διατυπώσεις όπως δῆθεν ή τό δοκοῦν, τις οποίες πρέπει να θεωρήσουμε ως επικάλυψη λέξεων χωρίς ακριβή πεδία, ως επιφανειακή λέξη χωρίς ακριβές πεδίο εφαρμογής. Από την άλλη πλευρά, η φανερή προκατάληψη που αναφέρθηκε μπορεί να εξηγηθεί από την αποτυχία αυτής τής πρεσβείας, για την οποία η παπική κούρτη είχε κάνει πάρα πολλά, όπως έβλεπαν και γνώριζαν οι Γραικοί. Μάλιστα είναι προφανέστατο, ότι ο πάπας ήταν εκείνος που είχε την πιο πιεστική ανάγκη να δει τούς κύριους ηγεμόνες να προσέρχονται προς αυτόν, σε μια εποχή που πολλοί, και όχι οι δευτερεύοντες, υποστήριζαν ακόμη τη Σύνοδο τής Βασιλείας».

[←4]: Στο κείμενο Φράντζα (Φραγκία). Κατά τον Laurent 1971: 256 σημ. 2, η ορθογραφία αυτή φαίνεται να είναι επηρεασμένη από την προφορά τής Τοσκάνης. Η πιο κοινή μορφή που συναντάται στους συγγραφείς τού 15^ου αιώνα είναι είτε Φραγγία (στον Δούκα) είτε Φραγκία (στον Σφραντζή). Από την άλλη πλευρά ο όρος είναι επιδεκτικός ευρύτερου νοήματος, είτε στον γερμανικό κόσμο, είτε σε ολόκληρη τη Δύση ή σε κάποιο από τα μέρη της, συμπεριλαμβανομένης τής Ιταλίας.

[←5]: Τον Λατίνο αρχιεπίσκοπο Κρήτης Φαντίνους Βαλλαρέσσο κατά τον J. Gill, The Council of Florence (Καίμπριτζ 1959) 112. Ο Βαλλαρέσσο γεννήθηκε στη Βενετία περί το 1392 και πέθανε στις 18 Μαΐου 1443. Έγινε επίσκοπος Παρέντζο στις 28 Απριλίου 1415 και αρχιεπίσκοπος Κρήτης στις 5 Δεκεμβρίου 1425. Στάλθηκε αρκετές φορές ως πρέσβης στη Γαλλία την περίοδο 1435-1437, καθώς και στα μέσα Απριλίου 1438 (Laurent 1971: 256 σημ. 3).

Ο Διονύσιος, για τον οποίο βλέπε πιο πάνω (κεφ γ’, σημ. 91), πέθανε από την πανούκλα. Βλέπε Gill, Acta, σελ. 26:
«Ενώ λοιπόν αυτά λέγονταν και γίνονταν, εμείς περιμέναμε τα έθνη των Λατίνων και την αποσχισμένη από τον πάπα σύνοδο στη Βασιλεία. Κι ενώ περνούσε η προθεσμία και δεν φαινόταν να έρχεται κανένας από εκείνους, άλλη πληγή και άλλο κακό πήδηξε πάνω μας. Ποιο ήταν το κακό; Επιδημία θανάτου έπεσε στη Φερράρα, την οποία ταλαιπωρούσαν βουβωνική πανούκλα και πρόωροι θάνατοι. Κι εμείς, κατεχόμενοι από τον φόβο τού θανάτου και δειλία, είχαμε σχεδόν τρελαθεί, στενοχωριόμασταν για τη συνεχιζόμενη απραξία και ταρακουνιόμασταν από την απειλή τού θανάτου. Και το πιο φοβερό ήταν, ότι έχοντας εξαντληθεί από την αρρώστια και τον ακράτητο πυρετό, πέθανε και ο Σάρδεων, εκείνος ο κυρ Διονύσιος, και θάφτηκε από εμάς με λαμπρό τρόπο. Αυτό μάς φόβισε πολύ, αλλά όμως, με την εύνοια τού Θεού, μόνο εκείνος αντί για όλους εμάς αναχώρησε μέχρι τώρα για τις αιώνιες μονές, ενώ εμείς στενάζαμε, παρασυρμένοι από τον φόβο και τη δειλία»
(Τούτων οὖν οὕτω λεγομένων καὶ γινομένων, ἡμεῖς ἐκδεχόμεθα τά γένη τῶν Λατίνων, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ πάπα διῃρημένην σύνοδον ἐν τῇ Βασιλείᾳ. τῆς διωρίας δὲ παρερχομένης, καὶ οὐδεὶς τῶν παρ΄ ἐκείνοις ἐρχόμενος ἐγνωρίζετο. ἄλλη πληγὴ καὶ ἄλλο κακὸν ἡμῖν ἐπεπήδησεν· τί τὸ κακόν; λοιμὸς θανάτου ἐπέπεσε τὴν Φερραρίαν, καὶ βουβῶναι καὶ ἄωροι θάνατοι ἔθλιβον αὐτήν· ἡμεῖς δέ, τῷ φόβῳ τοῦ θανάτου καὶ δειλίᾳ συνεχόμενοι, φρενῆται σχεδὸν γεγόναμεν καὶ ἐλυπούμεθα διὰ τὴν ἀργίαν τοῦ καιροῦ καὶ ἐκλυδωνιζόμεθα διὰ τὴν τοῦ θανάτου ἀπειλήν· καὶ τὸ φοβερώτερον, ὅτι νόσῳ τρυχωθεὶς καὶ λάβρῳ πυρετῷ κατασχεθεὶς ὁ Σάρδεων ἐκεῖνος κύρις Διονύσιος ἀπέθανε καὶ ἐτάφη λαμπρῶς παρ΄ ἡμῶν. τοῦτο οὐ μικρῶς ἡμᾶς ἐφόβησεν, ἀλλ΄ ὅμως θεοῦ εὐδοκίᾳ μόνος ἐκεῖνος ἀντὶ πάντων ἡμῶν ἕως τοῦ νῦν ἀπῆλθεν εἰς τὰς αἰωνίους μονάς, ἡμεῖς δὲ τῷ φόβῳ καὶ δειλίᾳ συναπαχθέντες έστενάζομεν).

Βλέπε επίσης Σφραντζή, Χρονικόν, Patrologia Graeca 156, στηλ. 1048Β:
«Τον Φεβρουάριο τού ίδιου έτους, επέστρεψαν από την Ιταλία ο αυτοκράτορας μας, ο δεσπότης [Δημήτριος] και ολόκληρη η αντιπροσωπεία μας, εκτός από τον πατριάρχη και τον στενό μου φίλο, τον ευγενή μητροπολίτη Σάρδεων. Ο τελευταίος πέθανε στη Φερράρα και ο πατριάρχης αργότερα στη Φλωρεντία»
(Καὶ τὸν Φευρουάριον τοῦ αὐτοῦ ἔτους ἐπανέστρεψαν εἰς τὴν Πόλιν ἀπὸ τῆς συνόδου ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ δεσπότης καὶ οἱ ἀπελθόντες πάντες ἄλλοι, τοῦ πατριάρχου καὶ μόνον καὶ τοῦ καλοῦ καγαθοῦ Σάρδεων κἀμοὶ πλεῖστα φίλων ἐκεῖσε τελευτησάντων, τούτου μὲν εἰς Φεῤῥαρίαν, τοῦ δὲ πατριάρχου ἐν Φλωρεντίᾳ ὕστερον).

[←7]: Η εκκλησία τού Σαν Τζουλιάνο βρίσκεται στη Βία Σάντα Μαρία ντι Μπόκε. Περί το 1713 βρέθηκε ένα κουτί με οστά και ένα κομμάτι ελληνικής επιγραφής στη βάση τού καμπαναριού, που περιλάμβανε με βεβαιότητα το όνομα τού Διονυσίου των Σάρδεων. Η επιλογή αυτής τής εκκλησίας ως χώρου ταφής φαίνεται να υπαγορεύτηκε από τη μνήμη αρχαίας ελληνικής αποικίας που ιδρύθηκε στον τόπο αυτόν (Laurent 1971: 257 σημ. 5).

[←8]: Σύμφωνα με τον επιτάφιο τού Βησσαρίωνα, ο Διονύσιος πέθανε στις 13 Απριλίου. Φαίνεται εκπληκτικό ότι περίμεναν μέχρι τις 24 για να τον θάψουν. Κατά τον Κυριάκο Αγκωνίτη ίσως πρόκειται για λάθος, αλλά δεν μπορούμε να αποφασίσουμε, από τη στιγμή μάλιστα που η ημερομηνία είναι γραμμένη όχι με αριθμούς, αλλά με γράμματα: Ειδοί Απριλίου (idibus Aprilis), πράγμα που αποκλείει την περίπτωση λάθους, αφού στο ρωμαϊκό ημερολόγιο για τούς μήνες Μάρτιο, Μάιο, Οκτώβριο και Ιούλιο οι Ειδοί ήταν στις 15 τού μηνός, ενώ για τούς άλλους μήνες (συμπεριλαμβανομένου τού Απριλίου) ήταν στις 13 (Laurent 1971: 257 σημ. 6).

[←9]: Το γεγονός ότι ο επίσκοπος Κυζίκου είχε απογοητευτεί, επειδή ο συνάδελφός του από τη Μονεμβασία είχε αποκτήσει την τοποτήρηση τού πατριάρχη Ιερουσαλήμ, εκπλήσσει εκ πρώτης όψεως, γιατί ξαφνικά πέρασε αυτόματα ύστερα από αυτόν και μάλιστα υπέγραψε μετά από εκείνον το διάταγμα τής ένωσης. Μπορούμε όμως να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά του, με το σκεπτικό ότι φαινόταν σε αυτόν ότι έτσι τακτοποιούνταν το προβάδισμα που είχε ο Μονεμβασίας Δοσίθεος, έχοντας την τάξη τού Αγκύρας, τού τέταρτου μητροπολίτη τού πατριαρχείου, ενώ ο Κυζίκου ήταν ο πέμπτος (Laurent 1971: 258 σημ. 7).

[←10]: Συρόπουλος 5.2: Ὁ δὲ πάπας διεμηνύσατο ἵν΄ ἀποταχθῶσί τινες καὶ συνέρχωνται μετὰ τῶν παπικῶν καὶ ἐξετάζωσι περὶ μερικῶν τινων διαφορῶν κατὰ τὴν συμφωνίαν, ἥν ἐγγράφως πεποιήκασι· ὁ δὲ βασιλεύς τε καὶ ὁ πατριάρχης ὡς ἐν παρέργῳ τοῦτ΄ ἤκουσαν. καὶ μεθ΄ ἡμέρας τινάς αὖθις περὶ τούτου διεμηνύσατο· οἱ δ΄ ἡμέτεροι λόγοις μὲν ἔλεγον τοῦτο ποιήσειν, ἔργοις δ΄ ἐπελανθάνοντο.

[←11]: Συρόπουλος 5.3: Μεταξὺ δὲ τῶν ἡμερῶν τούτων εἶπεν ὁ πατριάρχης πρὸς ἡμᾶς πάντας, ὅτι εἰ καλέσουσί που ἡμᾶς πρὸς ἑστίασιν, μὴ ἀπέλθετε. κέκληκεν οὖν ὁ Ἰουλιανὸς τὸν μέγαν χαρτοφύλακα καὶ ἐμέ, καὶ παρεκρουσάμεθα ὡς οἷόν τε ἦν εὐπρεπῶς τὴν τοιαύτην πρόσκλησιν· κέκληκέ τε πρὸ ἡμῶν τὸν Νικαίας, τὸν σοφὸν Γεμιστὸν καὶ τὸν Ἀμηρούτζην, καὶ ἐν τῷ ἀρίστῳ φιλόσοφα προβλήματα προέτεινε πρὸς τοὺς ἡμετέρους, οὗτοι ἀρκούντως τὰς λύσεις τούτων ἐπεξειργάζοντο. ὕστερον δὲ καὶ τὸν Ἐφέσου μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ τοῦ νομοφύλακος καὶ τὸν Μιτυλήνης κέκληκεν εἰς εὐωχίαν. οὗτοι γοῦν οἱ δύο παρεκίνησαν καὶ τὸν Ἐφέσου, καὶ λαβόντες αὐτόν, εἰς τοῦ Ἰουλιανοῦ παρεγένοντο. κατὰ γοῦν τὸ ἔθος αὐτῶν ὡμίλουν λογικῶς μετὰ τοῦ Ἐφέσου διὰ μεταγλωττιστοῦ· εἶτα συμβουλευτικῶς παρεκίνησεν αὐτὸν ὁ Ἰουλιανός, ἵνα γράψῃ τι πρὸς τὸν πάπαν, ἐγκωμιάσῃ τε αὐτὸν ὑπὲρ τῆς ἐπιμελείας καὶ τῆς ἀρχῆς, ἥν κατεβάλετο πρὸς τὴν ἕνωσιν, εἶτ΄ ἀξιώσῃ καὶ διεγείρῃ, ὅπως καὶ εἰς τὸ ἑξῆς σπουδάσῃ τελεσθῆναι ταύτην τὴν ἕνωσιν. ὁ δὲ Ἐφέσου, εἰ καὶ πρόθυμος οὐκ ἦν πρὸς τὸ γράψαι, ἀλλ΄ οὖν τῇ παραινέσει τοῦ Ἰουλιανοῦ, πρὸς δὲ καὶ τῇ παρακινήσει τοῦ Μιτυλήνης πεισθείς, εἶπεν ὅτι· ἴσως περισσόν μοι δοκεῖ τοῦτο, διὸ καὶ οὐδέ εἰμι εὔκολος πρὸς αὐτό· εἰ δὲ δοκεῖ ἡμῖν λυσιτελές, γράψω καὶ στελῶ σοι τοῦτο, εἶπε τῷ Ἰουλιανῷ, καὶ εἴπερ ἀρέσει τῇ αἰδεσιμότητί σου, σταλήσεται καὶ πρὸς τὸν πάπαν· ἔγραψεν οὖν ὡς ἐν εἴδει ἐγκωμίου πρὸς τὸν πάπαν, καὶ ἐπῄνει τὴν πρὸς τὴν συνάθροισιν τῆς συνόδου ἐπιμέλειαν αὐτοῦ καὶ παρεκίνει, καὶ συνεβούλευεν, ἵνα καὶ ἔτι μᾶλλον ἐπιμελήσεται προβῆναι καλῶς τὴν ἕνωσιν ἐπ΄ ἀγαθῷ καὶ θεαρέστῳ συμπεράσματι. ἐν δὴ τῷ τοιούτῳ ἐγκωμίῳ μετὰ τῶν ἄλλων τῶν εὐσεβῶν τε καὶ σοφῶν ἐπιχειρημάτων καὶ τοῦτο περιείχετο, ὡς ῥᾴδιόν ἐστι τῷ πάπᾳ ποιῆσαι τὴν ἕνωσιν, εἴγε βούλοιτο, καὶ εὐκόλως δυνήσεται διαπράξασθαι ταύτην ἀπό τε τοῦ μεγαλείου καὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῆς ἐξουσίας, ἥν πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ κέκτηται, ἀπό τε τῆς εὐπειθίας καὶ τῆς ὑποταγῆς, ἥτις ὀφείλεται αὐτῷ παρὰ πάντων τῶν λατινικῶν γενῶν ὡς διαδόχῳ τοῦ ἁγίου Πέτρου· εἰ γὰρ θελήσει ἐκβαλεῖν τὴν προσθήκην ἐκ τοῦ ἁγίου συμβόλου, παῦσαι δὲ καὶ τὴν δι΄ ἀζύμων νεκρὰν θυσίαν, εὐθὺς γενήσεται καὶ ἡ ἕνωσις καὶ στερχθήσεται καὶ παρὰ πάντων. δύναται οὖν ὁ πάπας τοῦτο ποιῆσαι, καὶ εἰς μίαν Ἐκκλησίαν πάντας συνάψαι τοὺς χριστιανούς.

[←12]: Ο Γεώργιος Γεμιστός, που γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1355, ήταν Έλληνας μελετητής τής νεοπλατωνικής φιλοσοφίας, δάσκαλος τού Βησσαρίωνος και τού Μάρκου Ευγενικού. Επέλεξε το προσωνύμιο Πλήθων και υπήρξε κορυφαία πνευματική μορφή των ύστερων χρόνων τής αυτοκρατορίας, από τούς πρωτοπόρους τής αναβίωσης τής ελληνικής παιδείας. Επανεισήγαγε τη σκέψη τού Πλάτωνος στη Δυτική Ευρώπη κατά τη διάρκεια τής Συνόδου τής Φλωρεντίας. Εκεί συνάντησε και επηρέασε τον Κόσιμο των Μεδίκων που ίδρυσε νέα πλατωνική ακαδημία, η οποία, υπό τον Μαρσίλιο Φιτσίνο, θα μετέφραζε στα λατινικά όλα τα έργα τού Πλάτωνος. Ο Γεμιστός πέθανε στον Μυστρά το 1452.

[←13]: Ο Γεώργιος Ἀμηρούτζης γεννήθηκε στην Τραπεζούντα τού 15^ου αιώνα και εκπαιδεύτηκε εκεί και στην Κωνσταντινούπολη. Επονομαζόταν και «φιλόσοφος», επειδή καταγινόταν με φιλοσοφικές μελέτες. Πήρε μέρος στη Σύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας. Μετά την άλωση τής Κωνσταντινούπολης (1453) επέστρεψε στην πατρίδα του Τραπεζούντα και συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για την παράδοσή της στον Μωάμεθ Β΄ Πορθητή (1461). Από εκεί μεταφέρθηκε στην Αδριανούπολη και πέθανε αργότερα στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη.

[←14]: Κατά τον Laurent 1971: 259 σημ. 4, αυτό το είδος συζητήσεων στη διάρκεια δείπνου ήταν ήδη τής μόδας. Ο ίδιος αναφέρει εκείνο που οργάνωσε ένας πλούσιος Σιενέζος γιατρός, ο Ούγκο Μπέντσι. Ο ανθρωπιστής αυτός προσφέρθηκε να υποστηρίξει απέναντι στους Γραικούς τη γνώμη τού Πλάτωνα ή τού Αριστοτέλη, όποιαν ήθελαν. Η συζήτηση, που ξεκίνησε μετά το δείπνο ενώπιον μεγάλου ακροατηρίου, είχε καταλήξει σε θρίαμβο τού Μπέντσι, αν πιστέψουμε τον Αινεία Σύλβιο Πικκολομίνι, αργότερα πάπα Πίο Β΄ (Opera quae existent omnia … Bασιλεία 1571: De Europa, σελ. 450-451), ο οποίος επισημαίνει:
«Σίγουρα υπήρχαν άνδρες Λατίνοι, οι οποίοι από παλιά ξεπερνούσαν τούς Έλληνες στις πολεμικές τέχνες και την αγάπη για δόξα, αλλά στην εποχή μας προηγούνται επίσης στα γράμματα και σε κάθε είδος γνώσης»
(palam factum est Latino homines qui iam pridem bellicis artibus et amorum gloria Graecos superaverant, aetate nostra, etiam litteris et omnium doctrinarum genere anteire).
Σύμφωνα με τα λόγια τού γιατρού-φιλόσοφου, είχαν μιλήσει για λίγο απ΄ όλα: για την αιωνιότητα τού κόσμου, για την αθανασία των ψυχών, για τις αιτίες και τις αρχές των πραγμάτων, για την ευφυΐα και για τον Θεό. Αυτό το πρόγραμμα δίνει μια ιδέα για το τι θα μπορούσε να είχε συμβεί στο τραπέζι τού Τσεζαρίνι. Όσο για την εκθαμβωτική απόδοση τού Ούγκο Μπέντσι, αυτή πρέπει να απορριφθεί κατά τον D. P. Lockwood, Ugo Benzi, Medieval Philosopher and Physician (1376-1439), Σικάγo 1951, σελ. 1-10, 31, 155. Σύμφωνα με αυτόν τον συγγραφέα, δεν υπήρξε κατ΄ αντιπαράθεση συζήτηση, δεδομένου ότι η συνάντηση περιορίστηκε σε μια παρουσίαση από τον Μπέντσι, σχετική με τα προαναφερθέντα θέματα, ενώπιον τής αξιότιμης συγκέντρωσης. Το κοινό θα είχε χειροκροτήσει από ευγένεια ή υπνηλία. Σημειώστε όμως ότι στη μεταγενέστερη διαμάχη του με τον Γεώργιο Σχολάριο, ο Πλήθων Γεμιστός, που πρέπει να ήταν παρών, αναφερόταν στον Μπέντσι (Patrologia Graeca 160, Γεωργίου τοῦ Γεμιστοῦ πρός τάς ὑπέρ Ἀριστοτέλους Γεωργίου τοῦ Σχολαρίου ἀντιλήψεις, στήλ. 982D):
«Είναι συνηθισμένο να ακούμε όλους τούς Λατίνους και τούς Εβραίους, να λένε ότι ο Αβερόης δεν θεωρεί φθαρτό τον ανθρώπινο νου. Κι εμείς, καλέ άνθρωπε, έχουμε μάθει τα περί ανθρώπινης ψυχής τού Αβερόη από κάποιους από τούς σοφότερους Ιταλούς και Εβραίους και γνωρίζουμε αυτά που λένε και πώς τα λένε…»
(ἐξεῖναι γὰρ ἀκούειν καὶ Λατίνων καὶ Ἰουδαίων πάντων, οὐ φθαρτὸν τόν γε ἀνθρώπινον νοῦν Ἀβερόην φασκόντων ὑποτίθεσθαι. Καὶ ἡμεῖς, ὦ ΄γαθέ, παρά τε τῶν Ἰταλῶν τῶν σοφωτέρων καὶ Ἰουδαίων ἔστιν ὧν πεπύσμεθα τὰ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης Ἀβερόου, καὶ ἅ φασι καὶ ὥς γέ φασιν, ἴσμεν…)
Ο Μπέντσι όμως δεν ήξερε ελληνικά και σύμφωνα με τον Lockwood δεν ήταν καθόλου φιλόσοφος με την έννοια που το καταλαβαίνουμε σήμερα. Παρ΄ όλα αυτά ο Γεμιστός τον επαινεί, σε βάρος, είναι αλήθεια, τού ίδιου τού Γεώργιου Σχολάριου, ο οποίος κατηγορείται από τον Πλήθωνα (στο ίδιο) ότι απέφευγε τέτοιου είδους συναντήσεις με τούς Λατίνους, από φόβο μήπως εμφανιστεί κατώτερος από εκείνους.

[←15]: Συρόπουλος 5.4: Οὕτως οὖν γράψας καὶ τελειώσας αὐτό, ἔστειλε πρὸς τὸν Ἰουλιανόν. ὁ δ΄ ὡς καιρίαν τοῦτο δεξάμενος πρὸς τὸν βασιλέα διεκόμισεν· ὁ δὲ βασιλεὺς δεινὸν ἡγησάμενος τοῦτο, τῷ πατριάρχῃ διεμηνύσατο· πόθεν ἔχουσιν ἄδειαν οἱ ἡμέτεροι λέγειν καὶ πράττειν ἅ βούλονται; καὶ τίς ἔδωκεν αὐτοῖς ταύτην τὴν ἐξουσίαν; πῶς δὲ οὐ σκώπτεις καὶ συστέλλεις αὐτούς; ἡμεῖς ἔτι οὐδὲ τὸ τυχὸν ἠθελήσαμεν δεῖξαι πρὸς Λατίνους· οὔπω δέ τι εἰπόντων ἡμῶν, διὰ τί ἔγραψεν ὁ Ἐφέσου ἅ ἔγραψεν; ἔσκωψε δὲ ὁ βασιλεὺς καὶ τοὺς πλησιάσαντας αὐτῷ τότε ἀρχιερεῖς καὶ ὑπετίθει μὴ λέγειν τι πρὸς Λατίνους· ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ Ἐφέσου συνάξαι τὴν σύνοδον ἐβουλήθη καὶ πρὸς κρίσιν καὶ καταδίκην αὐτὸν ἑλκύσαι· ἐκωλύθη δὲ παρά τινων, καὶ μάλιστα παρὰ τοῦ Νικαίας εἰρηκότος τῷ βασιλεῖ· οὐ προσῆκον οὐδὲ ἁρμόδιόν ἐστι λαληθῆναι εἰς τὴν σύνοδον τὸ τοιοῦτον· τί γὰρ προσίσταται ὅτι ἔγραψεν ὁ Ἐφέσου; τὴν ἰδίαν ἔγραψεν γνώμην, διὸ καὶ φανερῶς ἐναντιώσεταί σοι ἡ σύνοδος. καὶ οὕτως ἀφῆκε τὸ περὶ τούτου.

[←16]: Η περιγραφή τού επεισοδίου στα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 28-34) είναι πληρέστερη και λεπτομερέστερη. Αυτό το περίεργο περιστατικό πρέπει να είχε γίνει στις αρχές Μαΐου 1438 (Laurent 1971: 260 σημ. 1).

[←17]: Kατά τον Laurent 1971: 260 σημ. 2, για να κατανοήσουμε την αντίδραση τού καρδινάλιου, χρειάζεται μόνο να συγκρίνουμε τη σύνοψη, που δίνει εδώ ο Συρόπουλος, αυτού τού εγκωμίου τού Μάρκου Ευγενικού προς τον πάπα, με το περιεχόμενο τής επιστολής τού Σχολαρίου, το πλήρες πρωτότυπο κείμενο τής οποίας βρίσκεται στο Petit, Documents, XVII, σελ. 336-341, ή καλύτερα με το ίδιο το εγκώμιο, τού οποίου ο συγγραφέας ίσως είχε εκ των υστέρων επιδεινώσει τη διατύπωση. Τόσο υπεροπτικός είναι ο τόνος.

[←18]: Συρόπουλος 5.5: Ὁ δὲ πάπας αὖθις διεμηνύσατο, ἵνα συνέρχωνται κατὰ τὴν συμφωνίαν καὶ σκέπτωνται περὶ μερικῶν διαφορῶν. ὡς δ΄ ἐπαγγελίας μόνον ἤκουε παρὰ τοῦ βασιλέως (πάντα γὰρ εἰς εκεῖνον ἀνήγοντο), ἔργον δ΄ οὐ προέβαινεν, ἠμέλησέ τι μικρόν πως καὶ αὐτὸς τὸ περὶ τούτου· καὶ ὡς ἐτελειώθη τὸ σιτηρέσιον καὶ ἀπῃτήθη ἕτερον, εἶπον ἐκεῖνοι. πῶς δώσει ὁ πάπας ἡμῖν σιτηρέσιον ἀργοῖς καθημένοις καὶ μηδένα λόγον ποιουμένοις ὧνπερ συνεφωνήσατε; τότε ἠρώτησεν ὁ βασιλεὺς τοὺς καρδηναλίους, πῶς βούλονται διαπράξασθαι ὅ λέγουσιν. ἔστησαν οὖν ἵν΄ ἀποταχθῶσιν ἐξ ἐκείνων δέκα καὶ δέκα ἐκ τῶν ἡμετέρων καὶ συνέρχωνται τρὶς τῆς ἑβδομάδος ἐν τῷ ναῷ τῆς μονῆς τοῦ ἁγίου Ἀνδρέου καὶ σκέπτωνται περὶ τῶν διαφορῶν.

[←19]: Σύμφωνα με τα Λατινικά Πρακτικά, θα υπήρχαν 16 εκπρόσωποι από κάθε πλευρά. Τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 19) συμφωνούν στο σημείο αυτό με τον Συρόπουλο, αλλά διαφέρουν ως προς τον αριθμό συνεδριάσεων που θα πραγματοποιούνταν κάθε εβδομάδα (τρεις σύμφωνα με τον Συρόπουλο, δύο σύμφωνα με τα πρακτικά) (Laurent 1971: 260 σημ. 3):
«Επέλεξαν λοιπόν οι Λατίνοι από την πλευρά τους δύο καρδινάλιους, δύο μητροπολίτες, δύο επίσκοπους και δύο ιερομόναχους, δύο ηγούμενους και δύο γραμματείς. Επιλέξαμε κι εμείς δύο από τούς πρώτους αρχιερείς, δύο από τούς μεσαίους και δύο από τούς τελευταίους, καθώς και δύο ηγούμενους, δύο σταυροφόρους και δύο γραμματείς και τούς ορίσαμε να συζητούν. Και συζητούσαν πηγαίνοντας δύο φορές την εβδομάδα στην εκκλησία τού Αγίου Φραγκίσκου»
(καὶ ἐκλέξαντο οἱ Λατῖνοι ἐκ τοῦ μέρους αὐτῶν καρδινάλεις β’, μητροπολίτας β’, ἐπισκόπους β’ καὶ ἱερομονάχους β’, ἀββάδας β’ καὶ νοταρίους β’. ἐκλεξάμεθα καὶ ἡμεῖς ἐκ τῶν πρώτων ἀρχιερέων β’, καὶ ἀπὸ τῶν μέσων β’, καὶ ἐκ τῶν τελευταίων β’, καὶ ἡγουμένους β’, καὶ σταυροφόρους β’, καὶ νοταρίους β’ καὶ ἀποκατεστήσαμεν τούτους διαλέγεσθαι. καὶ ἀπερχόμενοι δὴ καθ’ ἑβδομάδα δύο ἡμέρας, ἐν τῷ ναῷ τοῦ ἁγίου Φραντζέσκου διελέγοντο).

[←20]: Σφάλμα κατά τον Laurent 1971: 260 σημ. 4. Τόσο τα Ελληνικά όσο και τα Λατινικά Πρακτικά (βλέπε προηγούμενη σημείωση) υποδεικνύουν ως σημείο συνάντησης την εκκλησία τού Αγίου Φραγκίσκου (το σκευοφυλάκιο), στοιχείο που επιβεβαιώνεται από εντολή πληρωμής τού Αποστολικού Ταμείου στις 10 Μαΐου 1438.

[←21]: Συρόπουλος 5.6: Εἶτα προσεκαλέσατο ὁ βασιλεὺς τὸν πατριάρχην, τοὺς ἀρχιερεῖς, τοὺς ἄρχοντας τοὺς σταυροφόρους καὶ συνήλθομεν, ὄντων καὶ τῶν συγκλητικῶν βουλευτῶν, καὶ ὥρισεν, πῶς ἀπῄτησεν ὁ πάπας πολλάκις, ἵνα συνέρχωνταί τινες ἐκ τῶν ἡμετέρων καὶ σκέπτωνται μετὰ τῶν Λατίνων περί τινων ζητημάτων· περὶ πλείστου δὲ τοῦτο ποιεῖται ὁ πάπας, οὐ τόσον διὰ χρείαν ὅσον δι΄ ἀκοήν, ἵνα κηρύττηται καὶ ἐν τῇ Βασιλείᾳ καὶ πανταχοῦ, ὅτι ἡ οἰκουμενικὴ σύνοδος καὶ συνίσταται καὶ συνεργεῖ, ὡς ἄν ἔχῃ ὁ πάπας ἐπίδοσιν ἐκ τούτου καὶ ἡ ἐν Βασιλείᾳ σύνοδος ἑλάττωσιν. δεῖ οὖν καὶ ἡμᾶς τοῦτο ποιῆσαι καθὼς καὶ πρώην συνεφωνήσαμεν. ἐκλεχθήτωσαν οὖν δέκα ἐξ ἡμῶν, ἐπεὶ καὶ ἐξ ἐκείνων δέκα ἔσονται εἰς τὰς τοιαύτας συνελεύσεις. ἐξελέξαντο τοίνυν τὸν Ἐφέσου, τὸν Μονεμβασίας, τὸν Νικαίας, τὸν Λακεδαιμονίας, τὸν Ἀγχιάλου, τὸν μέγαν χαρτοφύλακα, τὸν μέγαν ἐκκλησιάρχην, τὸν ἡγούμενον Παντοκράτορος, τὸν ἡγούμενον τοῦ Καλέως, καὶ ἐκ τῶν Ἁγιορειτῶν τὸν ἱερομόναχον κῦρ Μωϋσῆν. ὥρισε δὲ ὁ βασιλεὺς καὶ ἐκ τῶν ἀρχὸντων κῦρ Μανουὴλ τὸν Ἰάγαριν <και >, ὡς ἄν συνέρχωνται καὶ οὗτοι μεθ΄ ἡμῶν, πλὴν ἵνα ἐν ἰδίῳ κάθηνται τόπῳ, ὡς ἀκροαταὶ καὶ δεφένστορες ἡμῶν τὸ δοκεῖν· ὑπετύπωσέ τε, ἵνα ὁ Ἐφέσου καὶ ὁ Νικαίας λέγωσιν ὅπερ ἄν δεήσοι πρὸς Λατίνους καὶ οὐδεὶς ἄλλος, καὶ ὅταν ἀκούσωμέν τι παρ΄ ἐκείνων δεόμενον συμβουλῆς, ἐξερχόμενοι βουλευώμεθα ἰδίως, καὶ ὅπερ ἄν περιστήσωμεν, εἴπῃ τοῦτο εἷς ἐκ τῶν δηλωθέντων· πλὴν ἵνα μηδέν τι εἴπωμεν περὶ τῶν εἰς τὸ δόγμα συντεινόντων, καὶ μετὰ τὸ παύεσθαι τοὺς προσδιαλεγομένους, ἵνα προσερχώμεθα τῷ βασιλεῖ καὶ ἀναγγέλωμεν τὰ ἐν ἑκάστῃ διαλέξει λεχθέντα.

[←22]: Κατά τον Laurent 1971: 261 σημ. 6, εδώ υπάρχει κενό στο χειρόγραφο. Ο Gill, Council, σελ. 109 σημ. 1, υποθέτει ότι οι δύο αυτοκρατορικοί επίτροποι ήσαν ο Μανουήλ Δισύπατος και ο Μάρκος Ιάγαρις και ότι ο αντιγραφέας έχει παραλείψει το κομμάτι μέσα στις αγκύλες. Οι δύο αυτοί διπλωμάτες εμφανίζονται πιο κάτω (κεφ. ε΄ παρ. 22) από κοινού στην ίδια αποστολή. Όμως ο Μανουήλ Ιάγαρις, τον οποίο είδαμε πιο πάνω (κεφ. δ΄ παρ. 39) να έχει σταλεί στους Λατίνους, θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν εδώ και πάλι, ενώ δεν υπάρχει τίποτε που να εμποδίζει τον τότε συνάδελφό του, τον Γεώργιο Δισύπατο, να τον συνοδεύει και σε αυτή την περίσταση. Ο Mανουήλ Ιάγαρις ήταν μέλος τού ιδιωτικού συμβουλίου τού αυτοκράτορα.

[←23]: Συρόπουλος 5.7: Ἐτάχθη οὖν ἡμέρα καθ΄ ἥν συνελθόντες ἐκαθίσαμεν ἐν τῷ σκευοφυλακίῳ τοῦ δηλωθέντος ναοῦ ἰδίως, ἔχοντες καὶ γραμματικὸν τὸν ἐπὶ τῆς ἱερᾶς καταστάσεως καὶ μεταγλωττιστὴν κῦρ Νικόλαον τὸν Σεκουνδινόν. ἦσαν δὲ καὶ ἐξ ἐκείνων καρδηνάλιοι δύο, ὁ Ἰουλιανὸς καὶ ὁ Φιρμάνος. πρὸς τούτοις ὁ Ῥόδου Ἀνδρέας, ὁ διδάσκαλος τῆς κούρτης Ἰωάννης ὁ Ἱσπανός, καὶ ἕτεροι ἕξ. προσειρήκασιν οὖν ἡμῖν φιλικῶς, καὶ ἡμεῖς αὖ ἐκείνοις ὁμοίως· εἶτ΄ ἐκ τῶν σκιμπόδων ἐγερθέντες καὶ τὰ σφῶν γόνατα τῷ ἐδάφει ἐρείσαντες, ὡς ἔθος αὐτοῖς, προσηύξαντο ἱκανῶς κατ΄ ἀνατολὰς ὁρῶντες καὶ μυστικῶς ψιθυρίζοντες, καὶ ἡμεῖς αὖ τότε τῶν καθεδρῶν ἀποβάντες καὶ τοῖς πήχεσι τῶν χειρῶν ὑπανέχοντες ἑαυτοὺς ἐν τοῖς σκίμποσι προσηυξάμεθα, ψαλμοὺς ἁρμοδίους διεξιόντες μυστικῶς· εἶτ΄ ἐκάθισαν ἐκεῖνοί τε καὶ ἡμεῖς. καὶ ἤρξατο ὁ Ἰουλιανὸς προοιμιασάμενος καὶ κατασκευάσας ὅπως τὸ τῆς ἑνώσεως ἔργον ἐστὶ θεῖον καὶ ἐξαίσιον καὶ ἐπιθυμητόν, καὶ χρὴ πάντας ἐπιμελῶς συνεργῆσαι πρὸς τοῦτο, καθὼς δύναται ἕκαστος· ἐπεὶ καὶ τούτου χάριν κατεφρονήσατε καὶ ὑμεῖς, ἔφη πρὸς ἡμᾶς, καὶ κόπων τῶν ἐκ τῶν μακρῶν διαστημάτων καὶ κινδύνων θαλασσίων καὶ τῆς ἄλλης θεραπείας ὑμῶν, καὶ ἡμεῖς αὖ πᾶσαν ἐπιμέλειαν πρὸς τὸ συνελθεῖν ὑμᾶς πεποιήκαμεν, ἵνα τὸ τοιοῦτον θεῖον ἔργον διαπραχθείη. διὰ τοῦτο χρὴ ἑκατέρωθεν πᾶσαν σπουδὴν πρὸς τοῦτο συνεισενεχθῆναι. ἠκούσαμεν δὲ ὅτι ὑμεῖς ἔτι ὄντες ἐν Κωνσταντινουπόλει συνήρχεσθε μετὰ τῶν ἐκεῖσε σοφῶν καὶ λογιωτέρων, καὶ σκεπτόμενοι εὕρετε μεσότητά τινα, δι΄ ἧς νομίζετε συναφθῆναι μεθ΄ ἡμῶν. ζητοῦμεν οὖν ἵνα εἴπητε καὶ ἡμῖν ἐκεῖνο τὸ μέσον, ὅπερ ἐστήσατε διὰ τὴν ἕνωσιν. τοιαῦτά τινα εἶπεν ὁ Ἰουλιανὸς πεπλατυσμένως ἄγαν καὶ λογικῶς καὶ μετ΄ ἐπιστήμης καὶ δεινότητος ῥητορικῆς. ἀπεκρίθη ὁ Ἐφέσου πρὸς ταῦτα, ὡς· ὅτι μὲν παραγενόμεθα ἐνταῦθα καταφρονήσαντες καὶ κόπων καὶ κινδύνων πρὸς τὸ διαπραγματεύσασθαι τὸ θεῖον ἔργον τῆς ἑνώσεως, ἐὰν ὁ Θεὸς εὐδοκήσῃ, πρόδηλόν ἐστι, καὶ πρόθυμοί ἐσμεν καὶ ἡμεῖς τὴν δυνατὴν ἐπιμέλειαν καὶ σπουδὴν Θεοῦ χάριτι πρὸς τοῦτο συνεισενεγκεῖν, ἐπεὶ καὶ τούτου χάριν ἀφίγμεθα· πλὴν ἐν ταῖς παρούσαις συνελεύσεσι μερικῶν τινων ζητημάτων ἕνεκεν ἐτάχθημεν συνέρχεσθαι καὶ ἀκούειν καὶ λέγειν πρὸς ταῦτα, οὐ μὴν δὲ λέγειν περὶ τῆς δόξης, δι΄ ἥν ἀφ΄ ὑμῶν διιστάμεθα· περὶ γὰρ ταύτης μετὰ παραδρομὴν τῆς συμφωνηθείσης διωρίας ἐτάχθη ἐξετασθῆναι. Διό, εἴπερ ἔχετε ἄλλο τι ζήτημα, εἴπατε καὶ ἀπολογησόμεθα· μέσον δέ τι ἡμεῖς οὐχ εὕρομεν, ἀλλ΄ ὅτε διαλέξεις περὶ τῆς δόξης ποιήσομεν, ἐνδέχεται ἐκ τῶν διαλέξεων ἴσως καὶ μεσότητά τινα εὑρεθῆναι, δι΄ ἧς καὶ ἡ ἕνωσις παρακολουθήσει.

[←24]: Στο κείμενο, τόν ἐπί τῆς ἱερᾶς καταστάσεως. Εκκλησιαστικός αξιωματούχος ή τελετάρχης τής Αγίας Σοφίας, που ανήκε στην τέταρτη πεντάδα. Το όνομα τού συγκεκριμένου είναι άγνωστο (Laurent 1971: 262 σημ. 1).

[←25]: Ο καρδινάλιος Τσεζαρίνι είχε επιλέξει αρχικά ως διερμηνέα τον γαμπρό τού Ιωάννη Χρυσολωρά, τον Φραντσέσκο Φιλέλφο, τότε καθηγητή ελληνικών στη Σιένα. Αλλά ο τελευταίος δέχτηκε την θέση υπό διπλή προϋπόθεση: ότι η σύνοδος, ο τόπος τής οποίας δεν είχε ακόμη προσδιοριστεί οριστικά, θα διεξαγόταν στην Ιταλία, αλλά όχι στη Φλωρεντία, απ΄ όπου είχε διαφύγει. Καθώς ο Τσεζαρίνι βρισκόταν ακόμη στη Βασιλεία, η προσφορά αυτή, που στάλθηκε από τον Αινεία Πικκολομίνι, δεν είχε συνέχεια (Laurent 1971: 262 σημ. 2).

[←26]: Σεκουνδινός: Ο Νικκολό Σεκοντίνο ντα Νεγκροπόντε ήταν διερμηνέας μεταξύ των Γραικών και των Λατίνων. Περνούσε αξιοθαύμαστα από τη μια γλώσσα στην άλλη, από τα ελληνικά στα λατινικά όταν μιλούσαν οι Γραικοί και από τα λατινικά στα ελληνικά. Συνέβη ακόμη και να διορθώσει αμέσως λάθη μετάφρασης ή ερμηνείας που έκαναν πραγματικοί Γραικοί, όπως ο Ρόδου Ανδρέας, όταν παρέθετε και σχολίαζε τον Άγιο Μάξιμο (Laurent 1971: 262 σημ. 3).

[←27]: Φιρμάνος: Ο Ντομένικο Καπράνιτσα (1400–1458), Ιταλός θεολόγος, ειδικός τού εκκλησιαστικού δικαίου, πολιτικός και καρδινάλιος. Βλέπε πιο πάνω, κεφ. δ΄ σημ. 161.

[←28]: Ιωάννης Ισπανός: Ο Χουάν ντε Τορκεμάδα, θείος τού Θωμά, τού διάσημου ιεροεξεταστή. Γεννήθηκε στο Βαγιαδολίδ το 1388. Υπήρξε Δομινικανός, κύριος τού Ιερού Παλατιού γύρω στο 1434, Υπερασπιστής τής Πίστης (Defensor fidei) το 1436, καρδινάλιος το 1439 και επίσκοπος το 1440. Πέθανε στις 26 Σεπτεμβρίου 1468.

[←29]: Τα ονόματα των έξι τελευταίων δεν αναφέρονται από τις πηγές. Όσο για το σύνολο, τα Ελληνικά και τα Λατινικά Πρακτικά προσδιορίζουν ότι οι επιτρόποι επιλέχθηκαν με τη σχέση δύο ανά κατηγορία κληρικών. Έτσι από την πλευρά των Λατίνων ήσαν 2 καρδινάλιοι, 2 αρχιεπίσκοποι, 2 επίσκοποι, 2 ηγούμενοι, 2 μοναχοί και 2 γραμματείς, ενώ από την πλευρά των Γραικών ήσαν 2 μεγάλοι μητροπολίτες, 2 μεσαίοι μητροπολίτες, 2 μικροί μητροπολίτες, 2 ηγούμενοι, 2 σταυροφόροι και 2 γραμματείς (Laurent 1971: 263 σημ. 6).

[←30]: Συρόπουλος 5.8: Οὕτως μὲν ὁ Ἐφέσου ἀπελογήσατο. Ἀλλ΄ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, τοῦτο τοῖς ἐντευξομένοις εἰδέναι διαμαρτύρομαι, ὡς ἔγωγ΄ ἐν μὲν ταῖς προκαταστάσεσι καὶ ταῖς κατασκευαῖς τῶν πράξεων, κἄν τοῖς ἄλλοις, ἀκριβῶς κατὰ τὸ ἐγχωροῦν καὶ αὐταῖς λέξεσι πολλαχοῦ ὑφηγοῦμαι τὰ τότε λεχθέντα τε καὶ πραχθέντα, καὶ προὔργου παντὸς ποιοῦμαι μήτε προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις ἐκεῖσε, μήτε τι παραλιπεῖν. ἐν δέ γε ταῖς διαλέξεσιν οὐκ ἔνεστι λεπτομερῶς ταύτας ἐκτίθεσθαι, ἐπειδὴ εἰς πλάτος πολὺ παρετείνοντο αἱ ὁμιλίαι τῶν διαλεγομένων, ἀλλὰ κεφαλαιωδῶς τοῦ σκοποῦ αὐτῶν ἐφαπτόμενος, εἰς τὰ πρακτικὰ παραπέμψω τοὺς βουλομένους εἰδέναι τὰ κατὰ μέρος ἐν αὐταῖς λαληθέντα. ταῦτα οὖν οἱ βουλόμενοι καὶ ἐν τῷ παρόντι ζητείτωσαν· ἐν γὰρ τοῖς περὶ τοῦ πουργατορίου ὑπομνήμασιν εὑρήσουσιν ἀκριβῶς ὅσα παρ΄ ἑκατέρων λέλεκται τῶν μερῶν· ὁ δέ γε παρὼν λόγος προβαινέτω καθ΄ ὅν προὔθετο σκοπὸν ἐξ ἀρχῆς.

[←31]: Συρόπουλος 5.9: Ὁ δέ γε Ἰουλιανὸς αὖθις ἀπελογήσατο πρὸς τοὺς λόγους τοῦ Ἐφέσου· καὶ πρῶτον μὲν ἐπῄνεσεν αὐτὸν ὡς συνετῶς ἀποκριθέντα. εἶτα δεῖν ἔλεγε μᾶλλον ἀπὸ τοῦ νῦν περὶ τῆς δόξης τὸν λόγον ποιεῖσθαι, καὶ μὴ προσίστασθαι ἡμῖν τὸ τῆς διωρίας κώλυμα, ἀλλὰ γυμνάζειν καὶ ἐπεξεργάζεσθαι τὰ τὴν διαφορὰν ἐμποιοῦντα ἡμῖν ζητήματα, καὶ ἔχειν τοὺς περὶ τούτων λόγους καὶ τηρεῖν διευκρινημένους· καὶ μετὰ τὴν διωρίαν, ὅταν συναχθῶσι καὶ οἱ ἐλευσόμενοι, ἵνα ἀκούσωσι τοὺς λόγους γεγυμνασμένους παρ΄ ἡμῶν καὶ χωρήσωσιν εὐκόλως πρὸς τὴν ἀπόφασιν. καὶ μάλιστα συντείνει τοῦτο, ἔφη, καὶ πρὸς τοὺς λόγους τοῦ Ἐφέσου· μεταξὺ γὰρ τῶν τοιούτων διαλέξεων εὑρεθήσεται καὶ ἡ μεσότης, καθὼς αὐτὸς εἴρηκε, καὶ λίαν καλῶς, καὶ τῷ σκοπῷ τούτου συνᾴδω καὶ αὐτός. διὸ οὐ χρὴ ἕνεκεν τῆς διωρίας κωλυθῆναι τὰς διαλέξεις. εἰς πλάτος οὖν ἐξέτεινε τοὺς περὶ τούτου λόγους, ἀφορμάς τινας ἐκ τῶν τοῦ Ἐφέσου λόγων ὑποσυλῶν καὶ τῇ τῆς μεσότητος λέξει ἐπιφυόμενος.

[←32]: Συρόπουλος 5.10: Ὡς οὖν εἴδομεν τοὺς λόγους τοῦ Ἰουλιανοῦ μετὰ ῥητορικῆς δεινότητος εὐφυῶς ἄγαν καὶ περιέργως προαγομένους, ἐξελθόντες ἰδίως ἐβουλευσάμεθα, καὶ ἐστήσαμεν ὁποίαν εἶναι δεῖ πρὀς ἅπερ ἠκούσαμεν ἀπολογίαν· εἴπομεν δὲ καὶ τῷ Ἐφέσου μετὰ συμβουλῆς καὶ ἀξιώσεως, ὅτι· ἐπεὶ ἀπελογήσω αὐτὸς τὴν πρώτην ἀπολογίαν, ἀπολογηθήτω νῦν ταύτην τὴν δευτέραν ἡμῶν ἀπολογίαν ὁ Νικαίας, καὶ ἔσται τοῦτο φιλικόν τε καὶ τίμιον. καὶ οὕτως ἀνεθήκαμεν αὐτῷ ταύτην· τῇ γὰρ ἀληθείᾳ οὐκ ἔδοξεν ἡμῖν ἔχειν τινὰ γενναιότητα ἤ κατὰ τὴν φράσιν ἤ κατὰ τὰ νοήματα ἡ πρώτη ἀπολογία τοῦ Ἐφέσου, οὐδὲ ἀναλογίαν ἁρμοδίαν πρὸς τοὺς λόγους τοῦ Ἰουλιανοῦ. διὸ καὶ κατεσκευάσαμεν τὸν Νικαίας ἀπολογήσασθαι.

[←33]: Συρόπουλος 5.11: Εἰσελθόντων οὖν ἡμῶν καὶ καθεσθέντων, ἤρξατο ὁ Νικαίας, καὶ πρῶτον μὲν ἐπῄνεσε τὸν Ἰουλιανόν, ὡς ἄριστα καὶ ῥητορικώτατα διελόντα καὶ ἐπεξεργασάμενον τούς τε πρώτους αὐτοῦ λόγους καὶ τοὺς δευτέρους· εἶτ΄ ἀνακεφαλαίωσιν ἐποιήσατο τῶν πρὸς τὴν ἀπολογίαν τοῦ Ἐφέσου λόγων τοῦ Ἰουλιανοῦ καὶ ἐφ΄ ἑκάστῳ κεφαλαίῳ γενναίαν ἐφήρμοζεν ἀπολογίαν, οὐ μόνον δὲ πρὸς τοὺς δευτέρους ἀπελογεῖτο λόγους τοῦ Ἰουλιανοῦ, ἀλλ΄ ἐν τῷ μεταξὺ καὶ τοὺς προτέρους συνείρων λόγους καὶ πρὸς ἐκείνους ἀπελογεῖτο καὶ ἐπηνώρθου τὰ δόξαντα ἀνίσχυρα ἐκ τῶν τοῦ Ἐφέσου καὶ ἠσφαλίσατο καὶ ἀπέκλεισεν, εἴ τι πόρισμα ἐπορίζετο ἐκ τούτων ὁ Ἰουλιανός· ἐν οἷς μετὰ τῶν ἄλλων τῶν πολλῶν τε καὶ ἀρίστων αὐτοῦ ἐπιχειρημάτων ἔφη καὶ τοῦτο· μεσότητα δὲ ἄλλην ἡμεῖς οὐκ ἔχομεν εἰ μὴ τὴν ἀλήθειαν· ἐπεὶ γὰρ ἔχομεν τὴν ἀλήθειαν μεθ΄ ἡμῶν, αὐτὴν ἕξομεν ἡμεῖς καὶ μεσότητα, καὶ ἑτέρας οὐ δεησόμεθα, ἐπεὶ οὐδὲ δυνησόμεθά ποτε εὑρεῖν κρείττονα τῆς ἀληθείας μεσότητα. οὐ μόνον δὲ πρὸς τοὺς δευτέρους λόγους τοῦ Ἰουλιανοῦ, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς προτέρους σχεδὸν πάντας ἐδεδώκει τὴν ἀπολογίαν γενναίαν τε καὶ λογικὴν καὶ πεπλατυσμένην. μετὰ τὰς ἀπολογίας δὲ τοῦ Νικαίας εὐθὺς ἐξῆλθε καὶ ὁ Ἰουλιανὸς μετὰ τῶν περὶ αὐτὸν καὶ ἐβουλεύοντο ὥραν ἱκανήν· εἶτα ἦλθον καὶ ἐκάθισαν, καὶ ἔδειξεν ὁ Ἰουλιανὸς ἑαυτὸν ἀποδεξάμενον καλῶς τοὺς λόγους τοῦ Νικαίας καὶ ἐπῄνεσεν αὐτὸν ὡς νουνεχῶς τε καὶ λογικῶς ἀποκρινάμενον καὶ πολλοὺς ἐπαίνους πρὸς αὐτὸν εἰρηκώς, ἐν τούτοις τοὺς λόγους κατέπαυσεν, ἐν ἑτέρᾳ συνελεύσει τὰ δόξαντα αὐτοῖς λέγειν ταμιευσάμενος. διὸ καὶ ἀπήλθομεν εἰς τὰ ἴδια καὶ ἀριστήσταντες προσήλθομεν τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνηγγείλαμεν τὰ ἐν τῇ συνελεύσει λαληθέντα κατὰ μέρος, ὡς προέβησαν καὶ ὡς ἐνίστανται ἀπαιτοῦντες περὶ τῆς δόξης διαλέγεσθαι. ὁ δὲ ἀπεδέξατο μὲν τὴν προχώρησιν τῶν λόγων, προσέταξε δὲ ἵνα περὶ μὲν ἄλλων, ὧν ἄν εἴπωσιν, ἀπολογώμεθα καὶ ἡμεῖς, περὶ δὲ τῆς δόξης μηδόλως.

[←34]: Συρόπουλος 5.12: Τότε εἶδόν τινες ἐξ ἡμῶν τὸν Ἐφέσου, καὶ πῇ μὲν ὠνείδισαν αὐτὸν φιλικῶς, πῇ δὲ ἠξίωσαν καὶ παρεκίνησαν (λέγειν) ὅσα χρὴ λογικῶς καὶ γενναίως· εἶπον γὰρ αὐτῷ, ὡς· εἴπερ ἐν τοῖς ζῶσιν ἐτύγχανον νῦν, εἴτε ὁ διδάσκαλος κῦρ Ἰωσήφ, εἴτε ὁ παπᾶς κῦρ Μακάριος ὁ Μακρός, εὐεργεσίαν τοῦ Θεοῦ ἐλογίσαντ΄ ἄν εἶναι εἰς αὐτοὺς τὸ ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὐτῶν τὴν παροῦσαν γενέσθαι σύνοδον, ὡς ἄν ἐνδείξωνται τὸν ἁγῶνα καὶ τὸν ζῆλον, ὅν εἶχον εἰς τὰ εὐσεβῆ τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν δόγματα καὶ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν δύναμιν, ἥν ἀπὸ τῆς περὶ τοὺς λόγους παιδείας συνειλόχασιν· ἐοικέναι γὰρ ἄν τις εἴποι τὰ παρόντα ἐκείνοις τοῖς ἐν τοῖς θείοις εὐαγγελίοις εἰρημένοις, ὅτι· πολλοὶ προφῆται καὶ βασιλεῖς ἐπεθύμησαν ἰδεῖν ἅ ὑμεῖς βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι ἅ ὑμεῖς ἀκούετε, καὶ οὐκ ἤκουσαν. τοῦ οὖν τοιούτου πράγματος ἐκ Θεοῦ καταπεμφθέντος πρὸς σέ, οὐκ ἔδει πεφεισμένως καὶ ἰδιωτικῶς ἤ καὶ ἀπερισκέπτως, ὡς ἔτυχεν, ἀπολογήσασθαι, ἀλλ΄ ἐπιστημονικῶς καὶ γενναίως ὡς λόγιος, καὶ δύνασαι τοῦτο καλῶς Θεοῦ χάριτι. διὸ σπούδασον ἵνα δείξῃς καὶ τὴν γενναιότητα, ἥν ἔχεις περὶ τὰ εὐσεβῆ ἡμῶν δόγματα, καὶ τὴν λογιότητα, ἥν ἐκτήσω βοηθείᾳ Θεοῦ ἀπὸ τῆς σπουδῆς σου καὶ τῆς ἐπιμελείας σου· ἔσται γὰρ τοῦτο καὶ εἰς τιμὴν σὴν καὶ ἐπίδοσιν καὶ εἰς δόξαν τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν· εὑρήσεις δὲ καὶ μισθὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ εὐχαριστίαν παρ΄ ἡμῶν πάντων. ὁ δὲ ἐπὶ τούτοις ἔφη ὡς πάλαι παρῃτήσατο τὰς τοιαύτας τῶν λόγων φιλοτιμίας καὶ ἁπλῶς ᾐρετίσατο ὁμιλεῖν καλογηρικῶς. ἀλλ΄ ἤκουσεν, ὡς οὐκ ἀπαιτεῖ ἡ παροῦσα ὕλη τοιαύτην τῶν λόγων ἰδέαν, ἀλλὰ γενναίαν καὶ ἀγωνιστικὴν κατά τε τὸν νοῦν καὶ τὴν φράσιν. διὸ χρὴ καὶ αὐτόν, ὡς δύναται, πρὸς ταῦτα σπουδᾶσαι, ἐπεὶ καὶ ὁ καθόλου ἀγὼν πρὸς αὐτὸν ἀφορᾶ· εἰ μὴ γὰρ νῦν χρήσεται τῇ ἐνούσῃ αὐτῷ σοφίᾳ καὶ λογιότητι, ποῦ ἄν ἄλλοθι χρήσαιτο ταύτῃ; καὶ ταῦτα μὲν ἦσαν πρὸς τὸν Ἐφέσου.

[←35]: Ο Ἰωσήφ Βρυέννιος, για τον οποίο βλέπε πιο πάνω, κεφ. β’, σημ. 103.

[←36]: Βλέπε πιο πάνω, κεφ. β’, σημ. 86.

[←37]: Συρόπουλος 5.13: Συνήλθομεν δὲ ἐν δευτέρᾳ συνελεύσει, καὶ πάλιν ἤρξατο ὁ Ἰουλιανὸς καὶ διὰ πολλῶν λόγων κατεσκεύασεν, ὅτι χρὴ λέγειν περὶ τῆς δόξης, καὶ ἀπῄτησε καὶ ἡμᾶς λέγειν περὶ αὐτῆς. ἀπελογήσατο οὖν ὁ Ἐφέσου καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους τοῦ καρδηναλίου λόγους λογικῶς καὶ γενναιότερον ἤ πρότερον· εἶτα εἶπε καὶ εἰς τὰ περὶ τῆς δόξης, ὅτι· καθὼς ἔφημεν καὶ ἐν τῇ προτέρᾳ συνελεύσει, οὕτω καὶ νῦν λέγομεν, ὅτι, ἐπεὶ ἐτάχθη καὶ συνεφωνήθη ἐγγράφως καὶ παρὰ τοῦ μακαριωτάτου πάπα καὶ παρὰ τοῦ βασιλέως τοῦ ἁγίου καὶ τοῦ ἁγιωτάτου πατριάρχου ἡμῶν, ἵνα μέχρι τῆς τετραμήνου διωρίας μηδόλως διαλεχθῶμεν περὶ τῆς δόξης, καθὼς οἶδεν ἀκριβῶς τοῦτο καὶ ἡ αἰδεσιμότης σου (μετὰ γὰρ τῆς βουλῆς τῶν αἰδεσιμωτάτων καρδηναλίων ταῦτα συνεφωνήθησαν) οὔτ΄ εὐπρεπές, οὔτε δίκαιον ἄν εἴη παραβλέψαι τὰ παρὰ τῶν πολλῷ κρειττόνων ἡμῶν συμπεφωνημένα, καὶ περὶ τοῦ καθολικοῦ ζητήματος, τῆς δόξης λέγω, διαλέγεσθαι ἡμᾶς μερικοὺς ὄντας καὶ μερικῶν τινων ζητημάτων χάριν συνέρχεσθαι καὶ ἀκούειν καὶ λέγειν ἀποταχθέντας· οὐ γὰρ ἐνδέδοται ἡμῖν ἐν ταῖς παρούσαις συνελεύσεσι λέγειν περὶ τῆς δόξης, ἐπεὶ ἐν ταύτῃ ἐστὶν ἡ καθόλου ἡμῶν διαφορὰ, καὶ ἐν ταῖς περὶ αὐτῆς διαλέξεσι χρὴ καὶ τοὺς καθόλου παρεῖναι. τούτους τε οὖν καὶ ἄλλους πολλοὺς καὶ καλοὺς λόγους εἰπὼν ὁ Ἐφέσου, ἀπηνῄνατο περὶ τῆς δόξης διαλεχθῆναι.

[←38]: Αναφορά στο πιο πάνω έγγραφο στο κεφ. δ’ παρ. 41.

[←39]: Συρόπουλος 5.14: Ὁ δὲ Ἰουλιανὸς οὐκ ἐπείθετο τούτοις, ἀλλὰ πολλοῖς λόγοις ἀπῄτει πάλιν καὶ ἠνάγκαζε διαλέγεσθαι περὶ τῆς δόξης· εἶπε δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτο. ὅτι· οὐ κωλύει ἡ συμφωνία τὴν ἐκ παντὸς τρόπου διάλεξιν περὶ τῆς δόξης. πολλῶν γὰρ ὄντων τρόπων τῶν πρὸς τὸ συμπέρασμα τῶν διαλέξεων φερόντων, ἐκώλυσε μὲν τον καθολικώτερον τρόπον, τὸν κατ΄ εὐθεῖαν ὡς εἰπεῖν ἄγοντα πρὸς τὸ συμπέρασμα, τοὺς δὲ λοιποὺς εἴασεν ἀκωλύτους, οἷον ὡς ἐν παραδείγματι, πολλῶν οὐσῶν ὁδῶν τῶν πρὸς τὸ αὐτὸ καταγώγιον φερουσῶν, ἀπεῖρξε μὲν τὴν ἐξ εὐθείας πρὸς αὐτὸ ἄγουσαν, τὰς δὲ λοιπὰς τὰς διὰ περιστροφῶν καὶ μηνίσκων πρὸς αὐτὸ φερούσας οὐκ ἐκώλυσε. διὸ ἔχομεν διαλέγεσθαι καὶ γυμνάζειν τὰ περὶ τῆς δόξης, τηρουμένης καὶ τῆς δηλωθείσης συμφωνίας ἀπαρασαλεύτου. ἔφη πρὸς ταῦτα ὁ Ἐφέσου, ὡς· ἐπεὶ οἱ τρόποι καὶ αἱ ὁδοὶ πᾶσαι, ἅς φησιν ἡ αἰδεσιμότης σου, πρὸς τὸ αὐτὸ συμπέρασμα φέρουσι, τὸ δὲ συμπέρασμα ἔσται ἐξ ἀνάγκης περὶ τὴν διαφοράν, ἥν ἔχομεν εἰς τὴν δόξαν, ἡ δὲ συμφωνία λέγει, ἵνα μηδόλως διαλεχθῶμεν περὶ τῆς δόξης, λοιπὸν καὶ αἱ ὁδοὶ πᾶσαι, ἅς εἴρηκας, κωλύονται διὰ τῆς συμφωνίας, καὶ οὐκ ἔξεστιν ἡμῖν διαλέγεσθαι κατὰ τὸν τρόπον, ὅν ἤδη ἔφης αὐτός. ἐγένετο οὖν ἔνστασις μεγάλη παρ΄ ἐκείνων μὲν πρὸς τὸ λέγειν περὶ τῆς δόξης, παρ΄ ἡμῶν δὲ πρὸς τὸ μὴ περὶ ταύτης εἰπεῖν· καὶ ἐπὶ τούτοις διελύθη ὁ σύλλογος. καὶ μετὰ τὸ ἄριστον προσήλθομεν πάλιν τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνηνέγκαμεν τὰ ἐν τῇ συνελεύσει ταύτῃ λαληθέντα καὶ τοὺς λόγους, δι΄ οὕς ἀναγκάζουσι διαλέγεσθαι περὶ τῆς δόξης. ἐθαύμασεν οὖν εἰς τοῦτο ὁ βασιλεὺς πῶς μεταχειρίζονται ἄλλο παρὸ συνεφώνησαν· ὥρισε δέ, ὅτι· ὑμεῖς μηδὀλως χωρήσετε πρὸς τοιαύτην διάλεξιν· ἐλεύσονται δὲ κἀκεῖνοι πρός με καὶ ἐρῶ μηκέτι περὶ τούτου ἀναγκάζειν ὑμᾶς, ἀλλὰ καταλιπεῖν τὰ περὶ τῆς δόξης καὶ πρὸς ἄλλα τινὰ χωρῆσαι ζητήματα.

[←40]: Συρόπουλος 5.15: Συνήλθομεν ἐν τρίτῃ συνελεύσει, καὶ ἀρξάμενος ὁ Ἰουλιανὸς εἶπεν, ὡς· ὅτε διαφέρονταί τινες περί τινων πραγμάτων καὶ διίστανται ἀπ΄ ἀλλήλων καὶ οὐ χωροῦσι πρὸς τοὺς λόγους τῶν διαφορῶν, ἑκάτερον μέρος τῶν διαφερομένων νομίζει καθ΄ ἑαυτό, ὅτι μεγάλη ἐστὶν ἡ μεταξὺ αὐτῶν διαφορά· ὅταν δὲ συνέλθωσι καὶ ἐξετάσωσι τοὺς λόγους, δι΄ οὕς διαφέρονται, εὑρίσκεται πολλάκις μικρὰ καὶ ὀλίγη ἡ διαφορά, ἥν ὡς μεγάλην ἐνόμιζον. τοῦτο οὖν μοι δοκεῖ συμβῆναι καὶ ἐφ΄ ἡμῖν· μεγάλης γὰρ γεγονυίας διαστάσεως ἀπό τε τῶν τοπικῶν διαστημάτων, ἀπό τε τῆς χρονίας παρατάσεως καὶ ἔκπαλαι μὴ συνελθόντων ἐξ ἑκατέρου μέρους ἡμῶν πρὸς λόγους δοκεῖ εἶναι καὶ ἡ διαφορὰ μείζων· νῦν δὲ ἐπεὶ ἤλθετε ἐνταῦθα συναιρομένου Θεοῦ, εἰ χωρήσομεν εἰς λόγους καὶ γυμνασίας τῶν σκανδαλιζόντων καὶ προξενούντων ἡμῖν τὴν διάστασιν, νομίζω εὑρεθήσεσθαι ὀλίγην τὴν διιστῶσαν ἡμᾶς διαφορὰν καὶ θεραπευθήσεσθαι ταύτην ῥᾳδίως, ἤν ὁ Θεὸς χορηγήσῃ. ὅθεν προσῆκον καὶ ἀναγκαῖόν ἐστι λέγειν καὶ ἐξετάζειν ἡμᾶς τὰ περὶ τῶν διαφορῶν. τέσσαρα οὖν τινα εἶναι νομίζω τὰ ποιοῦντα ἐν ἡμῖν τὴν διαφοράν· πρῶτον μὲν τὸ περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου πνεύματος· δεύτερον τὸ περὶ τῆς ἀζύμου καὶ ἐνζύμου θυσίας· τρίτον τὸ περὶ τοῦ καθαρτικοῦ πυρός· καὶ τέταρτον, τὸ περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα. εἴσι μὲν καὶ ἄλλαι τινὲς διαφοραί· ἀλλ΄ ὅμως αὗταί εἰσιν αἱ κυριώτεραι καὶ μείζους. περὶ τίνος οὖν τούτων διαλέγεσθαι βούλεσθε;

[←41]: Συρόπουλος 5.16: Ταῦτα εἰπὼν ἐν πλάτει ὁ Ἰουλιανὸς καὶ φιλοτιμίᾳ λόγων ῥητορικῇ, ἐζήτησεν ἀπόκρισιν ἀφ΄ ἡμῶν, ἥν καὶ ἀπέδωκεν ὁ Ἐφέσου. καὶ πρῶτον μὲν ἐπῄνεσεν αὐτὸν ὡς ἀρίστως εἰπόντα, καὶ κατασκευάσαντα καλῶς, ὅσαπερ ἐβούλετο· περὶ δὲ τῶν τεσσάρων κεφαλαίων εἶπεν, ὅτι· νῦν ἠκούσαμεν ταῦτα, καὶ δεῖ σκέψασθαι καὶ ἡμᾶς περὶ τούτων. πλὴν περὶ τοῦ πρώτου κεφαλαίου καὶ νῦν λέγομεν, ὅτι τοῦτό ἐστι περὶ οὗ καὶ ἐν ταῖς προτέραις δυσὶ συνελεύσεσι ἐζήτει ἡ αἰδεσιμότης σου, καὶ ἡμεῖς οὐκ ἐδεξάμεθα διαλέγεσθαι, καὶ νῦν δὲ παντελῶς ἀπαγορεύομεν τὴν περὶ αὐτοῦ διάλεξιν ταμιεύοντες ταύτην μετὰ τὴν διωρίαν· περὶ δὲ τῶν λοιπῶν τριῶν κεφαλαίων μέλλομεν σκέψασθαι καὶ κοινώσεσθαι τοῦτο καὶ τοῖς λοιποῖς ἡμετέροις, καὶ ποιήσομεν τὸ φανησόμενον καλὸν τῇ κοινῇ πάντων βουλῇ. καὶ οὕτως ἀπήλθομεν οἴκαδε. εἶτα παρεγενόμεθα εἰς τὸν βασιλέα καὶ ἀνηνέγκαμεν τὰ δηλωθέντα· πάντα γὰρ τῆς γνώμης ἐκείνου καὶ τῆς βουλῆς ἐξήρτηντο, καὶ ἄνευ τοῦ θελήματος καὶ τοῦ ὁρισμοῦ τοῦ βασιλέως οὐδέν τι τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἐπράττετο. διὸ καὶ ἐν τῷ παρόντι αὐτὸς μόνος ἦν ὁ βουλευτής, τοῦ πατριάρχου ὀλίγον περὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν ζητημάτων φροντίζοντος. ὥρισεν οὖν ὁ βασιλεύς, ὅτι· περὶ μὲν τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνέυματος πολλάκις εἴπομεν, ἵνα μηδέν τι περὶ τούτου λαληθῇ, μέχρις ἄν ἡ καθόλου συναθροισθῇ σύνοδος, καὶ δεῖ οὕτως ἵστασθαι τὸ περὶ τούτου· ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ ἀζύμου καὶ τοῦ ἐνζύμου, ἐπεὶ καὶ ἡ ἐν τούτῳ διαφορὰ μεγίστη δοκεῖ, μηδὲ περὶ ταύτης ἐνδώσητε γίνεσθαι διαλέξεις. περὶ δὲ τοῦ πουργατορίου καὶ περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα λεγέτωσαν ὁποῖον ἄν προκρίνωσιν ἐκ τῶν δύο, καὶ ὑμεῖς ἀκούοντες ἀπολογεῖσθε, τὰ μὲν ἐγχωροῦντα κατ΄ αὐτὴν τὴν ὥραν, τὰ δὲ μετὰ σκέψεως.

[←42]: Συρόπουλος 5.17: Συνήλθομεν τοίνυν ἐν τῇ τετάρτῃ συνελεύσει, καὶ εἶπεν ὁ Ἐφέσου· ἐν τῇ πρὸ ταύτης συνελεύσει προετείνατε ἡμῖν, πατέρες αἰδέσιμοι, κεφάλαια τέσσαρα, ἵν΄ ἐκλεξώμεθα εἰς ὁποῖον ἠθελήσωμεν ἐξ αὐτῶν διαλέγεσθαι. κατὰ τὴν αἴτησιν οὖν ὑμῶν σκεψάμενοι ἤκομεν καὶ δὴ λέγομεν ὅτι τὸ μὲν πρῶτον κεφάλαιον κείσθω καὶ ταμιευέσθω ἐν ταῖς σὺν Θεῷ γενησομέναις τελείαις συνοδικαῖς συζητήσεσι, καθὼς καὶ πρότερον πολλάκις εἴπομεν περὶ τούτου· ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τοῦ ἀζύμου καὶ ἐνζύμου, ἐπειδὴ μείζων ἐστὶ καὶ ἡ ἐν τούτῳ διαφορά, καὶ δεῖ καὶ τὸ περὶ τούτου εἰς τὴν καθολικὴν τηρεῖν σύνοδον. ἐῶμεν δὲ τὸ περὶ τῶν λοιπῶν δύο κεφαλαίων εἰς τὴν ὑμετέραν διάκρισιν, ὡς ἄν διαλεγώμεθα εἰς ὁποῖον ἄν ἐκλέξησθε ὑμεῖς. λοιπὸν εἴπατε, ποῖον αἱρεῖσθε.

[←43]: Συρόπουλος 5.18: Τούτων ἀκούσαντες ἐξῆλθον καὶ ἐβουλεύσαντο μικρόν· εἶτα εἰσῆλθον καὶ εἶπεν ὁ Ἰουλιανὸς, ὅτι· κατὰ τὴν ἡμῶν θέλησιν, δύο ἡμῖν κεφαλαίων ἐναπολειφθέντων πρὸς ζήτησιν, ἐχρὴν πρότερον εἰπεῖν ἡμᾶς περὶ τῆς τοῦ πάπα ἀρχῆς· πλὴν ἔδοξεν ἡμῖν εἶναι κρεῖττον εἰπεῖν πρότερον περὶ τοῦ καθαρτικοῦ πυρός, ὡς ἄν τι καθαρθῶμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τῶν περὶ τούτου λόγων. καὶ δὴ λοιπὸν γινέσθωσαν περὶ τούτου αἱ διαλέξεις. εἶπεν οὖν ὁ Ἐφέσου· γινέσθωσαν καθὼς διακρίνετε. πλὴν εἴπατε πρῶτον ἡμῖν, πόθεν ἔχει τὰς περὶ τούτου παραδόσεις ἡ ὑμετέρα Ἐκκλησία, καὶ κατά τινας χρόνους παρέλαβε καὶ δοξάζει τοῦτο καὶ ὁποίαν τινὰ δόξαν ἔχει περὶ αὐτοῦ, καὶ οὕτω πως περαιτέρω προβησόμεθα. ἐστέρχθη οὖν οὕτω τὸ περὶ τούτου, καὶ ἀπηλλάγημεν. μεταξὺ δὲ τῶν τοιούτων λόγων ἀπῃτεῖτο τὸ σιτηρέσιον καὶ οὐκ ἐδίδοτο· πολλῆς γὰρ ἀπαιτήσεως γεγονυίας διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀνάγκην, οὐκ ἐδόθη τι, μέχρις ἄν συνήλθωμεν εἰς τὴν παροῦσαν τῶν λόγων κατάστασιν· ὅτε δ΄ εἰς ταῦτα περιέστημεν, ἐδόθη καὶ τὸ δεύτερον μηνιαῖον σιτηρέσιον τῇ δωδεκάτῃ Μαΐου, φλωρία ἑξακόσια ὀγδοήκοντα ἐννέα.

[←44]: Συρόπουλος 5.19: Ἐν τούτοις δὲ ὄντων ἡμῶν, ἀγγελίαι ἐφοίτων δειναὶ καὶ συχναί, ὅπως ὁ Ἀμηρᾶς ἑτοιμάζεται κατὰ τῆς πόλεως ἀφικέσθαι· ἔγραφον γὰρ εἰς τοὺς Βενετίκους καὶ ἀπὸ τῆς Αἴνου καὶ ἀπὸ τῆς Μιτυλήνης καὶ ἀπὸ τῆς Χίου καὶ ἀπὸ τῆς Κρήτης καὶ ἀπὸ τῆς Εὐρίπου καὶ πανταχόθεν, ὅτι ἑτοιμάζει ὁ Ἀμηρᾶς κάτεργα ἑκατὸν πεντήκοντα καὶ φωσάτα χιλιάδας ἑκατὸν πεντήκοντα καὶ ἀπέρχεται κατὰ τῆς Πόλεως. οἱ δὲ Βενέτικοι ἔστελλον τὰ πιττάκια ταῦτα πρὸς τὸν βασιλέα καὶ τὸν πατριάρχην. ὕστερον δ΄ ἔφθασαν καὶ ἐκ τῆς Πόλεως γραφαὶ τὰ αὐτὰ διαλαμβάνουσαι καὶ ἀπαιτοῦσαι τὸν βασιλέα καὶ τὸν πατριάρχην ἐπιμεληθῆναι γενέσθαι ταχέως τὴν δυνατὴν βοήθειαν. ἀκούοντες δὲ ταῦτα οἱ ἡμέτεροι ἔπασχον, ἀπελέγοντο τὴν ζωήν, ἐθεοκλήτουν, ἐποτνιῶντο, οἰμωγαῖς καὶ δάκρυσι καθικέτευον, ἀλεωρήν τινα ζητοῦντες τοῦ τοιούτου δεινοῦ. τὶ μὲν οὐ λέγοντες πρός τε τὸν βασιλέα καὶ τὸν πατριάρχην; τίνας δὲ οὐ διεγείροντες πρὸς ἐπιμέλειαν τῆς εἰς τὴν Πόλιν βοηθείας; εἶπεν οὖν ὁ βασιλεὺς τοῖς καρδηναλίοις πολλὰ περὶ τούτου καὶ διεμηνύσατο μετ΄ αὐτῶν τῷ πάπᾳ, ὅτι· ἐπειδὴ ἔχομεν συμφωνίαν ἐν τῷ δεκρέτῳ ὅτι ἐν ὅσῳ ἐσμὲν εἰς τὴν Ἰταλίαν, εἰ γένηται χρεία ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει, ἵνα στείλητε κάτεργα πρὸς βοήθειαν αὐτῆς, νῦν δέ ἐστι χρεία μεγάλη καὶ ἀνάγκη, λοιπὸν ἐξοικονομησάτω ὁ πάπας κάτεργα τέσσαρα ἤ τὸ ἕλαττον τρία, ἵνα ἀπέλθωσιν εἰς βοήθειαν τῆς Πόλεως. τὰ αὐτὰ δὲ εἶπε καὶ ὁ πατριάρχης πρὸς τοὺς καρδηναλίους καὶ τοὺς ἐπισκόπους. ὡς δὲ δὶς καὶ τρὶς ταῦτα εἰπόντες πρὸς τοὺς καρδηναλίους ἤνυσαν οὐδέν, ἔστειλαν εἰς τὸν πάπαν τὸν Φιλανθρωπινόν, τὸν Δισύπατον καὶ τὸν μέγαν χαρτοφύλακα, καὶ ἐζήτησαν κάτεργα τουλάχιστον δύο. ἀπῆλθον οὖν εἰς τὸν πάπαν καὶ εἶπον τὰ περὶ τούτων. καὶ ἔκτοτε οἱ δηλωθέντες οὐ διέλιπον παραγενόμενοι πρὸς τὸν πάπαν μίαν παρὰ μίαν ἡμέραν μετὰ μεγάλης δεήσεως ζητοῦντες τὴν εἰρημένην βοήθειαν.

[←45]: Ἀμηρᾶς: Εξελληνισμένη μορφή τού τίτλου εμίρης. Εδώ ο εμίρης των Οθωμανών Μουράτ Β΄.

[←46]: Αἶνος (σήμερα Ένεζ): Πόλη και λιμάνι τής Ανατολικής Θράκης, ανατολικά των εκβολών τού Έβρου στο Αιγαίο.

[←47]: Την 1η Μαΐου έφτασε από τον Χάνδακα η γαλέρα Μπαρούμπα, αναγγέλοντας μάλιστα τις προετοιμασίες τού σουλτάνου εναντίον τής Κωνσταντινούπολης. Οι φήμες πρέπει να ήσαν επίμονες, γιατί οι Ενετοί έμποροι αποφάσισαν να αποσυρθούν στο Πέρα (Laurent 1971: 272 σημ. 1).

[←48]: Όπως σημειώνει ο Laurent 1971: 273 σημ. 2, ο αριθμός είναι προφανώς φανταστικός. Σύμφωνα με την αναφορά τού Φραντσέσκο Φιλέλφο τον Μάρτιο τού 1451 προς τον βασιλιά τής Γαλλίας Κάρολο Ζ΄, ο σουλτάνος δεν μπόρεσε να παρατάξει περισσότερους από 60.000 άνδρες. Το 1453, κατά τη διάρκεια τής τελευταίας πολιορκίας που καθόριζε την τύχη τής Κωνσταντινούπολης, ο τουρκικός στρατός θα ήταν ακόμη λιγότερο πολυάριθμος, ανεξάρτητα από το τι λένε οι πηγές τής εποχής.

[←49]

Ο Σφραντζής, που πρέπει να είναι καλά πληροφορημένος, επιβεβαιώνει την επιθυμία τού Μουράτ να πορευτεί εναντίον τής Κωνσταντινούπολης. Προσθέτει όμως, ότι ο σουλτάνος είχε λιγότερο πρόθεση να πάρει την πόλη, από το να αναγκάσει τον Ιωάννη Η΄ να επιστρέψει. Βλέπε Σφραντζή, Χρονικόν, Patrologia Graeca 156, στήλη 1047C:
«Ενώ ο αυτοκράτορας [Ιωάννης] είχε βγει από την Πόλη και έφευγε, ο σουλτάνος [Μουράτ] αποφάσισε να επιτεθεί και να στείλει στρατό εναντίον τής Πόλης. Όχι τόσο για να την πάρει, όσο για να κάνει τον αυτοκράτορα να επιστρέψει»
(Ἐξελθόντος οὖν τοῦ βασιλέως ἀπὸ τῆς πόλεως καὶ ἀπερχομένου, ἐβουλεύσατο ὁ ἀμηρᾶς, ὅτι νὰ ποιήσῃ μάχην τὴν Πόλιν καὶ νὰ πέμψῃ φωσάτον κατ΄ αὐτῆς· οὐ τοσοῦτον, ὅτι νὰ ἐπάρῃ αὐτήν, ὅσον ἵνα ποιήσῃ τὸν βασιλέα νὰ ἐπιστρέψῃ).

Σύμφωνα με τον ίδιο ιστορικό, εξετράπη από το σχέδιό του από έναν από τούς συμβούλους του, τον Χαλίλ πασά: «Συμφώνησαν όλοι με το σχέδιο [τού σουλτάνου] εκτός από τον Χαλίλ πασά, ο οποίος διαφωνούσε λέγοντας τα εξής:
«Αν επιτεθείς στην Πόλη, μάλλον θα δώσεις στον αυτοκράτορα την ευκαιρία να αναγκαστεί να πει στους Φράγκους ότι θα υιοθετήσει ό,τι τού λένε να κάνει. Κι έτσι θα γινόταν αυτό που φοβόμαστε. Άφησε λοιπόν αυτή την ιδέα και παρακολούθησε τις ενέργειες τού αυτοκράτορα. Αν [ο αυτοκράτορας και οι Φράγκοι] συμφωνήσουν, εσύ θα εξακολουθείς να έχεις μαζί τους συνθήκες ειρήνης και φιλικές σχέσεις. Στο μέλλον πάλι, θα κάνεις εκείνο που θα κρίνεις κατάλληλο. Αν, από την άλλη πλευρά, δεν συμφωνήσουν [σε αυτή τη σύνοδο], τότε το σχέδιο θα έχει λειτουργήσει και θα κάνεις εκείνο που θελεις με μεγαλύτερο θάρρος». Και αυτή η σκέψη [τού Χαλίλ] απέτρεψε τον σουλτάνο από τον σκοπό του [να επιτεθεί στην Πόλη]»
(Καὶ τοῦτο ἐβεβαιώθη καὶ ἐστάθη παρὰ πάντων τῶν αὐτοῦ ἄνευ μόνου τοῦ Χαλὶλ πασία, ὅστις ἀντέστη λέγων, ὅτι μᾶλλον μὲν οὖν αἴτιον θέλει εἶσθεν, ἐὰν ποιήσῃς μάχην τὴν Πόλιν, ἵνα ὁ βασιλεὺς εἴπῃ τοὺς Φράγκους ἀπὸ ἀνάγκης, ὅτι ὅπερ λέγετε, στέργω το. Καὶ ἰδοὺ ἐγένετο, ὅπερ φοβούμεθα· ἀμὴ ἄφες το καὶ ἰδὲ τὸ τὶ θέλει πράξειν. Καὶ εἰ μὲν ὁμονοήσουν, σὺ ἀγάπην ἔχεις μετ΄ ἐκείνους καὶ ὅρκους· εἰς τὸ ἔμπροσθεν πάλιν, ὡς ἂν βλέπῃς, θέλεις πράττειν. Εἰ δὲ μᾶλλον οὐδὲν ὁμονοήσουν, τότε μᾶλλον ἐξέβη ὁ λογισμὸς καὶ μὲ πλέον θάῤῥος ποίησον τὸ θέλεις. Καὶ αὕτη ἡ βουλὴ τὸν μὲν ἀμηρᾶν τοῦ σκοποῦ ἐκώλυσεν).

[←50]: Η συμφωνία τού 1434, που είχε επικυρωθεί από τον πάπα, προέβλεπε δύο ελαφρές γαλέρες και 300 βαλλιστές κατά τη διάρκεια τής απουσίας τού αυτοκράτορα, καθώς και προσφορά χρημάτων που θα επαρκούσαν για τον εξοπλισμό δύο μεγάλων γαλερών (Laurent 1971: 274 σημ. 1).

[←51]: Συρόπουλος 5.20: Καὶ παρέδραμεν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις καιρὸς ἔγγιστα μηνιαῖος· ἡμεῖς δ΄ ἐδυσχεραίνομεν ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ πλημμελείᾳ, καὶ παρεκαλοῦμεν πρὸς τοῦτο, οὕς ἄν ἐξ ἐκείνων ἔσχομεν φίλους· ὅτε καί τινες τῶν ἡμετέρων καθικετέυοντες τὸν φρὰ Ἀμβρόσιον, ἤκουσαν παρ΄ ἐκείνου· μὴ λυπεῖσθε, ἀλλα σπουδάσατε πρῶτον ἵνα γένηται ἡ ἕνωσις, καὶ τότε μέλλομεν ποιήσειν κάτεργα πολλὰ καὶ μεγάλην βοήθειαν εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν. εἰπόντος δέ τινος αὐτῷ· καὶ τί ὠφελήσει ἡμῖν τότε ἡ μεγάλη βοήθεια, ἐὰν ἁλῷ νῦν ἡ Πόλις καὶ αἰχμαλωτισθῶσιν αἱ γυναῖκες καὶ τὰ παιδία ἡμῶν παρὰ τῶν ἀσεβῶν καὶ τὰ ἱερὰ καὶ οἱ βίοι πάντων καὶ ἡμῶν τῶν ἐνθάδε καὶ τῶν ἐκεῖσε ὄντων προνομὴ καὶ λεία ἐκείνοις γένωνται; ἀνθυπήνεγκεν ὁ Ἀμβρόσιος· ἀλλὰ ἐξολοθρεύσομεν καὶ ἀφανίσομεν τότε τοὺς ἀσεβεῖς. καὶ ληϊσάμενοι τὰ ἐκείνων, εὑρήσομεν καὶ τὰς γυναίκας καὶ τὰ παιδία καὶ τοὺς βίους ὑμῶν καὶ δώσομεν ἑκάστῳ τὰ ἴδια καὶ μετὰ προτιμήσεως. τοιαύτην ἀμβροσίαν ὁ Ἀμβρόσιος παρετίθει τῇ Πόλει καὶ οὕτω παρεμυθήσατο τοὺς λυπωμένους φίλους αὐτοῦ.

[←52]: Κατά τον Laurent 1971: 274 σημ. 2, ο Συρόπουλος θα υπέθετε εδώ ότι κατά τη διάρκεια αυτής τής περιόδου ο πάπας δεν έκανε τίποτε, πράγμα που είναι λάθος. Γιατί λιγότερο από ένα δεκαπενθήμερο αργότερα η Βενετία έδωσε αρκετά ευνοϊκή απάντηση. βλέπε σημ. 39 αυτού τού κεφαλαίου. Αυτό δείχνει ότι ο Ευγένιος Δ΄ ανέλαβε αμέσως το θέμα.

[←53]: O Ἀμπρότζιο Τραβερσάρι γεννήθηκε στις 16 Σεπτεμβρίου 1386. Ξεκίνησε ως Καμαλντολέζε μοναχός στο μοναστήρι τής Σάντα Μαρία ντέλι Άντζελι τής Φλωρεντίας στις 8 Οκτωβρίου 1400, έγινε ηγούμενος το 1430, εκλέχτηκε γενικός ηγούμενος τού τάγματός του στις 26 Οκτωβρίου 1431 και συμμετείχε με την ιδιότητα αυτή μέχρι τον θάνατό του (στις 21 Οκτωβρίου 1439) στα πολυάριθμα και δύσκολα βήματα που αποσκοπούσαν στην αποκατάσταση τής ενότητας τής Εκκλησίας με την επιστροφή των Γραικών και την διάλυση τής Συνόδου τής Βασιλείας. Ήταν μεγάλος κυνηγός χειρογράφων και μανιώδης συλλέκτης αντικών. Πάνω απ΄ όλα ήταν πολύγλωσσος και βιβλιοφίλος. Η εκ μέρους του σε βάθος γνώση των δύο γλωσσών τής Συνόδου τού έδωσε το βαρύ φορτίο ‒τού οποίου ένιωθε όλο το βάρος‒ να μεταφράζει από τα ελληνικά στα λατινικά ή από τα λατινικά στα ελληνικά όλα όσα λέγονταν ή γράφονταν κατά τη διάρκεια των συνεδριάσεων. Επίσης μερικές φορές χρειαζόταν να αντικαθιστά τον απουσιάζοντα Σεκουνδινό, επειδή
«δεν υπήρχαν άλλοι που να ήξεραν πώς να το κάνουν, εκτός από εκείνους τούς δύο, που είχαν ικανότητα και στις δύο γλώσσες»
(non v΄era altri che lo sapessino fare se non questi duo per la perizia dell΄una lingua e dell΄altra).
Ετοίμαζε επίσης τα απαραίτητα κείμενα και έγγραφα για τούς Λατίνους ομιλητές (Laurent 1971: 274 σημ. 3).

[←54]: Κατά τον Laurent 1971: 275 σημ. 4, «η λέξη φίλοι μετριάζει την κακία τής φράσης. Στην πλευρά των Λατίνων, οι Γραικοί σίγουρα δεν είχαν καλύτερο συνήγορο, τόσο ελεύθερο ώστε να δίνει στόν σκληρό και εκδικητικό Ευγένιο Δ΄ συμβουλή για ευγένεια και υπομονή στις δύσκολες διαπραγματεύσεις που άνοιγαν. Τα αναγραφόμενα δεν ανταποκρίνονται σε καμία περίπτωση στον χαρακτήρα τού ανθρώπου και δεν μπορούν να είναι χειρότερα από αστείο, αμφίβολης πραγματικά ποιότητας».

[←55]: Συρόπουλος 5.21: Ἐν ὅσῳ δὲ τοῦ πάπα ἐδέοντο ὑπὲρ βοηθείας τῆς Πόλεως, εἶπόν τινες τῶν ἡμετέρων, ὅτι εἰ γενήσεται εἰς τοὺς ἀρχιερεῖς ἔρανος, πρόθυμοί εἰσιν ἵνα δώσωσιν ἅπαντες ἕκαστος κατὰ τὴν οἰκείαν δύναμιν. Ὡς οὖν ἤκουσε τοῦτο ὁ βασιλεύς, εὐθὺς ἦλθεν εἰς τὸν πατριάρχην καὶ συνῆξεν ἡμᾶς πάντας καὶ ἐδημηγόρησε περὶ συνεισφορᾶς, προϋποθέμενος ὅτι καὶ αὐτὸς δανείζεται ἵνα ἐτοιμάσῃ καὶ στείλῃ τὸ ἴδιον κάτεργον, ἐπεὶ θαρρεῖ ὅτι πέμψει καὶ ὁ πάπας κάτεργα· διὸ χρὴ ἵνα καὶ οἱ εὐποροῦντες δώσωσι νῦν ὑπὲρ βοηθείας τῆς πατρίδος· εἶπον οὖν οἱ πρῶτοι τῶν ἀρχιερέων, ὅτι· εἰ εὑρισκόμεθα νῦν ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει, παρείχομεν ἄν σχεδὸν καὶ τὸ ὑπὲρ δύναμιν· ἐπεὶ δ΄ ἐν ἀλλοδαπῇ ἐσμὲν καὶ οὐδὲ ἔχομεν γνῶναι ἀκριβῶς ὁποῖον ἔσται τὸ ἀποβησόμενον εἰς ἡμᾶς, διὰ τοῦτο καὶ εἰ ἔχουσί τί τινες ἐξ ἡμῶν, χρεία ἐστὶν ἵνα κατέχωμεν αὐτὸ διὰ τὸ τῆς ἐκβάσεως ἄδηλον καὶ διὰ καιρὸν ἀνάγκης τῆς ἐν ἀλλοδαπῇ· διὰ δὲ τὴν κατεπείγουσαν νῦν ἀνάγκην δώσομέν τι καὶ ἡμεῖς μερικόν. οἱ τέσσαρες οὖν ἐξ αὐτῶν εἶπον ἵνα δώσωσιν ἀνὰ πεντήκοντα ὑπέρπυρα. ὁ δὲ Νικαίας εἶπεν, ὅτι· ὁ Ἰακὼβ ἐδούλευσε τῷ Λαβὰν χρόνους ἑπτὰ καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Λαβὰν τὴν θυγατέρα καὶ τὰ πρόβατα αὐτοῦ· ἐγὼ δὲ ἐδούλευσα τῷ καλογήρῳ μου χρόνους τρὶς ἑπτά, καὶ ἔδωκέ μοι φλωρία τεσσαράκοντα. ἔδωκα οὖν τὰ εἴκοσι ὀκτὼ εἰς ναῦλον καὶ διατροφὴν ἐν τῷ κατέργῳ, ὅτε κατὰ τὸν ὁρισμὸν τῆς ἁγίας βασιλείας σου ἐπανηρχόμην εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ἐκ τῆς Πελοποννήσου· ἐξωδίασα δ΄ ἐκεῖσε καὶ τὰ ἐναπολειφθέντα καὶ οὐκ ἔχω δουκάτα· ἔχω δὲ κοῦπας τρεῖς καὶ δίδωμι ἐξ αὐτῶν τὰς δύο. εἶπε καὶ ὁ μετ΄ ἐκεῖνον, ὅτι· ἐγὼ δουκάτα οὐκ ἔχω, ἔχω δὲ μανδύας δύο, καὶ δίδωμι τὸν ἕνα. ὡς οὖν μέχρι τούτων ἤκουσεν ὁ βασιλεύς, ἀφῆκε τὸ περὶ τούτου, εἰδὼς ὡς ἐπὶ κεναῖς ἐλπίσι τὸ τοιοῦτον διεπράξατο· ἤλπισε γὰρ ὅτι ἑνὸς κατέργου ἔξοδος συναχθήσεται σχεδὸν ἀπὸ τῶν ἀρχιερέων.

[←56]: Παλαιά Διαθήκη, Γένεσις, 29-31:
«Κι εργάστηκε ο Ιακώβ επτά χρόνια για να πάρει ως σύζυγο τη Ραχήλ. Τού φάνηκαν μάλιστα λίγα αυτά τα χρόνια, γιατί αγαπούσε τη Ραχήλ. Ύστερα από την παρέλευση αυτών των ετών είπε ο Ιακώβ στον Λάβαν: «Συμπληρώθηκαν τα επτά χρόνια τής εργασίας μου. Δώσε μου λοιπόν τη Ραχήλ, για να τη νυμφευθώ και να την έχω ως σύζυγο». Ο Λάβαν συγκέντρωσε όλους τούς άνδρες τού τόπου και έκανε τον γάμο. Όταν νύχτωσε, πήρε ο Λάβαν τη Λεία, την κόρη του, και την οδήγησε στον Ιακώβ στον νυφικό θάλαμο»
(…καὶ ἐδούλευσεν Ἰακὼβ περὶ Ῥαχὴλ ἑπτὰ ἔτη, καὶ ἦσαν ἐναντίον αὐτοῦ ὡς ἡμέραι ὀλίγαι, παρὰ τὸ ἀγαπᾷν αὐτὸν αὐτήν. εἶπε δὲ Ἰακὼβ τῷ Λάβαν· δός μοι τὴν γυναῖκά μου, πεπλήρωνται γὰρ αἱ ἡμέραι, ὅπως εἰσέλθω πρὸς αὐτήν. συνήγαγε δὲ Λάβαν πάντας τοὺς ἄνδρας τοῦ τόπου καὶ ἐποίησε γάμον. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα, καὶ λαβὼν Λείαν τὴν θυγατέρα αὐτοῦ εἰσήγαγε πρὸς Ἰακὼβ καὶ εἰσῆλθε πρὸς αὐτὴν Ἰακώβ).

[←57]: Το θαλάσσιο λοιπόν ταξίδι από τη Μονεμβασιά στην Κωνσταντινούπολη είχε κοστίσει στον Βησσαρίωνα 28 ὑπέρπυρα και όχι 28 φλωρία, που αντιστοιχούσαν σε 84 ὑπέρπυρα. Το δεύτερο ποσό είναι υπερβολικό και δείχνει ότι ο Συρόπουλος θεωρούσε τα δύο αυτά νομίσματα ισοδύναμα (Laurent 1971: 277 σημ. 2).

[←58]: Συρόπουλος 5.22: Ὅμως οἱ δηλωθέντες ἄρχοντες οὐ διέλιπον εἰς τὸν πάπαν παραγενόμενοι καὶ ζητοῦντες τὴν βοήθειαν καὶ αὐτὸς δὲ ὁ βασιλεὺς διὰ τὴν ἀνάγκην ταύτην παρεγένετο εἰς τὸν πάπαν καὶ οἰκείοις λόγοις ἠξίωσεν αὐτὸν ὑπὲρ βοηθείας τῆς Πόλεως, προσθεὶς ὡς· ἐγὼ συνισταμένης τῆς Πόλεως ἐν τῇ τάξει αὐτῆς, οὕτως ἀποδέχομαι καὶ τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἕνωσιν· εἴ δ΄ ἕτερόν τι συμβῇ εἰς αὐτήν, περισσὸν ἡγήσομαι γενέσθαι ἤ μή. Μετὰ γοῦν τὴν μηνιαίαν δέησιν καὶ ἀξίωσιν μόλις κατένευσεν ὁ πάπας στεῖλαι κάτεργα δύο, καὶ ἔταξεν ἵνα στείλῃ εἰς τοὺς Βενετίκους καὶ ἐξοικονομήσῃ αὐτά. οἱ δὲ περὶ τὸν πάπαν εἶπον, ὡς· ὁ μὲν μακαριώτατος πατὴρ πρόθυμός ἐστι πρὸς τὴν βοήθειαν τῆς Πόλεως· τίς δὲ οἶδεν εἰ δώσουσι καὶ οἱ Βενέτικοι κάτεργα; ἐκεῖνοι γάρ εἰσιν ἄνθρωποι πραγματευταὶ καὶ ἔχουσι καὶ πράγματα πολλὰ καὶ ἀνθρώπους εἰς τὴν δύσιν καὶ εἰς τὴν ἀνατολήν, καὶ δειλιάσουσι πάντως δοῦναι κάτεργα, μήποτε ἀκουσθέντος τούτου τῷ Ἀμηρᾷ κινήσουσι τοῦτον καθ΄ ἑαυτῶν καὶ μεγάλην βλάβην εὕρωσι παρ΄ αὐτοῦ. ὅμως δ΄ οὖν ἔστειλεν ὁ πάπας πρέσβιν εἰς τὴν Βενετίαν, ἔστειλε δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς μετ΄ αὐτοῦ τὸν Δισύπατον καὶ τὸν Ἰάγαριν, δοὺς αὐτοῖς καὶ ἐνέχυρα ἵνα δανείσωνται καὶ ἁρματώσωσι τὸ βασιλικὸν κάτεργον.

[←59]: Ή μάλλον νούντσιο, τον αρχιεπίσκοπο τής Κάπουα Νικολό ντε Ατσαπάτσο, στον οποίο δόθηκε απάντηση στις 24 Μαΐου. Αυτός ο ιεράρχης (πεθ. 3 Απριλίου 1447) έγινε καρδινάλιος τού Αγίου Μαρκέλου μετά τη Σύνοδο τής Φλωρεντίας (Laurent 1971: 277 σημ. 3).

[←60]: Τον Μανουήλ Δισύπατο και τον Μάρκο Ιάγαρι τον Μάιο τού 1438. Παρουσιάστηκαν στη Σινιορία στις 23 Μαΐου (Laurent 1971: 277 σημ. 4).

[←61]: Στην πραγματικότητα ο αυτοκράτορας θα ζητούσε και θα εξασφάλιζε στις 26 Μαΐου, ότι η δική του γαλέρα θα παρέμενε στη Βενετία στη διάθεσή του, ενώ το πλήρωμα θα μεταφερόταν σε μία από τις τρεις μονάδες, των οποίων η μίσθωση είχε ζητηθεί και χορηγηθεί (Laurent 1971: 277 σημ. 5).

[←62]: Συρόπουλος 5.23: Ἀπῆλθον οὖν εἰς τὴν Βενετίαν ὁμοῦ καὶ ἐζήτησαν κάτεργα· οἱ δὲ Βενέτικοι ἀνεβάλοντο τὴν περὶ τούτου ἀπολογίαν, μέχρις ἄν βουλεύσωνται, καὶ ἔδωκαν αὐτοῖς κατοῦναν εἰς ἀνάπαυσιν. ὁ δὲ τοῦ πάπα πρέσβις ἀπολειφθεὶς εἶδεν ἰδίως τὸν δούκα καὶ εἶπεν αὐτῷ, ὅτι· ὁ πάπας ζητεῖ ἀφ΄ ὑμῶν ἵνα δανείσητε αὐτῷ τὴν ἔξοδον τῶν κατέργων. εἶπε δὲ ὁ δούξ· εἰ θαρρεῖ ὁ πάπας δανεισθῆναι παρ΄ ἡμῶν, πληροφορηθήτω, οὐ μὴ δώσωμεν αὐτῷ φλωρίον ἕν. καὶ ὡς ἤκουσε τοῦτο ὁ τοῦ πάπα πρέσβις, ἐξελθὼν λάθρα τῆς Βενετίας, ᾤχετο εἰς τὰ ἴδια. ὁ δὲ Δισύπατος καὶ ὁ Ἰάγαρις μετὰ τὸ ἄριστον ζητήσαντες τὸν πρέσβιν οὐχ εὗρον· ἐπεὶ δὲ καὶ τῇ ἐπιούσῃ ζητοῦντες αὐτὸν οὐχ εὕρισκον, μόλις δὲ ἔμαθον, ὅπως ἀπεδήμησεν ἐκεῖθεν, ἔγραψαν τοῦτο τῷ βασιλεῖ, καὶ βασιλεὺς ἐδήλωσε τῷ πάπᾳ, καὶ ὁ πάπας εἶπεν, ὅτι· ἐκεῖ ἐστιν ὁ ἐμὸς πρέσβις καὶ πράττει ἅπερ αὐτῷ ἀνέθηκα. ἔγραψεν οὖν ὁ βασιλεὺς τοῖς δηλωθεῖσιν ἄρχουσιν, ὅτι· ὁ πάπας λέγει, ὡς αὐτόθι ἐστὶν ὁ πρέσβυς αὐτοῦ. ἐπιμελήθητε τοίνυν καὶ εὑρήσετε αὐτόν. οἱ δὲ πάλιν πολλὰ ζητήσαντες οὐχ εὗρον, καὶ πάλιν ἔγραψαν τῷ βασιλεῖ, ὅτι· οὔτε ὁ πρέσβυς ἐκεῖνος οὔτε ἕτερός τις ἄνθρωπος τοῦ πάπα εὑρίσκεται ἐνταῦθα. καὶ ὁ βασιλεὺς αὖθις διεμηνύσατο τῷ πάπᾳ ὡς οὐδόλως εὑρίσκεται ὁ πρέσβυς αὐτοῦ ἐν τῇ Βενετίᾳ· ὁ δὲ πάπας ἀπελογήσατο ὅτι ἔχει ἐκεῖσε ἐπίτροπον τὸν φροντίζοντα ἑτοιμασθῆναι τὰ κάτεργα. ἔγραψεν οὖν πάλιν ὁ βασιλεὺς τοῖς ἄρχουσι καὶ περιέμενον ἐν τῇ Βενετίᾳ ἐκδεχόμενοι ἰδεῖν τὴν ἑτοιμασίαν τῶν κατέργων· ὡς δὲ παρῆλθον ἡμέραι ἐπέκεινα τῶν τεσσαράκοντα, καὶ οὐχ εὑρέθη τις ὁ περὶ τῶν κατέργων φροντίζων, ὑπέστρεψαν καὶ οἱ ἄρχοντες ἄπρακτοι, ἐξ ἀνάγκης ἐν τῇ Φεραρίᾳ.

[←63]: Η οποία δόθηκε κατά τον Laurent 1971: 278 σημ. 1 και έρχεται κάπως σε αντίθεση με αυτό που υποθέτει ο Συρόπουλος εδώ. Μάλιστα το αίτημα τού αυτοκράτορα έγινε αποδεκτό και οι τρεις γαλέρες χορηγήθηκαν με δύο προϋποθέσεις: (α) Οι εμπλεκόμενες δαπάνες έπρεπε να βαρύνουν τον πάπα και τον αυτοκράτορα. (β) Οι διοικητές έπρεπε να είναι Ενετοί, αλλά τα πλοία να φέρουν αυτοκρατορικά διακριτικά.

[←64]: Δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η απόφαση τής Eνετικής Γερουσίας τέθηκε σε εφαρμογή. Ο Laurent 1971: 279 σημ. 4, αναρωτιέται, μήπως στο μεταξύ είχαν φτάσει στη Φερράρα πιο καθησυχαστικά νέα.

[←65]: Συρόπουλος 5.24: Τοιαύτη γέγονεν ἡ πρὸς τὴν Πόλιν πρώτη βοήθεια τοῦ μακαριωτάτου ὑπὲρ ἧς καὶ αὐτὸς ἀξίαν εὕρατο τὴν ἀντιμισθίαν· ἡ μὲν γὰρ Πόλις ἡμῶν ἀδιαλώβητος περιεσώθη τοῦ Θεοῦ τρέψαντος ἐφ΄ ἕτερα τὸν τοῦ Ἀμηρᾶ λογισμὸν καὶ ἀβλαβῆ ταύτην φυλάξαντος, ὡς καὶ πάντοτε διὰ τῆς αὐτοῦ συνίσταται βοηθείας, πόλεις δὲ εὐθὺς ἑάλωσαν δύο παρὰ τοῦ Νικολὼ Πιτζινῆ τῆς Ἐκκλησίας οὖσαι τοῦ μακαριωτάτου, ἥ τε Βονόνια καὶ τὸ Φριούλιν, καὶ εἰς μεγάλην στενοχωρίαν κατέστη ὁ πάπας ἐκ τούτου. ἐλέγετο δὲ ὅτι κατ΄ αὐτοῦ τοῦ πάπα καὶ τῆς Φεραρίας ἔρχεται ὁ εἰρημένος Νικολώς· διὸ καὶ δειλία καὶ φόβος ὅτι μέγιστος κατέσχεν ἡμᾶς, δεδιότας τὴν παρ΄ ἐκείνου αἰχμαλωσίαν, ὅτε καὶ οἱ πλείους τῶν ἡμετέρων ἐστειλαν ὅσα εἶχον τιμιώτερα καὶ περισσὰ εἴδη εἰς τὴν Βενετίαν· ἔστειλε δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς τὸ πλέον τοῦ βίου αὐτοῦ· ὡσαύτως δ΄ ἐστάλησαν καὶ τὰ ἱερὰ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας καὶ ὁ βίος τοῦ πατριάρχου.

[←66]: Κατά τον Laurent 1971: 279 σημ. 5, μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε μήπως αυτές οι φήμες για τα όπλα που στόχευαν την Κωνσταντινούπολη διαδίδονταν με σκοπό την εκτροπή, επειδή πραγματική πρόθεση τού σουλτάνου στα τέλη τής άνοιξης τού 1438 ήταν να επωφεληθεί μάλλον από την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην Ευρώπη από την εκλογή τού Αλβέρτου Β΄, για να επιτεθεί αιφνιδιαστικά στην Ουγγαρία και τη Σερβία.

[←67]: Στο κείμενο, Νικολώ Πιτζινῆς. Ο Ιταλός οπλαρχηγός (κοντοττιέρο) Νικολό Πιτζινίνο (1386-1444) γεννήθηκε στην Περούτζια και ήταν γιος χασάπη. Ξεκίνησε τη στρατιωτική του σταδιοδρομία στην υπηρεσία τού Μπράτζο ντα Μοντόνε, ο οποίος την εποχή εκείνη πολεμούσε εναντίον τής Περούτζια για δικό του λογαριασμό. Με τον θάνατο τού αρχηγού του, τον οποίο ακολούθησε σύντομα ο θάνατος τού μεγάλου γιου τού αρχηγού, ο Πιτζινίνο έγινε αρχηγός τής στρατιάς τού Μπράτζο. Αφού πρόσφερε για σύντομη περίοδο τις υπηρεσίες του στη Φλωρεντινή Δημοκρατία, πέρασε το 1425 στο πλευρό τού Φίλιππο Μαρία Βισκόντι, δούκα τού Μιλάνου, στην υπηρεσία τού οποίου, μαζί με τον Νικολό Φορτεμπράτζο, πολέμησε στους Λομβαρδικούς Πολέμους εναντίον τού συνασπισμού τού πάπα Ευγενίου Δ΄, τής Βενετίας και τής Φλωρεντίας.

[←68]: Στο κείμενο, Βονόνια (λατ. Bononia), η οποία μάλιστα καταλήφθηκε στις 22 Μαΐου για λογαριασμό τού δούκα τού Μιλάνου, ενώ η Γερουσία τής Βενετίας συζητούσε το αίτημα τού πάπα για διάσωση τής Πόλης! (Laurent 1971: 279 σημ. 6).

[←69]: Στο κείμενο, Φριούλιν, αλλά καμία σχέση με το σημερινό Τσιβιντάλε (Cividale) βορειοανατολικά τής Βενετίας, παλαιότερα Φόρουμ Ιούλιι (Forum Iulii), από το οποίο πήρε το όνομά τής η περιφέρεια Φριούλι (Friuli). Εδώ ο Συρόπουλος εννοεί το Φορλί, 65 χλμ νοτιοανατολικά τής Μπολώνια, στην κατεύθυνση τής Αδριατικής Θάλασσας. Μια τρίτη παπική πόλη, η Ίμολα, επρόκειτο επίσης να καταληφθεί μαζί με το Φορλί τον ίδιο μήνα. Κατά τον Laurent 1971: 279 σημ. 6, αυτή η τριπλή απώλεια είχε ως αποτέλεσμα: (α) Να τεθούν σε δοκιμασία τα οικονομικά τού πάπα. (β) Να τεθεί σε άμεσο κίνδυνο η Φερράρα και συνεπώς να τεθεί έτσι σε κίνδυνο η ασφάλεια τής συνόδου και των μελών της. Ο Συρόπουλος σημειώνει μόνο τη δυσφορία, απολύτως κατανοητή, που κατέλαβε την ελληνική αποικία, καθώς και τα μέτρα διασφάλισης που έλαβε, στέλνοντας στη Βενετία όσα πολύτιμα είχε.

[←70]: Συρόπουλος 5.25: Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν ἐκδρομῇ διεξῆλθεν ὁ λόγος, εἰ μὴ παρέργως, ἀλλ΄ ἀναγκαίως δεῖν ἔγνω τούτων μνησθῆναι, ἵν΄ ἔκδηλον γένηται τοῖς ἐκεῖθεν τὰς ἐλπίδας τῆς βοηθείας ἔχουσιν, ὁποίαν εὗρον βοήθειαν ἐν τοιαύτῃ ἀνάγκῃ, ὄντος βασιλέως καὶ πατριάρχου ἐκεῖσε μετὰ καὶ τῶν ἐν τῇ Πόλει κρειττόνων καὶ πάντων ὁμοῦ τὴν βοήθειαν ζητούντων δεητικῶς, ὅτε καὶ οἱ Λατῖνοι ἑλκῦσαι τοὺς ἡμετέρους πρὸς τὴν σφετέραν Ἐκκλησίαν διεπραγματεύοντο. αὖθις δὲ ἐπανελθὼν ὁ λόγος βούλεται καὶ τῶν συνοδικῶν ἀντέχεσθαι διηγήσεων.

[←71]: Η ανικανότητα με την οποία φαινόταν ο πάπας να εκπληρώνει τις δεσμεύσεις του σημάδεψε βαθιά τη βυζαντινή νοοτροπία, σε σημείο που οι Γραικοί, επιστρέφοντας στην πατρίδα τους, να έχουν χάσει κάθε εμπιστοσύνη σε δυτική βοήθεια. Η βοήθεια αυτή φαινόταν άχρηστη σε εκείνους που πίστευαν σταθερά ότι το τέλος τού κόσμου θα ερχόταν το έτος 7000 από κτίσεως, δηλαδή το 1491-1492 μ.Χ. Επίσης φαινόταν πολύ καθυστερημένη και πολύ αδύναμη για τούς πολιτικούς και απατηλή για πολλούς. Βλέπε, μεταξύ άλλων μαρτυριών, εκείνες τού Σχολάριου, Œuvres, III, σελ. 85, 94, 97, 139, 147, 149 και εδώ τού Ιωσήφ Πλουσιαδηνού στην Patrologia Graeca 159, στήλη 1321D (Laurent 1971: 280 σημ. 1):
«Και την τρίτη αυτή απάντηση ομοίως θα παράσχουμε, ότι είχαν προβλέψει εκείνοι οι πρώτοι θαυμαστοί ανώτατοι αρχιερείς, και ιδιαίτερα ο μακάριος Σίλβεστρος, ότι τις τελευταίες ημέρες η πίστη θα ελαττωθεί στους ανθρώπους. Και δεν θα έχει την ίδια θέρμη και ευλάβεια, την οποία είχε τότε στην αρχή, που ήταν φτωχή η Εκκλησία τού Χριστού. Και θα υπερισχύσουν οι έχοντες, ενώ οι μη έχοντες θα θεωρούνται ως μηδέν. Γι’ αυτό θέλησαν να είναι εφοδιασμένη και αυτάρκης η Εκκλησία, για να μην περιφρονείται από κανέναν»
(Τρίτην δὲ ἀπολογίαν ταύτην εἰκότως παρέξομεν, ὅτι προεῖδον οἱ θαυμαστοὶ ἄκροι ἀρχιερεῖς ἐκεῖνοι οἱ πρῶτοι, καὶ πρὸ πάντων ὁ μακάριος Σίλβεστρος, ὡς ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις, ἡ πίστις έλαττωθήσεται παρὰ τοῖς ἀνθρώποις· καὶ οὐχ ἕξει τὴν αὐτὴν ζέσιν τε καὶ εὐλάβειαν ἥν εἶχε τότε κατ΄ ἀρχὰς πτωχὴ οὖσα ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία· καὶ ὑπερισχύσουσι μὲν οἱ ἔχοντες, οἱ δὲ μὴ ἔχοντες ὡς οὐδὲν λογισθήσονται. Διὰ τοῦτο ἔχουσαν καὶ ἀρκοῦσαν τὴν Ἐκκλησίαν ἠβουλήθησαν εἶναι, πρὸς τὸ μὴ καταφρονεῖσθαι παρά τινος).

[←72]: Συρόπουλος 5.26: Μετὰ τὴν δηλωθεῖσαν τοίνυν συνέλευσιν προσήλθομεν τῷ βασιλεῖ καὶ ἀνηγγείλαμεν ὅπως ἔστησαν ἵνα διαλέγωνται περὶ τοῦ πουργατορίου· ὁ δὲ ὥρισε· λοιπὸν ἀκούετε ἅπερ ἄν λέγωσι περὶ τούτου, καὶ ἀπολογεῖσθε καθὼς προσήκει. ἠρώτησεν οὖν ὁ Ἐφέσου· πῶς ὁρίζεις ἵνα λέγωμεν πρὸς ἐκείνους, ἀγωνιστικώτερον καὶ ἐνστατικῶς, ἤ οἰκονομικῶς; δεῖ γὰρ ἡμᾶς εἰδέναι, ὁποίαν ἀποδέχεσθε εἶναι τὴν τῶν λόγων μεταχείρησιν. εἶπεν οὖν ὁ βασιλεύς, ὅτι· ἀγωνιστικῶς λέγετε πάντα τὰ ἡμέτερα δίκαια. τότε εἶπεν ὁ Νικαίας, ὅτι· εγὼ οὐκ ἔχω τι λέγειν περὶ αὐτοῦ· εἰς μὲν γὰρ τὰ περὶ τῆς δόξης ἔχω λέγειν ἴσως, εἰς τοῦτο δ΄ οὐκ οἶδα τί λέξω· εἶπε δ΄ ὁ Ἐφέσου, ὅτι· ἀλλ΄ ἐγὼ ἔχω λέγειν καὶ εἰς αὐτό.

[←73]: Συρόπουλος 5.27: Συνελθόντων οὖν ἡμῶν ἐν ἑτέρᾳ συνελεύσει, ἤρξατο ὁ Ἰουλιανὸς λέγειν περὶ τοῦ πουργατορίου, καὶ εἶπεν, ὅτι· ἡ Ῥωμαΐκὴ Ἐκκλησία ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς παρέλαβε καὶ δοξάζει ταύτην τὴν δόξαν ἀπὸ τοῦ χρόνου τῶν ἁγίων Ἀποστόλων παραλαβοῦσα ταύτην από τε τοῦ ἁγίου Πέτρου καὶ τοῦ ἁγίου Παύλου, ὡς διὰ τῶν ἐφεξῆς δηλωθήσεται, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν μετ΄ ἐκείνους διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας. δοξάζει δὲ περὶ τῆς δόξης αὐτῆς οὕτως. ὁτι· μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀποβίωσιν αἱ τῶν ἀποιχομένων ψυχαί, αἱ μὲν καθαραὶ καὶ πάσης κηλίδος ἐλεύθεραι, ὡς αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, εὐθὺς ἀπέρχονται εἰς τὴν ἀπόλαυσιν· αἱ δὲ ψυχαὶ τῶν μετὰ τὸ βάπτισμα περιπεσόντων ἐν ἁμαρτίαις, εἶτα μετανοησάντων γνησίως καὶ ἐξομολογησαμένων, μήπω δὲ φθασάντων ἐκτελέσθαι τὸν κανόνα, ὅν παρὰ τοῦ πνευματικοῦ αὐτῶν ἐκανονίσθησαν, μηδὲ καρποὺς μετανοίας ἱκανοὺς ἀποδοῦναι πρὸς ἐξιλέωσιν τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων, αἱ τοιαῦται ψυχαὶ καθαίρονται διὰ τοῦ πουργατορίου πυρός, αἱ μὲν θᾶττον, αἱ δὲ βραδύτερον, κατ΄ ἀναλογίαν τῶν ἡμαρτημένων, καὶ μετὰ τὸ καθαρθῆναι ἀπέρχονται εἰς τὴν ἀπόλαυσιν· αἱ δὲ ψυχαὶ τῶν ἐν θανασίμῳ ἁμαρτίᾳ, ἤ καὶ ἐν τῇ προπατορικῇ τελευτησάντων, εὐθὺς ἀπέρχονται εἰς τὴν κόλασιν. οὕτως ἔφη ὁ Ἰουλιανὸς δοξάζειν τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν περὶ τοῦ πουργατορίου· ἅ καὶ διεξελθὼν πεπλατυσμένως καὶ λογικῶς μετά τε προοιμίου καὶ κατασκευῶν, ἐν τῷ τέλει προσέθηκεν, ὅτι· μέχρι μὲν τοῦ παρόντος εἶπον ἐγὼ ὅσα δῆτα καὶ εἴρηκα, ὡς προκαταστάσεις τῶν λόγων καὶ εἰσαγωγάς, τοὺς δὲ ἐφεξῆς ἀναδέξεται λόγους ὁ τοῦ ἱεροῦ παλατίου διδάσκαλος. (ἦν δὲ οὗτος Ἰωάννης ὁ Ἱσπανὸς) καὶ ἐρεῖ καὶ ἀποδώσει τούτους ἀρκούντως τε καὶ καλῶς κατὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτῷ σύνεσιν καὶ σοφίαν καὶ ἀγωνιεῖται ἱκανῶς τὸν περὶ τούτου ἀγῶνα· ἐγὼ γὰρ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς κατ΄ αὐτόν. καὶ ἐπαύσατο.

[←74]: Ο Τσεζαρίνι εξέθεσε το Καθολικό δόγμα για το καθαρτήριον πῦρ κατά τη συνεδρίαση τής 4^ης Ιουνίου (Laurent 1971: 281 σημ. 2).

[←75]: Για τις συνθήκες στις οποίες άρχισε η διαμάχη για το καθαρτήριον πῦρ, βλέπε Gill, Acta, σελ. 19-26 (Laurent 1971: 281 σημ. 3).

[←76]: Συρόπουλος 5.28: Ὁ Ἐφέσου δὲ πρὸς ταῦτ΄ ἀπολογησάμενος τὰ προσήκοντα, προσέθηκε καὶ τὸδε οἰκονομικώτερον οἷον εἰπεῖν ἤ φιλικώτερον εἰρηκώς, ὅτι· καλῶς ἔφη ἡ αἰδεσιμότης σου, ὡς ὅτε διΐστανταί τινες ἀλλήλων καὶ οὐ χωροῦσι πρὸς λόγους, δοκεῖ μείζων εἶναι καὶ ἡ μεταξὺ τούτων διαφορά· ὅτε δ΄ εἰς λόγους συνέλθωσι καὶ ἑκάτερον μέρος νουνεχῶς ἀκροάσηται τὰ παρ΄ ἑκατέρου λεγόμενα, εὑρίσκεται πολλάκις ὀλίγη ἡ τούτων διαφορά. τοῦτο οὖν μοι δοκεῖ συμβῆναι καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος· ἡμεῖς γὰρ ἄλλως ἠκούομεν ὅτι δοξάζει τὸ περὶ τοῦ πουργατορίου ἡ ὑμετέρα Ἐκκλησία, καὶ ἑτέρως νῦν ἠκούσαμεν τοῦτο· ἀπὸ γὰρ τῆς ἀφηγήσεως τῆς σῆς αἰδεσιμότητος ὀλίγην εὑρίσκω τὴν μεταξὺ ἡμῶν διαφορὰν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τούτῳ, καὶ ἐλπίζω διορθωθῆναι κἀκείνην, ἤν ὁ Θεὸς εὐδοκήσῃ· λέγετε τοίνυν καθὼς ἄν ἐθέλητε περὶ τούτου. καὶ ἀρξάμενος ὁ δηλωθεὶς Ἰωάννης καὶ εἶπεν ὀλίγα τινὰ περὶ τούτου· τοῦ δὲ Ἐφέσου ὑπερθεμένου τὴν πρὸς ταῦτα ἀπολογίαν ἐν ἑτέρᾳ συνελεύσει, διελύθημεν ἀναστάντες.

[←77]: Το κείμενο αυτής τής σύντομης ομιλίας δεν φαίνεται να διασώζεται. (Laurent 1971: 282 σημ. 1).

[←78]: Συρόπουλος 5.29: Κατὰ δὲ τὴν ἀποτεταγμένην ἡμέραν πάλιν συνήλθομεν, καὶ ἀπελογήσατο ὁ Ἐφέσου πρὸς τὰ παρὰ τοῦ Ἰωάννου εἰρημένα ἀπολογίαν ἀρίστην, συνιστῶντα τὰ παρ΄ αὐτοῦ λεγόμενα ἀπό τε τῆς θείας γραφῆς καὶ ἀπὸ μαρτυριῶν τῶν ἁγίων τῆς ἐκκλησίας διδασκάλων. οὕτως οὖν συνηρχόμεθα καὶ εἰς τὸ ἑξῆς καὶ ἱκαναὶ διαλέξεις ἐγένοντο παρά τε τοῦ Ἐφέσου καὶ τοῦ Ἰωάννου, ἅς εὑρήσουσιν οἱ εἰδέναι βουλόμενοι ἐν τοῖς περὶ τοῦ πουργατορίου ὑπομνήμασι. μέχρι μὲν οὖν τινος συνεφήπτετο τῷ Ἐφέσου ἀπὸ μέρους καὶ ὁ Νικαίας ἐν τοῖς ἀγῶσιν, εἰ καὶ ἀμυδρῶς, καὶ ἦν ἰδεῖν τὸ τῆς θείας γραφῆς τό· ἀδελφὸς ὑπ΄ ἀδελφοῦ βοηθούμενος ὡς πόλις ὀχυρά. μετὰ δὲ τὸ γενέσθαι τινὰς διαλέξεις, ἔδοξε καλὸν τοῖς Λατίνοις, ἵνα καὶ ἐγγράφως συστήσωσιν ἅπερ ἐβούλοντο καὶ λόγον ἐκδεδώκασι συνιστῶντα τὴν περὶ τοῦ πουργατορίου δόξαν αὐτῶν· ὅν καὶ λαβόντες ἡμεῖς εἴδομέν τε καὶ εἰς τὸν βασιλέα διεκομίσαμεν καὶ ἀνέγνωμεν ἐνώπιον αὐτοῦ. ὁ δὲ ὥρισε· χρεία ἐστὶν ἵνα γράψητε καὶ ὑμεῖς, καὶ δὴ γράψατε. εἶπε δὲ ταῦτα πρὸς τὸν Ἐφέσου ἀποτεινόμενος. ἔφη δὲ ὁ Ἐφέσου· ἐπειδὴ ὁρίζεις, γράψωμεν· οὐ θέλω δὲ ἵνα τυχὸν γράψαντος καὶ ἑτέρου τινός, δοθῇ τὸ ἐκείνου καὶ τὸ ἡμέτερον καταλειφθῇ, καὶ εὑρεθῶ ἐπὶ κενῷ κεκοπιακώς. ἔφη δ΄ εἰς τοῦτο ὁ βασιλεύς, ὅτι· τὸ σὸν δοθήσεται καὶ οὐκ ἄλλο.

[←79]: Παλαιά Διαθήκη, Παροιμιῶν 18.19: ἀδελφὸς ὑπ΄ ἀδελφοῦ βοηθούμενος ὡς πόλις ὀχυρά.

[←80]: Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (βλέπε Gill, Acta, σελ. 23), οι Λατίνοι είχαν ήδη ζητήσει από τούς Γραικούς να τούς δώσουν γραπτώς το κείμενο τής ομιλίας τού Μάρκου Ευγενικού:
Καὶ ἀκούσαντες οἱ Ἰταλοὶ ἐζήτησαν τὴν γραφὴν τῶν Γραικῶν τοῦ ἀπολογηθῆναι αὐτοῖς ἐγγράφως, καὶ ἐδόθη αὐτοῖς.
Πιθανώς η απόφαση να επικοινωνούν με τον ίδιο τρόπο για τις παρεμβάσεις κάθε ομιλητή πάρθηκε τότε και όχι αργότερα, όπως θέλει ο Συρόπουλος (Laurent 1971: 283 σημ. 2).

[←81]: Συρόπουλος 5.30: Ἐφάνη οὖν καλόν, ἵνα καί τινες ἐξ ἡμῶν παραγένωνται εἰς τὸν Ἐφέσου καὶ γράφηται τὸ γενησόμενον, παρόντων καὶ ἡμῶν καὶ ἀκροωμένων, καὶ εἴ τί που δεήσει, συνεισφερόντων. συνήλθομεν οὖν ὁ Νικαίας, ὁ μέγας ἐκκλησιάρχης, ὁ πνευματικὸς κῦρ Γρηγόριος, καὶ, γραμματικός, ὁ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς καταστάσεως. ἤρξατο οὖν ὁ Νικαίας ὁμιλεῖν ἁπλῶς καὶ ἐπλατύνθη εἰς περισσά· εἶτα διεδέξατο τὴν ὁμιλίαν ὁ πνευματικὸς καὶ ἐφιλοτιμήθη πλατύνεσθαι πέρα τοῦ δέοντος. διεδέχετο οὖν τὴν ὁμιλίαν ἑκάτερος παρ΄ ἑκατέρου καὶ ἀντεφιλοτιμοῦντο χρονοτριβοῦντες εἰς λόγους κενούς, μηδόλως τῷ προκειμένῳ προσήκοντας· ἐγὼ δ΄ ἐκ διαλειμμάτων ἠξίουν παραιτεῖσθαι τοὺς λόγους καὶ περὶ τὸ γράφειν ἰέναι, οἱ δὲ τῶν περισσῶν οὐκ ἀφίσταντο λόγων. τοῦ δὲ ἁρμοδίου μέρους τῆς ἡμέρας ἐπὶ τοῖς κενοῖς λόγοις παραδραμόντος, εἶπεν ὁ Ἐφέσου, ὅτι· μετὰ τοιούτου τρόπου οὐ δυνησόμεθα γράψαι τι· ἀλλ΄ ἐγὼ μόνος ἐναπολειφθεὶς μετὰ τοῦ γραμματικοῦ γράψω, ὕστερον δὲ ὄψεσθε τοῦτο καὶ ὑμεῖς καὶ διορθώσετε, εἴ τι δέοιτο διορθώσεως. καὶ ἐπὶ τούτοις ἐξήλθομεν. ἔγραψεν οὖν ὁ Ἐφέσου, ἔγραψε δὲ καὶ ὁ Νικαίας εἰσηγήσει τοῦ πνευματικοῦ. καὶ ἐπῄνει ὁ πνευματικὸς τὸ τοῦ Νικαίας σύγγραμμα καὶ παρεκίνει τὸν βασιλέα, ἵνα ὁρίσῃ καὶ δοθῇ τοῖς Λατίνοις τὸ τοῦ Νικαίας ὡς φιλοτιμώτερον κατὰ τὴν φράσιν καὶ ῥητορικώτερον. καὶ προστάξαντος τοῦ βασιλέως, διεκομίσθησαν πρὸς αὐτὸν ἀμφότερα τὰ συγγράμματα καὶ ἀνεγνώσθησαν, παρόντων καὶ τῶν ἐκλελεγμένων. εἴρηκε δὲ πρὸς τὸν Ἐφέσου, ὅτι· καλὸν ἐστὶ τὸ σὸν σύγγραμμα· ἔχει γὰρ κεφάλαια πολλὰ καὶ ἰσχυρά· ἔχει δὲ καί τινα ἅπερ παρέξουσι τοῖς Λατίνοις χῶρον ἀντιλογίας, οἷόν ἐστι τὸ τοῦ ἁγίου Μακαρίου, ὅπως ἠρώτησε τὸ ξηρὸν κρανίον καὶ ἀπεκρίνατο. πρὸς αὐτὸ γὰρ οὐκ ἔχεις ἀναντίρρητον μαρτυρίαν, ἵνα τοῦτο συστήσῃς, καὶ διὰ τοῦτο εὐθὺς παρεκτραπήσεται παρ΄ ἐκείνων· ὡσαύτως τε καὶ ἕτερά τινα κεφάλαια. βέλτιον οὖν ἐστι καταλειφθῆναι τὰ εὐάλωτα καὶ δοθῆναι τὰ ἰσχυρότερα, εἰ καὶ ὁλιγώτερά εἰσιν, ἤ φιλοτιμηθῆναι πολλὰ κεφάλαια καὶ ἐπιχειρήματα ἐκδοῦναι, εἶναι δ΄ ἐξ αὐτῶν τινα ῥαδίαν ἔχοντα τὴν ἀνασκευήν· ὁ γὰρ ἀντιλέγων, οὐ τὰ ἰσχυρά, ἀλλὰ τὰ ὑπόσαθρα ἐκλεξάμενος ἀνασκευάζειν ἐπιχειρήσει, καὶ εἰ δύο τῶν ἐπιχειρημάτων ἀνατρέψει ἤ καὶ τρία, δόξει τοῖς πολλοῖς, μᾶλλον δὲ κηρυχθήσεται, ὅτι ἀνέτρεψε τὰ καθόλου. δι΄ ὅ κρεῖττόν ἐστιν ἐκβληθῆναι τὰ τοιαῦτα. ταῦτα μὲν ἔφη πρὸς τὸν Ἐφέσου ὁ βασιλεύς· πρὸς δὲ τὸν Νικαίας ὥρισεν, ὅτι· ἔχει καὶ τὸ σὸν τὰ ἴδια ἁμαρτήματα· εὐθὺς γὰρ ἐν προοιμίοις λέγεις· ὦ ἄνδρες Λατῖνοι, καὶ ἐστὶν ἀνοίκειον· εὐσχημονέστερον γὰρ εἰπεῖν ἔδει, πατέρες αἰδέσιμοι, ἤ ἄλλο τι τίμιον καὶ ἀκοαῖς εὐαπόδεκτον. ἔχει δὲ μεταξὺ καὶ ἄλλα τινὰ δεόμενα διορθώσεως. τελευταῖον εἶπεν, ὅτι· τὸ μὲν προοίμιον καὶ αἱ προκαταστάσεις εἰσὶ καλλίους αἱ τοῦ Νικαίας, τὰ δὲ ἐπιχειρήματα καὶ αἱ κατασκευαὶ καὶ αἱ παραστάσεις εἰσὶ κρείττους αἱ τοῦ Ἐφέσου. φαίνεταί μοι οὖν καλόν, ἔφη, ἵνα λάβητε τὸ προοίμιον τοῦ Νικαίας, ἐκλέξησθε δὲ καὶ εἴ τι ἄλλο φανῇ χρησιμώτερον ἐξ αὐτοῦ, λάβητε δὲ καὶ ἐκ τῶν τοῦ Ἐφέσου τὰ πλείω καὶ κρείττονα καὶ οὕτω συνθήσετε καλῶς τὸ δοθησόμενον σύγγραμμα. ὥρισεν οὖν τὸν Ἐφέσου, τὸν Νικαίας, τὸν σοφὸν Γεμιστόν, ὅς ποτε καὶ διδάσκαλος αὐτοῖς ἐχρημάτισε, καὶ τὸν Ἀμηροῦτζιν, ἵνα καθίσωσιν ἰδίᾳ καὶ ἐκλέξωνται καὶ συνθήσωσιν αὐτό· ὅ καὶ πεποιήκασιν..

[←82]: Το σύγγραμμα τού Μάρκου τής Εφέσου είναι το μόνο που διασώζεται στο Petit, Documents, XV, σελ. 39-60, με λατινική μετάφραση που έγινε στη Φερράρα (από τον Τραβερσάρι;). Από το κείμενο τού Βησσαρίωνος διασώζεται μόνο εκείνο που εισήχθη στην κοινή απάντηση (Laurent 1971: 285 σημ. 1).

[←83]: Ο Ἅγιος Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος (301-391), μαθητής τού ερημίτη Αγίου Αντωνίου (251-356), βαδίζοντας στην έρημο, βρήκε το κρανίο κάποιου που είχε διατελέσει ιερέας των ειδώλων. Το ρώτησε λοιπόν αν αισθάνονταν καμιά φορά στον Άδη κάποια παρηγοριά. Τού αποκρίθηκε το κρανίο, ότι με τις προσευχές τού Μακάριου υπέρ αυτών, ένιωθαν κάποια μικρή ανακούφιση εκείνοι που βρίσκονταν στην κόλαση (Patrologia Graeca, τόμος 34, σελ. 257-260):
«Είπε ο αββάς Μακάριος: «Βαδίζοντας κάποτε στην έρημο, βρήκα ριγμένο στο έδαφος ένα κρανίο νεκρού. Το κούνησα με το ραβδί από φοινικόδεντρο και το κρανίο μού μίλησε». «Ποιος είσαι;» το ρώτησα. Το κρανίο μού απάντησε: «Ήμουν αρχιερέας των ειδώλων και των Ελλήνων [ειδωλολατρών] που είχαν απομείνει σε αυτόν τον τόπο. Κι εσύ είσαι ο Μακάριος ο θεόπνευστος. Την ώρα που αισθάνεσαι οίκτο για εκείνους που βρίσκονται στην κόλαση και προσεύχεσαι υπέρ αυτών, νιώθουν κάποια μικρή παρηγοριά». Το ρώτησε ο γέροντας: «Ποια είναι η παρηγοριά και ποια η κόλαση;» Και τού απάντησε: «Όση είναι η απόσταση από τον ουρανό μέχρι τη γη, τόση είναι η φωτιά που υπάρχει από κάτω μας, με εμάς να στεκόμαστε από τα πόδια μέχρι το κεφάλι μέσα στη φωτιά. Και κανένας δεν μπορεί να δει άλλον κατά πρόσωπο, καθώς το πρόσωπο καθενός είναι κολλημένο στην πλάτη άλλου. Όταν λοιπόν προσεύχεσαι για εμάς, βλέπει λίγο κανείς το πρόσωπο τού άλλου. Αυτή είναι η παρηγοριά». Και αφού έκλαψε ο γέροντας, είπε: «Αλίμονο τη μέρα που γεννήθηκε ο άνθρωπος». Ρωτάει πάλι ο γέροντας: «Υπάρχει άλλο χειρότερο βασανιστήριο;» Και τού απαντάει το κρανίο: «Μεγαλύτερο βασανιστήριο υπάρχει κάτω από εμάς». Το ρωτάει ο γέροντας: «Και ποιοι βρίσκονται εκεί;» Τού απαντάει το κρανίο: «Για εμάς, καθώς δεν γνωρίσαμε τον Θεό, υπάρχει λίγο έλεος. Εκείνοι όμως που γνώρισαν τον Θεό και τον αρνήθηκαν, βρίσκονται από κάτω μας». Και πιάνοντας ο γέροντας το κρανίο, το έθαψε στο χώμα»
(Εἶπεν ὁ ἀββᾶς Μακάριος, ὅτι περιπατῶν ποτε εἰς τὴν ἔρημον, εὗρον κρανίον εἰς τὸ ἔδαφος νεκροῦ ἐῥῤιμμένον· καὶ σαλεύσας αὐτὸ τῇ βαΐνῃ ῥάβδῳ, ἐλάλησέ μοι τὸ κρανίον· καὶ λέγω αὐτῷ· σὺ τίς εἶ; ἀπεκρίθη μοι τὸ κρανίον· ἐγὼ ἤμην ἀρχιερεὺς τῶν εἰδώλων, καὶ τῶν μεινάντων Ἑλλήνων ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ· σὺ δὲ εἶ Μακάριος ὁ πνευματοφόρος· οἵαν ὥραν σπλαγχνισθεὶς τοὺς ἐν τῇ κολάσει, καὶ εὔχῃ περὶ αὐτῶν, παραμυθοῦνται ὀλίγον. λέγει αὐτῷ ὁ γέρων· ποία ἐστὶν ἡ παραμυθία, καὶ τὶς ἡ κόλασις; λέγει αὐτῷ· ὅσον ἀπέχει ὁ οὐρανὸς ἀπὸ τῆς γῆς, τοσοῦτόν ἐστιν πῦρ ὑποκάτωθεν ἡμῶν, ἀπὸ ποδῶν ἕως κεφαλῆς ἑστηκότων ἡμῶν μέσον τοῦ πυρός· καὶ οὐκ ἔστι πρόσωπον πρὸς πρόσωπον θεάσασθαί τινα, ἀλλὰ τὸ πρόσωπον ἑκάστου πρὸς τὸν ἑτέρου νῶτον κεκόλληται. ὡς οὖν εὔχῃ ὑπὲρ ἡμῶν, ἐκ μέρους τις θεωρεῖ τὸ πρόσωπον τοῦ ἑτέρου· αὕτη ἐστὶν ἡ παραμυθία. καὶ κλαύσας ὁ γέρων εἶπεν· οὐαὶ τῇ ἡμέρᾳ ἐν ᾗ ἐγεννήθη ὁ ἄνθρωπος· λέγει αὐτῷ ὁ γέρων· ἔστιν ἄλλη χείρων βάσανος; λέγει αὐτῷ τὸ κρανίον· μειζοτέρα βάσανός ἐστιν ὑποκάτωθεν ἡμῶν. λέγει αὐτῷ ὁ γέρων· καὶ τίνες εἰσὶν ἐκεῖ; λέγει αὐτῷ τὸ κρανίον· ἡμεῖς ὡς μὴ εἰδότες τὸν Θεόν, κἄν ὀλίγον ἐλεούμεθα· οἱ δὲ ἐπιγνόντες τὸν Θεόν, καὶ ἀρνησάμενοι αὐτόν, ὑποκάτωθεν ἡμῶν εἰσι. καὶ λαβὼν ὁ γέρων τὸ κρανίον, ἔχωσεν αὐτό).

[←84]: Κατά τον Laurent 1971: 285 σημ. 2, η παρατήρηση τού αυτοκράτορα δεν πρέπει να εφαρμόστηκε, επειδή ο Μάρκος Ευγενικός, χωρίς να τη στηρίζει και με άλλον τρόπο, διατήρησε στην επιχειρηματολογία τoυ την αναφορά σε αυτό το μακάβριο επεισόδιο.

[←85]: Συρόπουλος 5.31: Ἀπὸ δὲ τῆς τοιαύτης αἰτίας ἤρξατο τὸ σκάνδαλον μεταξὺ τοῦ Ἐφέσου καὶ τοῦ Νικαίας· προϋπῆρχε δὲ καὶ τὸ τοῦ πνευματικοῦ μετὰ τοῦ Ἐφέσου σκάνδαλον διὰ τὴν τῶν πατριαρχῶν τοποτήρησιν. τὸ γοῦν τοῦ πνευματικοῦ ἀνερρίπιζε καὶ ἀνῆπτε τὸ τοῦ Νικαίας καὶ ἐπὶ τὸ χεῖρον αὐξάνεσθαι παρεσκεύαζεν· ὁ γὰρ πνευματικὸς ἐδόκει μὲν μήδ΄ ἐν λόγῳ ποιεῖσθαι τὴν τοῦ Ἀλεξανδρείας τοποτήρησιν καὶ ὑποχωρεῖν τῷ Ἐφέσου καὶ διὰ τιμῆς αὐτὸν ἄγειν, τῇ δ΄ ἀληθείᾳ ὕφαλος ἦν καὶ λαθραίως ἐφέρετο κατ΄ αὐτοῦ, ἐναντιούμενος ἀεὶ τοῖς παρ΄ αὐτοῦ λεγομένοις. ὅτε μὲν γὰρ ἤκουσεν ὡς ὁ Ἐφέσου λόγοις ἁπλῶς χαριζόμενος τῷ Ἰουλιανῷ, ἔφη πρὸς αὐτόν, ὅτι· κατὰ τὴν διήγησιν τῆς αἰδεσιμότητός σου, ὀλίγη μοι δοκεῖ ἡ μεταξὺ ἡμῶν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ πουργατορίου διαφορὰ ἐλπίζω διορθωθῆναι καὶ ταύτην, ἤν ὁ Θεὸς εὐδοκήσῃ, ἔλεγεν· ὀλίγην ἔχει ὁ Ἐφέσου τὴν καὶ περὶ τοῦ πουργατορίου διαφοράν; καὶ λίαν ἐστὶ πολλή, καὶ πῶς λέγει διορθωθῆναι αὐτήν; ἀνάγκη ἐστὶ ἵνα γινώσκωμεν πῶς λέγει ταῦτα. καὶ ἐκωμῴδησεν εἰς πολλοὺς τοὺς τοιούτους λόγους. πάλιν δ΄ αὖ ὅτε τὸν ἀγῶνα εἰσέδυ ὁ Ἐφέσου καὶ μεγίστην ἀπεδείκνυ τὴν διαφορὰν καὶ παραστάσεις προεκόμιζε τῶν ἁγίων, δι΄ ὧν ἀριδήλως ἐφαίνετο ἡ δόξα αὕτη ἐναντία τῇ τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας καὶ ἐπῃνεῖτο παρὰ πάντων ὁ Ἐφέσου καὶ ἐθαυμάζετο ὡς εὐσεβῶς καὶ ἀρίστως διαγωνιζόμενος, μεταβαλὼν αὐτὸς ἔλεγε· τί ἔνι ταῦτα, ἅ προφέρει ὁ Ἐφέσου; οὐδέν εἰσι ταῦτα. καλὴ γάρ ἐστιν ἡ δόξα ἥν ἔχουσιν οἱ Λατῖνοι περὶ τοῦ πουργατορίου. οὐκ αἰδεῖται τοιαῦτα λέγων; βούλεσθε ἵνα ἀνατρέψω ὅσα λέγει διὰ τῶν ῥητῶν τῶν ἁγίων; καὶ παρεδείκνυ ὅσον πρὸς τὸ θεαθῆναι καὶ μόνον ἐκ τοῦ προκολπίου σχεδάριον λέγων· ἰδοὺ καὶ τὰ ῥητὰ τὰ ἐναντιούμενα τοῖς παρὰ τοῦ Ἐφέσου προφερομένοις. οὔτε δὲ ἀνεγίνωσκεν, οὔτε τινὶ ἐνεχείριζε ταῦτα, καίτοι γε ἐδόκει ἔτι ὑγιαίνειν περὶ τὴν πίστιν καὶ ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν θερμῶς ἀνθίστασθαι. ἀλλὰ καὶ κατ΄ ἀρχάς, ὅτε εἰς Φεραρίαν ἀφίγμεθα, ἐπεὶ μετὰ τὴν ὀγδόην ἡμέραν ἔμαθεν ἐπιδεδημηκέναι τὸν τοῦ Ἐφέσου αὐτάδελφον τὸν νομοφύλακα εἰς τὸ παλάτιον τοῦ πάπα, ἔλεγε· τί βούλεται ἡ τοῦ νομοφύλακος ἐπιδημία πρὸς τὴν τοῦ πάπα οἰκίαν; τίνας πράττει δουλείας; ἀνάγκη ἐστίν, ἵν΄ εἰδῶμεν τίνος χάριν ἐκεῖσε παρεγένετο· ἰδοὺ γὰρ ὁ Ἐφέσου μέλλει ἀναδέξασθαι τὸν καθόλου ἁγῶνα, καὶ δεῖ καὶ ἡμᾶς προσέχειν τί ἄρα καὶ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ἐργάζεται. τοιαῦτά τινα ἔλεγεν ἀεὶ κατὰ τοῦ Ἐφέσου φερόμενος καὶ τὸν Νικαίας ἐπαίρων, πρὸς διχόνοιάν τε αὐτοὺς διεγείρων.

[←86]: Συρόπουλος 5.32: Ἡμεῖς μὲντοι συνήλθομεν καὶ τὸν συντεθέντα λόγον ἀνέγνωμέν τε πρὸς Λατίνους καὶ ἐκδεδώκαμεν· κἀκεῖνοι πάλιν ἕτερον ἔγραψαν, πρὸς ὅν αὖθις ἔγραψεν ὁ Ἐφέσου ἀνασκευαστικόν, μεθ΄ ὅν καὶ ἑτέρους δύο λόγους περὶ τῆς τοιαύτης δόξης ἐκδέδωκεν, ἀναγκαιοτάτους καὶ ἀρίστους πάντας τυγχάνοντας. ἐν δὲ τῷ συνέρχεσθαι καὶ τοὺς τοιούτους διδόναι λόγους καὶ τοὺς παρ΄ ἐκείνων ἀντιλαμβάνειν, ἐγένοντο καί τινες μερικαὶ διαλέξεις ἐν τῷ μεταξὺ καὶ ἀπῄτουν τὸν Ἐφέσου εἰπεῖν καὶ ἐκθέσθαι τὴν δόξαν, ἥν ἔχει ἡ ἡμέτερα Ἐκκλησία περὶ τῶν ἐντεῦθεν ἐκδημούντων. ὁ δὲ οὐκ ἔλεγεν αὐτὴν κωλυόμενος εἰς τοῦτο παρὰ τοῦ βασιλέως· ἐφ΄ ὅσον δ΄ ἑώρων αὐτὸν οἱ Λατῖνοι ἀνθιστάμενον καὶ μὴ βουλόμενον ἀνακαλύψαι τὴν περὶ τούτου δόξαν τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, ἐπὶ τοσοῦτο ἠνάγκαζον καὶ ἀπῄτουν ταύτην ἐκθεῖναι καὶ ὠνείδιζον καὶ τὴν αἰτίαν ἠρεύνων φάσκοντες· πᾶς ὁστισοῦν ἐκκλησίας τινὸς κανονικὸς ἐρωτώμενος ὁποίαν δόξαν ἔχει ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ περί τινος προτεινομένου ζητήματος, εὐθὺς ὀφείλει ἀνενδοιάστως καὶ ἀριδήλως λέγειν αὐτήν. σὺ γοῦν οὐ δίς τε καὶ τρίς, ἀλλὰ πολλάκις καὶ διὰ πολλῶν λόγων ἀπαιτηθεὶς παρ΄ ἡμῶν ἐκδοῦναι ἤ εἰπεῖν ὅπως δοξάζει ἡ ὑμετέρα Ἐκκλησία περὶ τοῦδε τοῦ ζητήματος, οὐδόλως ἠθέλησας. ἀποροῦμεν οὖν, τί ἐστι τὸ κωλύον, δι΄ ὅ καὶ ποιεῖς τὴν τοσαύτην ἔνστασιν. ὁ δ΄ Ἐφέσου ὅσον μὲν τὸ ἀφ΄ ἑαυτοῦ Λυδὸς ἦν εἰς πεδίον· ἤγχετο δὲ τῷ βασιλικῷ κελεύσματι κωλυόμενος ὡσπερεὶ χαλινῷ τινι καὶ ἐδυσχέραινεν.

[←87]: Η παρουσίαση που αναπτύχθηκε από την επιτροπή αυτή περιλαμβάνεται στο Petit, Documents, XV, σελ. 61-79 (ελληνικό κείμενο και λατινική εκδοχή). Παραδόθηκε στους Λατίνους κατά τη συνάντηση τής 14^ης Ιουνίου 1438 (Laurent 1971: 287 σημ. 1).

[←88]: Παραδόθηκε στους Γραικούς στη συνάντηση τής 27^ης Ιουνίου και μάλλον την είχε συντάξει ο Χουάν ντε Τορκεμάδα. Υπάρχει στο Petit, Documents, XV, σ. 80-107 (η ελληνική απόδοση είναι μάλλον τού Τραβερσάρι) (Laurent 1971: 287 σημ. 2).

[←89]: Κατά τον Laurent 1971: 287 σημ. 3, πιθανώς η Δεύτερη Πραγματεία για το Καθαρτήριο Πυρ, δημοσιευμένη στο Petit, Documents, II, σελ. 101-151 (ελληνικό κείμενο και λατινική εκδοχή). Μάλιστα αυτό το φυλλάδιο περιέχει εκείνο που οι Λατίνοι διεκδικούσαν επιμελώς: την έκθεση τού δόγματος τής Ελληνικής Εκκλησίας για το θέμα αυτό. Κατά τον Συρόπουλο συντάχθηκε πριν από τις 30 Ιουνίου. Η προθεσμία φαίνεται υπερβολικά μικρή στον P. Gill, Council, σελ. 112, που θα ανέβαλλε τη σύνταξή της για τις 17 Ιουλίου.

[←90]: Κατά τον Laurent 1971: 287 σημ. 4, πρέπει να έχουν χαθεί, εκτός αν ο Συρόπουλος τις μπερδεύει με τις προηγούμενες. Μάλιστα υπήρξαν κι άλλες συναντήσεις, για παράδειγμα στις 25 Ιουνίου, των οποίων δεν υπάρχει γραπτή καταγραφή.

[←91]: Στο κείμενο ο Εφέσου χαρακτηρίζεται Λυδός εἰς πεδίον. Ο Μιχαήλ Αποστόλης (1420-1478), Έλληνας συγγραφέας, παροιμιογράφος, αντιγραφέας και διδάσκαλος, καταγράφει την παροιμία
Λυδόν εἰς πεδίον ἴσθι προκαλούμενος
(να έχεις τον νου σου, όταν προκαλείς Λυδό στην πεδιάδα)
και σημειώνει ότι αναφέρεται σε εκείνους, που θέλουν να δράσουν γρήγορα και πρόθυμα
(ἐπί τῶν θᾶττον βουλομένων τι δρᾶσαι καί προθύμως).
Μιχαήλ Αποστολίου, Παροιμίαι, Ελσεβιέρ, Λούγδουνον (Λυών) 1653, σελ. 145.
Η παροιμία πηγάζει από την αρχαία γραμματεία. Ο Ηρόδοτος (Ἱστορίαι, 1.27) δείχνει ότι οι Λυδοί ήσαν ειδικευμένοι ιππείς:
«Όταν οι Έλληνες στη Μικρά Ασία είχαν κατακτηθεί και υποχρεωθεί να πληρώνουν φόρο υποτέλειας, ο βασιλιάς τής Λυδίας Κροίσος σχεδίαζε να φτιάξει πλοία και να επιχειρήσει εναντίον των νησιωτών. Ενώ ήσαν όλα έτοιμα για τη ναυπήγηση των πλοίων, λένε ότι ο Βίας ο Πριηνεύς (ή, σύμφωνα με άλλη περιγραφή, ο Πιττακός ο Μυτιληναίος) πήγε στις Σάρδεις. Όταν τον ρώτησε ο Κροίσος αν υπήρχαν νέα από την Ελλάδα, τού είπε τα εξής που οδήγησαν στη ματαίωση τής ναυπήγησης: “Βασιλιά, οι νησιώτες οργανώνουν στρατό δέκα χιλιάδων ιππέων και σκοπεύουν να εκστρατεύσουν στις Σάρδεις και να πολεμήσουν εναντίον σου”. Ο Κροίσος, υποθέτοντας ότι αυτό που τού αναφέρθηκε ήταν αληθινό, είπε: “Μακάρι οι Θεοί να βάλουν στο μυαλό των νησιωτών να έρθουν με άλογα ενάντια στους γιους των Λυδών!” Τού απάντησε όμως και τού είπε: “Βασιλιά, μού φαίνεται ότι θέλεις πολύ ν΄ αντιμετωπίσεις τούς νησιώτες στη στεριά, πάνω σε άλογα κι αυτό δεν είναι παράλογο. Όμως, από τη στιγμή που άκουσαν ότι σκέφτεσαι να ναυπηγήσεις πλοία εναντίον τους, τι άλλο άραγε νομιζεις ότι θέλουν οι νησιώτες και προσεύχονται γι΄ αυτό, εκτός από το ν΄ αντιμετωπίσουν τούς Λυδούς στη θάλασσα, ώστε να πάρουν εκδίκηση από σένα για τούς Έλληνες που κατοικούν στην ηπειρωτική χώρα, τούς οποίους έχεις υποδουλώσει;” Λένε ότι ο Κροίσος ικανοποιήθηκε πολύ από αυτό το συμπέρασμα και υπακούοντας στην πρότασή του, κρίνοντας ότι είχε μιλήσει σωστά, σταμάτησε τη ναυπήγηση των πλοίων κι έκανε συνθήκη φιλίας με τούς Ίωνες που κατοικούσαν στα νησιά»
(ὡς δὲ ἄρα οἱ ἐν τῇ Ἀσίῃ Ἕλληνες κατεστράφατο ἐς φόρου ἀπαγωγήν, τὸ ἐνθεῦτεν ἐπενόεε νέας ποιησάμενος ἐπιχειρέειν τοῖσι νησιώτῃσι. ἐόντων δέ οἱ πάντων ἑτοίμων ἐς τὴν ναυπηγίην, οἱ μὲν Βίαντα λέγουσι τὸν Πριηνέα ἀπικόμενον ἐς Σάρδις, οἱ δὲ Πιττακὸν τὸν Μυτιληναῖον, εἰρομένου Κροίσου εἴ τι εἴη νεώτερον περὶ τὴν Ἑλλάδα, εἰπόντα τάδε καταπαῦσαι τὴν ναυπηγίην· Ὦ βασιλεῦ, νησιῶται ἵππον συνωνέονται μυρίην, ἐς Σάρδις τε καὶ ἐπὶ σὲ ἐν νόῳ ἔχοντες στρατεύεσθαι. Κροῖσον δέ ἐλπίσαντα λέγειν ἐκεῖνον ἀληθέα, εἰπεῖν· Αἲ γὰρ τοῦτο θεοὶ ποιήσειαν ἐπὶ νόον νησιώτῃσι, ἐλθεῖν ἐπὶ Λυδῶν παῖδας σὺν ἵπποισι. τὸν δὲ ὑπολαβόντα φάναι· Ὦ βασιλεῦ, προθύμως μοι φαίνεαι εὔξασθαι νησιώτας ἱππευομένους λαβεῖν ἐν ἠπείρῳ, οἰκότα ἐλπίζων· νησιώτας δὲ τί δοκέεις εὔχεσθαι ἄλλο ἤ, ἐπείτε τάχιστα ἐπύθοντό σε μέλλοντα ἐπὶ σφίσι ναυπηγέεσθαι νέας, λαβεῖν ἀρώμενοι Λυδοὺς ἐν θαλάσσῃ, ἵνα ὑπὲρ τῶν ἐν τῇ ἠπείρῳ οἰκημένων Ἑλλήνων τείσωνταί σε, τοὺς σὺ δουλώσας ἔχεις; κάρτα τε ἡσθῆναι Κροῖσον τῷ ἐπιλόγῳ καί οἱ, προσφυέως γὰρ δόξαι λέγειν, πειθόμενον παύσασθαι τῆς ναυπηγίης. καὶ οὕτω τοῖσι τὰς νήσους οἰκημένοισι Ἴωσι ξεινίην συνεθήκατο).

[←92]: Συρόπουλος 5.33: Ὁ μέντοιγε Νικαίας οὐκ ἀποδεχόμενος τὴν τοσαύτην ἔνστασιν καὶ ἀποφυγὴν τοῦ λόγου, μηδὲ τῷ Ἐφέσου συμφωνεῖν ἀνεχόμενος, εἶπεν. ὡς· ἐγὼ ἐπ΄ ἐξουσίας ἔχω τὴν ἰδίαν μου γνώμην ἐμφανῆ καταστῆσαι. λέγω τοίνυν καὶ δοξάζω, ὅτι καὶ αἱ ψυχαὶ τῶν ἁγίων ἀπέλαβον ἅ ἀπέκειντο αὐταῖς ἀγαθὰ, καὶ αἱ τῶν ἁμαρτωλῶν τὰς κολάσεις· τοῦτο δὲ λείπεται μόνον, ἵνα προσλάβωνται καὶ τὰ σώματα μεθ΄ ὧν ἐν τῷδε τῷ βίῳ ἐπολιτεύσαντο, καὶ οἱ μὲν δίκαιοι ὦσιν ἐν τῇ ἀπολαύσει καὶ τότε μετὰ τῶν σωμάτων, οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ ὑπάρχωσι σὺν τοῖς σώμασιν ἐν τῇ κολάσει, καὶ τοῦτο γενήσεται ἐν τῇ δευτέρᾳ τοῦ Χριστοῦ παρουσίᾳ. μετὰ τὸ εἰπεῖν δὲ ταῦτα ὀλίγον προσμείνας ἀνεχώρησεν ἀπὸ τοῦ μέρους τοῦ Ἐφέσου καὶ εἰς ἴδιον ἐκάθισε τόπον, ἔνθα καὶ οἱ ἄρχοντες οἱ προειρημένοι συγκλητικοί.

[←93]: Συρόπουλος 5.34: Ὁ δὲ Ἱσπανὸς Ἰωάννης φιλονεικώτερον διελέγετο τῷ Ἐφέσου, καὶ ἀπὸ τῆς προκειμένης ὕλης τῶν λόγων ἐφ΄ ἕτερα μετέβαινε καὶ προβλήματα προέτεινε, μηδόλως τῷ προκειμένῳ σκοπῷ συμβαλλόμενα, ὅτε μετὰ τῶν ἄλλων ἠρώτησε τὸ ποῦ καὶ πῶς πέτανται οἱ ἄγγελοι, καὶ ὅτι· τὸ πῦρ ὅ λέγεις διαδέξεσθαι τοὺς ἁμαρτωλούς, εἰπὲ ἡμῖν ἐκ ποίας ὕλης μέλλει ἀνάπτεσθαι, καὶ πῶς μέλλει φλέγειν τοὺς εἰς αὐτὸ παραπεμπομένους, ἐφ΄ οἷς καὶ τὸν Ἰάγαριν ἀγανακτήσαντα εἰπεῖν, ὅτι· γνώσεται τοῦτο ὁ ἐρωτῶν, ὅταν ἐκεῖσε παραγένηται, καὶ πρὸς τοῦτο ἀποκριθῆναι τὸν Ῥόδου Ἀνδρέαν, ὅτι· οὐκ εἶπες τοῦτο ὡς εὐγενὴς ἄρχων· οὐ γὰρ ἔδει σε τοιαύτην δοῦναι ἀπόκρισιν. τοιαῦτά τινα ἔλεγεν ὁ Ἰωάννης ἐπηρεαστικῶς μᾶλλον ἤ διαλεκτικῶς· ἦν γὰρ πολὺς τὴν ἔξω σοφίαν καὶ δεινὸς ἐν τῷ διαλέγεσθαι, ποικίλος τε καὶ πανοῦργος τὸν νοῦν καὶ εἰς τὴν τῶν λόγων μεταχείρησιν εὔστροφος. ἡμεῖς δὲ ἐθαυμάζομεν πῶς ὁ Ἐφέσου εὐθὺς ἐδίδου τὰς λύσεις μετὰ παραστάσεων γραφικῶν, μὴ προειδὼς ἅ προέθετο προτείνειν ὁ Ἰωάννης· πλὴν γὰρ δύο ἤ τριῶν προβλημάτων εἰς τἄλλα πάντα δέδωκεν ἀπολογίας καὶ λύσεις ἱκανάς.

[←94]: Κατά τον Laurent 1971: 288 σημ. 1, ο έπαινος εδώ τού Συρόπουλου για τον Χουάν ντε Τορκεμάδα αξίζει να υπογραμμιστεί. Ο Tραβερσάρι, ο οποίος είχε προσέξει τον μοναχό το 1437, κατά τη διάρκεια τής αποστολής που τού είχε αναθέσει ο Ευγένιος Δ΄ στη Σύνοδο τής Βασιλείας, έλεγε γι΄ αυτόν, συνιστώντας τον στον πάπα:
«Προτείνω στην ευσεβειά σας τον Χουάν ντε Τορκεμάδα, άνθρωπο ξεχωριστό και πληρέστατο»
(Commendavi tuae pietati Iohannem de Turre Cremata hominem singularem et integerrimum).

[←95]: Συρόπουλος 5.35: Μετὰ γοῦν τοὺς πολλοὺς λόγους μόλις ἐξήλθομεν, δεινὸν ἡγησάμενοι πάντες τὴν διχόνοιαν, ἥν ἔδειξεν ὁ Νικαίας μηδὲ λόγοις βραχέσι συμμαχῆσαι τῷ Ἐφέσου θελήσας, ἀλλὰ κἀκ τῆς καθέδρας ἀναχωρήσας <άπῄει τὴν κεφαλὴν ἀνασείων>. ἐγὼ δὲ καὶ πλέον τῶν ἄλλων δυσχεραίνων, ὡς ὀλέθριον κακὸν ἐκ τῆς τοιαύτης διαιρέσεως στοχαζόμενος προβήσεσθαι, δεῖν ἔγνων πρὸς διόρθωσιν, ὡς οἷόν τε τοῦ τοιούτου καὶ ἐμαυτὸν ἐπιτρέψαι καὶ ἄλλους παρακινῆσαι. ὅθεν καὶ τὸν Λακεδαιμονίας διεγείρας πρὸς τοῦτο, εἰς τὸν πατριάρχην ἀπήλθομεν καὶ ἀνηνέγκαμεν, ὅπως· ὁ Νικαίας πρό τινων ἡμερῶν ἐφαίνετο ἀηδῶς διακείμενος πρὸς τὸν Ἐφέσου, μήτε συνηγορῶν, μήτε ῥοπήν τινα βοηθείας συνεισφέρων αὐτῷ· νῦν δ΄ ἔδειξε τοῦτο καὶ φανερώτερον, ὑπ΄ ὀδόντα μεμφόμενος τὰ παρὰ τοῦ Ἐφέσου λεγόμενα, καὶ μήτ΄ ἐξ οἰκείου τῇ πρὸς αὐτὴν ἐμμείνας ὁμονοίᾳ, μήτε τῇ βασιλικῇ προστάξει ἐπισχεθείς, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν δόξαν εἰπών, ὡς ἠθέλησε, τὸν Ἐφέσου μόνον κατέλιπεν ἐνίστασθαι διὰ τὴν τοῦ βασιλέως ἀποδοχήν. ὁρῶμεν οὖν μεγάλην διαίρεσιν προβαίνουσαν παρὰ τοῦ Νικαίας καὶ δειλιῶμεν μὴ ἐπὶ τὸ χεῖρον αὐξήσῃ καὶ μέγιστον ὄλεθρον προξενήσῃ· τί γὰρ χεῖρον ἤ ἀτιμώτερον ἤ ὀδυνηρότερον τοῦ σχισθῆναι τοὺς ἡμετέρους ἐνταῦθα; πόση καταστροφὴ ἐκ τούτου παρακολουθήσει; διὰ τοῦτο ἐφάνη καλὸν ἡμῖν ἵνα δηλώσωμεν τῇ μεγάλῃ ἁγιωσύνῃ σου τὸ γεγονός, ὡς ἄν ὁρίσῃς καὶ ἔλθωσιν ἐνταῦθα καὶ λόγοις συμβουλευτικοῖς πατρικοῖς τε ἅμα καὶ παραινητικοῖς ἀπελάσῃς αὐτῶν τὴν διχόνοιαν καὶ εἰρηνεύσῃς καὶ ἑνώσῃς αὐτούς. παρακαλοῦμεν οὖν καὶ ἡμεῖς, ἵνα σπουδάσῃ ἡ μεγάλη ἁγιωσύνη σου πρὸς καταλλαγὴν καὶ ὁμόνοιαν αὐτῶν, ὅτι, εἰ ἀμεληθῇ νῦν, δυσκολώτερον ἔσται.

[←96]: Συρόπουλος 5.36: Τούτων ἀκροασάμενος ὁ πατριάρχης ἀπέσκωψεν ἡμᾶς εἰρηκώς, ὅτι· δεινότερον ἡγοῦμαι τὸ ὅτι ἤλθετε καὶ εἴπετέ μοι ταῦτα ἤ τὸ γεγονὸς ἐκεῖσε· τὰ γὰρ ἐκεῖσε λεχθέντα οὐδενὶ ἄν ἐγνωρίζοντο, ἐπεὶ καὶ ἰδίᾳ γεγόνασι. νῦν δ΄ ὅτι ἀνηγγείλατέ μοι ταῦτα ἀκουσθήσονται καὶ εἰς ἄλλους καὶ πλατυνθέντα ἀκουσθήσονται καὶ εἰς τοὺς Λατίνους, καὶ ἔσται τοῦτο εἰς αἰδὼ καὶ κατάγνωσιν ἡμῶν. ἦν ἄν οὖν κάλλιον εἰ σεσιωπημένον εἴχετε τοῦτο. ἔφημεν δὲ ἡμεῖς πρὸς ταῦτα, ὅτι· ἡμεῖς ἰδίως σοι ἀνηνέγκαμεν ταῦτα καὶ ἄλλοις οὐκ εἰρήσεται παρ΄ ἡμῶν. πλὴν οἱ Λατῖνοι καὶ λόγοις καὶ ἔργοις ἐγνώρισαν ταῦτα· ὁ γὰρ Νικαίας, οὐ λόγοις μόνον εἶπεν ὅσα ἠθέλησεν εἰς ἐπήκοον τῶν προσδιαλεγομένων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς ἰδίας καθέδρας ἀναστάς, μετὰ τῶν ἀρχόντων ἐκάθισε τῶν συγκλητικῶν, καταλιπὼν τὸν Ἐφέσου ἐν τῷ σταδίῳ ἀγωνιζόμενον. αὐτὸς οὖν ἐγνώρισε τοῖς παρατυχοῦσι τὴν ἰδίαν διχόνοιαν. τί οὖν δεινὸν ἐποιήσαμεν ἡμεῖς, εἰ τὰ τοῖς πολλοῖς γνωσθέντα ἀνηνέγκαμεν τῇ μεγάλῃ ἁγιωσύνῃ σου; καὶ τίνι τῶν ἄλλων ἦν οἰκειότερον ἀναγγεῖλαι ταῦτα; διὰ τοῦτο προανέφερον ἐγὼ καὶ τῇ μεγάλῃ ἁγιωσύνῃ σου καὶ τῷ βασιλεῖ, ὅτι οὐ γίνονται καλῶς αἱ διασκέψεις τῶν διαλέξεων. ὁρίσατε οὖν ἵνα συνέρχωνται καὶ σκέπτωνται κοινῶς εἰ καὶ μὴ πάντες, ἀλλ΄ οὖν οὶ ἐκλελεγμένοι· ἰδοὺ γὰρ ἐκ τούτου παρηκολούθησε καὶ ἡ διαίρεσις. πρὸ πάντων δὲ παρακαλοῦμεν ἵνα γένηται ἐπιμέλεια πρὸς εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν αὐτῶν. καὶ ἀπεκρίθη ὁ πατριάρχης, ὅτι· ἐγὼ βουλόμενος μὴ γενέσθαι ἀκουστὰ τὰ γεγονότα, εἶπον ὅσα εἴρηκα, ἀλλὰ ποιήσω καὶ ὅπερ μοι λέγετε· συνάξω γὰρ ἐκείνους καὶ εἰσηγήσομαι καὶ εἰρηνεύσω αὐτούς. ταῦτα μὲν ἔφη πρὸς ἡμᾶς· πρὸς δ΄ ἐκείνους οὔτε λόγος, οὔτ΄ ἔργον ἐγεγόνει, ἀλλ΄ ἔκτοτε ἦσαν διῃρημένοι, καὶ συνήρχοντο μὲν τὸ δοκεῖν καὶ πρὸς λόγους ἐχώρουν, τῇ δ΄ ἀληθείᾳ καὶ πάνυ διίσταντο.

[←97]: Συρόπουλος 5.37: Περὶ δὲ τῶν διαλέξεων, ἐπεὶ ἀνήνεγκάν τινες τῷ βασιλεῖ, ὅτι· πολλάκις ἐζήτησαν οἱ Λατῖνοι τὴν δόξαν, ἥν ἔχει ἡ ἡμετέρα Ἐκκλησία περὶ τοῦ κινηθέντος τούτου ζητήματος, καὶ οὔκ ἐστι δίκαιον οὐδὲ εὐπρεπές, μὴ ἐκδοῦναι τοὺς ἡμετέρους καὶ ταύτην, καὶ δέον ἐστὶν ἵνα ὁρίσῃ ἡ ἁγία βασιλεία σου καὶ γένηται ὅ ζητοῦσι, μόλις ἐνέδωκε καὶ ἐξέθετο ταύτην ὁ Ἐφέσου ἐν τῷ ὑστέρῳ τῶν δηλωθέντων αὐτοῦ τριῶν λόγων καὶ διεκομίσθη πρὸς ἐκείνους. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ σιτηρέσιον κατηναλώθη καὶ πολλάκις ζητηθὲν οὐκ ἐδίδοτο, ὅτε κατὰ τὴν ἐκείνων ζήτησιν ἐξεδόθη ἡ περὶ τοῦ ζητουμένου δόξα τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας, τότε πάλιν ἐδόθη καὶ τὸ τρίτον μηνιαῖον σιτηρέσιον τῇ τριακοστῇ τοῦ Ἰουνίου φλωρία ἑξακόσια ὀγδοήκοντα ἐννέα.

[←98]: Κατά τον Laurent 1971: 290 σημ. 1, αυτή η τρίτη πραγματεία πρέπει να είναι το υπόμνημα με το οποίο ο Εφέσου Μάρκος απαντά με ισάριθμες απαντήσεις σε δεκατέσσερις ερωτήσεις που έθεσαν οι Λατίνοι.

[←99]: Συρόπουλος 5.38: Συνήλθομεν δ΄ αὖθις μετὰ τῶν προσδιαλεγομένων, καὶ τὴν ἰδίαν συνιστᾶν δόξαν ἐσπούδαζον οἱ Λατῖνοι, καὶ ὁ Ῥόδου Ἀνδρέας πλείονα εἶπεν ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τούτου, καὶ τὸν θεῖον Γρηγόριον τῆς Νύσσης παρῆγεν εἰς σύστασιν τῶν ἑαυτοῦ λόγων, ἕλκων πρὸς τοῦτο καὶ τὸν μέγαν Βασίλειον, καὶ φάσκων, ὡς· ἐπεὶ ἀδελφὸς ἦν τοῦ Νύσσης, ὁ δὲ Νύσσης πανθ΄ ὅσαπερ ἔγραφε, πρότερον ὑπεδείκνυ τῷ αὐταδέλφῳ, εἶθ΄ οὕτως ἐξεδίδου αὐτά, εὔδηλον ὅτι καὶ τὰ περὶ τοῦ καθαρσίου πυρὸς μετὰ γνώμης τοῦ ἀδελφοῦ ἐκδέδωκε· καὶ λοιπὸν φαίνεται, ὅτι ταύτην τὴν δόξαν ἐδόξαζε καὶ ὁ μέγας Βασίλειος. προεκόμιζε δὲ καὶ τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν τὸ· εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται, αὐτὸς δὲ σωθήσεται, οὕτως δὲ ὡς διὰ πυρός, παρεξηγούμενος καὶ τοῦτο καὶ πρὸς παράστασιν τοῦ καθαρτικοῦ πυρὸς ἕλκων· εἰς ὅ καὶ πολλοὶ γεγόνασιν ἑκατέρωθεν λόγοι ἐν διαφόροις συνελεύσεσιν. εἶτα μεθ΄ ἕτερα πολλά, εἰς τὸ περὶ οὐσίας καὶ ἐνεργείας μετέβη ὁ Ῥόδου καὶ τὴν ἡμῶν περὶ τούτου διεπυνθάνετο δόξαν καὶ τὸν Ἐφέσου πρὸς ἀπόκρισιν παρεκίνει. καὶ τὴν ἰδίαν δόξαν προέτεινεν εἰρηκώς, ὡς· ἡ ἡμετέρα Ῥωμαϊκὴ ἐκκλησία δοξάζει, ὅτι ὁ τρισυπόστατος Θεός, ἤγουν ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἐνοικεῖ τοῖς ἀξίοις πρὸς ὑποδοχὴν αὐτοῦ. εἴπατε οὖν καὶ ὑμεῖς τίνα δόξαν ἔχετε περὶ τούτου. ἦν δὲ ἐξ ἀρχῆς προαναπεφωνημένον καὶ προστεταγμένον παρὰ τοῦ βασιλέως, ἵνα εἰ ζητηθῇ τὸ τοιοῦτον, μηδόλως ἀπολογήσεταί τις περὶ αὐτοῦ. διὸ καὶ εἶπεν ὁ Ἐφέσου, ὅτι· ἡμεῖς εὐκόλως ἔχομεν ἀποκριθῆναι περὶ ὧν ἀπαιτεῖς. ὅτι δὲ οὐ συνήλθομεν ἀρτίως ἐπὶ τῷ λέγειν περὶ αὐτοῦ, διὰ τοῦτο οὐδὲ ἀπολογούμεθα νῦν· ὅταν δὲ φανῇ καὶ τοῖς ἡμετέροις ἔγκαιρον εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ, ἐροῦμεν ἅπερ ἄν ὁ Θεὸς ἡμῖν χορηγήσῃ. καὶ ἐπὶ τούτοις διελύθη ὁ σύλλογος.

[←100]: Δεν υπάρχουν λεπτομέρειες για τον αριθμό αυτών των συνεδριάσεων. Γνωρίζουμε μόνο από τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 25) ότι υπήρχαν ειδικές συνεδριάσεις στις 16 και 17 Ιουλίου, ότι διήρκεσαν από το πρωί μέχρι την έκτη ώρα και ότι οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην κατάσταση των ψυχών των ευλογημένων (Laurent 1971: 291 σημ. 2):
«Στις 16 τού μηνός Ιουλίου, ημέρα Τετάρτη, πρόσταξε ο αυτοκράτορας και πήγαν όλοι οι αρχιερείς στην οικία τού πατριάρχη, καθώς και ο ίδιος ο αυτοκράτορας έφιππος. Κάθισαν οι αρχιερείς στο δάπεδο, ο αυτοκράτορας σε θρόνο και ο πατριάρχης σύμφωνα με το αξίωμά του. Ανταλλάσσοντας απόψεις, έσπευσαν να γνωστοποιήσουν τις γνώμες τους, αν [πεθαίνοντας] οι δίκαιοι λαμβάνουν πλήρως τα αγαθά που τούς ανήκουν ή δεν τα λαμβάνουν. Διάβασαν πολλά γραπτά των αγίων για αυτό το ζήτημα και πρόσταξε ο αυτοκράτορας να γράψει καθένας τη γνώμη του. … Και πήρε γραπτώς ο αυτοκράτορας την ομολογία και τη γνώμη καθενός. Εξετάζοντας πολλά, μιλούσαν για τα ίδια πράγματα από το πρωί μέχρι την έκτη ώρα τής ημέρας και υπήρχαν πολλές διαφωνίες σε αυτό το ζήτημα. Στο τέλος πρόσταξε ο αυτοκράτορας να συγκεντρωθούν και την επόμενη μέρα και να μιλήσουν για τα ίδια. Μάλιστα συγκεντρώθηκαν και πάλι στις 17 Ιουλίου και μίλησαν πολύ για τα ίδια ζητήματα»
(Ἐν δὲ τῇ ιϚ’ τοῦ Ἰουλίου μηνός, ἡμέρᾳ τετάρτῃ, ὥρισεν ὁ βασιλεὺς καὶ ἀπῆλθον ἅπαντες οἱ ἀρχιερεῖς ἐν τοῖς οἴκοις τοῦ πατριάρχου καὶ αὐτὸς ὁ βασιλεὺς ἔφιππος, καὶ ἐκάθισαν οἱ ἀρχιερεῖς ἐπὶ πέδου καὶ ὁ βασιλεὺς ἐπὶ θρόνου καὶ ὁ πατριάρχης κατὰ τὴν τάξιν αὐτοῦ, καὶ ὁμιλήσαντες συμβουλευτικῶς τὰς δόξας αὐτῶν ἐσπούδασαν γνῶναι, εἴπερ οἱ ἅγιοι ἀπέλαβον τῶν ἀγαθῶν τελείως, ἤ οὐκ ἀπέλαβον· καὶ ἀνέγνωσαν πολλὰς γραφὰς τῶν ἁγίων περὶ τούτου· καὶ ὥρισεν ὁ βασιλεύς, ἵνα γράψῃ ὁ καθεὶς τὴν δόξαν αὐτοῦ· … Ἔλαβε δὲ ὁ βασιλεὺς ἐγγράφως ἑκάστου τὴν ὁμολογίαν καὶ τὴν δόξαν, καὶ πολλὰ ἐξετάσαντες ὡμίλουν τὰ αὐτὰ ἀπὸ πρωΐ ἕως ἕκτην ὥραν τῆς ἡμέρας, καὶ πολλὴ ἐγένετο περὶ τούτου φιλονεικία. τέλος δὲ πάντων ὥρισεν ὁ βασιλεὺς ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν αὔριον πάλιν περὶ τῶν αὐτῶν εἰπεῖν. καὶ δὴ συνήχθησαν πάλιν ἰουλίου ιζ’ καὶ περὶ τῶν αὐτῶν πολλὰ ὡμίλησαν).

[←101]: Κατά τον Laurent 1971: 290 σημ. 1, δύο αποσπάσματα από τα γραπτά τού Αγίου Γρηγορίου Νύσσης χρησιμοποιήθηκαν ιδιαιτέρως από τούς Λατίνους, για να υποστηρίξουν την άποψή τους για το καθαρτήριον πῦρ. Το πρώτο ήταν από το Εἰς τούς κοιμηθέντας (De mortuis), Patrologia Graeca 46, στηλ. 524Β (βλέπε Petit, Documents, XV, σελ. 34-35):
«Επομένως, για να αφεθεί η ελευθερία τής βούλησης στη φύση αλλά και να εξαλειφθεί το κακό, η σοφία τού Θεού επινόησε το εξής σχέδιο: Να αφήσει τον άνθρωπο να κάνει ό,τι θέλει, ώστε, αφού γευτεί τα κακά τα οποία επιθυμεί και μαθαίνοντας από πείρα για ποια [άθλια] έχει ανταλλάξει εκείνα [τα ευλογημένα] που είχε, να μπορεί με τη δική του θέληση να επιστρέψει με επιθυμία στην προηγούμενη μακαριότητα, ξεφορτώνοντας σαν βάρος από τη φύση του οτιδήποτε εμπαθές και παράλογο, είτε καθαριζόμενος σε αυτή τη ζωή μέσω προσευχής και πειθαρχίας, είτε μετά την αναχώρησή του από εδώ, μέσω τού καμινιού τού καθαρτηρίου πυρός»
(Ὡς ἄν οὖν καὶ ἡ ἐξουσία μένοι τῇ φύσει καὶ τὸ κακὸν ἀπογένοιτο, ταύτην εὗρεν ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπίνοιαν, τὸ ἐᾶσαι τὸν ἄνθρωπον ἐν οἷς ἐβουλήθη γενέσθαι, ἵνα γευσάμενος τῶν κακῶν, ὧν ἐπεθύμησε, καὶ τῇ πείρᾳ μαθών, οἷα ἀνθ΄ οἵων ἠλλάξατο, παλινδρομήσῃ διὰ τῆς ἐπιθυμίας ἑκουσίως πρὸς τὴν πρώτην μακαριότητα, ἅπαν τὸ ἐμπαθές τε καὶ ἄλογον ὥσπερ τι ἄχθος ἀποσκευάσας τῆς φύσεως, ἤτοι κατὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν διὰ προσοχῆς τε καὶ φιλοσοφίας ἐκκαθαρθείς, ἤ μετὰ τὴν ἐνθένδε μετανάστασιν διὰ τῆς τοῦ καθαρσίου πυρὸς χωνείας).
Το δεύτερο ήταν δανεισμένο από το Περί ψυχῆς καί ἀναστάσεως (De consolatione et statu animarum post mortem), Patrologia Graeca 46, στηλ. 97-101, εδώ 100Α:
«Και όπως όσοι καθαρίζουν με φωτιά την ύλη που αναμίχθηκε με το χρυσάφι, δεν λιώνουν μόνο το νόθο στοιχείο, αλλά αναγκαστικά μαζί με το κίβδηλο λιώνουν και το καθαρό, κι όταν το κίβδηλο κατακαεί, μένει μόνο αυτό [το καθαρό], έτσι κι όταν η κακία λιώνει στην ακοίμητη φωτιά τής κάθαρσης, υποχρεωτικά βρίσκεται στη φωτιά και η ψυχή που είναι ενωμένη μαζί της, έως ότου η διεσπαρμένη απατηλή, υλιστική και κίβδηλη κατάσταση [τής κακίας] κατακαεί από την αιώνια φωτιά»
(Καὶ ὥσπερ τὴν ἐμμιχθεῖσαν τῷ χρυσίῳ ὕλην οἱ διὰ πυρὸς ἐκκαθαροῦντες οὐ μόνον τὸ νόθον τῷ πυρὶ τήκουσιν, ἀλλὰ κατὰ πάσαν ἀνάγκην καὶ τὸ καθαρὸν τῷ κιβδήλῳ συγκατατήκεται, κἀκείνου δὲ δαπανωμένου τοῦτο μένει· οὕτω καὶ τῆς κακίας τῷ ἀκοιμήτῳ πυρὶ δαπανωμένης, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὴν ἑνωθεῖσαν αὐτῇ ψυχὴν ἐν τῷ πυρὶ εἶναι, ὡς ἄν τὸ κατεσπαρμένον νόθον καὶ ὑλῶδες, καὶ κίβδηλον ἀπαναλωθῇ τῷ αἰωνίῳ πυρὶ δαπανώμενον).
Κατά τον Laurent, ό.π., αυτά τα κείμενα είναι σαφή, αλλά οι Γραικοί τα απέρριψαν ως μολυσμένα από Ωριγενισμό.

[←102]: Κατά τον Laurent 1971: 292 σημ. 2, είναι απορίας άξιο γιατί ο Ρόδου Ανδρέας παρουσίασε το επιχείρημά του με τόσο απλοϊκή μορφή. Οι δύο άνδρες, ο Γρηγόριος και ο Βασίλειος, δεν είχαν απλώς το ίδιο αίμα, αλλά σε πολλά σημεία είχαν επίσης την ίδια θεολογική σκέψη. Η ταυτότητα των απόψεών τους είναι τέτοια, που οι κριτικοί διστάζουν ακόμη και σήμερα να αποδώσουν στον ένα και όχι στον άλλο την επιστολή για την Ουσία και την Υπόσταση, ενώ ένας ειδικός τού τριαδικού δόγματος δεν δίστασε να γράψει, ότι η διδασκαλία τού Αγίου Γρηγορίου Νύσσης μάς κάνει να διεισδύσουμε περαιτέρω στη σκέψη τού Αγίου Βασιλείου.

[←103]: Παύλος, Πρός Κορινθίους, Γ΄ 15:
εἴ τινος τό ἔργον κατακαήσεται ζημιωθήσεται, αὐτός δέ σωθήσεται, οὕτως δέ ὡς διά πυρός.
Ο Laurent 1971: 292 σημ. 3, σημειώνει ότι το κείμενο αυτό προτάθηκε για πρώτη φορά από τον Τσεζαρίνι στην εναρκτήρια παρουσίασή του στις 4 Ιουνίου. Βλέπε Petit, Documents, XV, σελ. 27-28:
«Tο έργο καθενός θα γίνει φανερό, γιατί η μέρα τού Κυρίου θα το φανερώσει, γιατί θα αποκαλυφθεί από τη φωτιά. Η φωτιά θα δοκιμάσει την ποιότητα τού έργου καθενός. Αν διασωθεί το έργο κάποιου, εκείνο που έφτιαξε, θα πάρει ανταμοιβή. Αν το έργο κάποιου καεί, τότε θα ζημιωθεί. Ο ίδιος θα σωθεί, αλλά θα σωθεί μέσα από τη φωτιά»
(Καὶ γὰρ ἡ ἡμέρα τοῦ Κυρίου φανερώσει, ὅτι ἐν πυρὶ ἀποκαλυφθήσεται, καὶ ἑκάστου [τὸ] ἔργον οἷον ἐγένετο, δοκιμάσει τὸ πῦρ. Εἴ τινος [τὸ] ἔργον διαμένει, ὅπερ ἐπῳκοδόμησε, μισθὸν λήψεται· εἴ τινος τὸ ἔργον καυθῇ, ζημιωθήσεται· αὐτὸς δὲ σωθήσεται, οὕτω γε μήν, ὡς διὰ πυρός).
Ο Βησσαρίων αντέκρουσε στις 14 Ιουνίου την εξήγηση που είχε δοθεί. Βλέπε Gill, Acta, σελ. 20-21:
«Απάντησαν λοιπόν σε εκείνα τα κεφάλαια οι Γραικοί και ομιλητής ήταν ο Βησσαρίων, ο μητροπολίτης Νικαίας, που έλυνε και εξηγούσε γραπτώς κάθε κεφάλαιο, όπως εξηγούν οι δικοί μας διδάσκαλοι και εξηγητές των Γραικών. Ότι εκείνη η φωτιά, για την οποία μιλάει ο απόστολος, θα θέσει σε δοκιμασία το έργο καθενός, ξύλα, χόρτα, καλάμια, όποιο κι αν είναι αυτό. Εννοεί ότι η φωτιά θα θέσει σε δοκιμασία τις πράξεις, είτε πονηρές, είτε αγαθές, και τη ζωή που έζησε καθένας στον κόσμο. Και αν διασωθεί το έργο που έφτιαξε κάποιος, τότε αυτός θα πάρει ανταμοιβή. Αν το έργο καεί ολοσχερώς, τότε θα ζημιωθεί. Δηλαδή τα μεν αγαθά έργα μένουν και δεν κατακαίγονται ούτε αφανίζονται, ενώ τα πονηρά έργα θα κατακαούν, αντί τού θα αφανιστούν. Ο ίδιος θα σωθεί, αλλά θα σωθεί μέσα από τη φωτιά, δηλαδή δεν θα αφανιστεί, αλλά θα μείνει μέσα στη φωτιά βασανιζόμενος αιωνίως. Και ότι η φωτιά εκείνη για την οποία λέει ο απόστολος, τη λέει για την μελλοντική εποχή, όχι για την τωρινή, όπως λέει ο ευαγγελιστής: «Αυτοί λοιπόν θα πάνε στην αιώνια τιμωρία, ενώ οι δίκαιοι στην αιώνια ζωή» [Ματθ. 25.46]. Επίσης το «το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και η φωτιά τους δεν θα σβηστεί» [Ησ. 66.24] οι Γραικοί το εννοούν μόνο για τη μελλοντική εποχή»
(καὶ δὴ ἀπελογήθησαν ἐν ἐκείνοις τοῖς κεφαλαίοις οἱ Γραικοί, καὶ ἦν ὁ λαλῶν Βησσαρίων ὁ μητροπολίτης Νικαίας, ἐγγράφως λύων καὶ ἑρμηνεύων τὸ καθ΄ ἕν κεφάλαιον, ὡς οἱ ἡμέτεροι διδάσκαλοι καὶ ἐξηγηταὶ τῶν Γραικῶν ἐξηγοῦνται. Ὅτι τὸ μὲν πῦρ ἐκεῖνο, ὅπερ λέγει ὁ ἀπόστολος, ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑνὸς ἑκάστου τὸ ἔργον ὁποῖόν ἐστι, τὸ πῦρ δοκιμάσει, τὰς πράξεις λέγει καὶ τὸν βίον ὅν ἐβίωσεν ἕκαστος ἐν τῷ κόσμῳ, εἴτε πονηράς, εἴτε ἀγαθάς· καὶ εἴ τινος τὸ ἔργον μένει ὅ ἐπῳκοδόμησε, μισθὸν λήψεται· εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται. ἤγουν, τὰ μὲν ἀγαθὰ ἔργα μένουσι καὶ οὐ κατακαίονται οὔτε ἀφανίζονται, τὰ δὲ πονηρὰ ἔργα κατακαήσονται, ἀντὶ τοῦ ἀφανισθήσονται· αὐτὸς δὲ σωθήσεται, σωθήσεται δὲ διὰ τοῦ πυρός, ἤγουν, οὐκ ἀφανισθήσεται, ἀλλὰ μενεῖ ἐν τῷ πυρὶ βασανιζόμενος αἰωνίως. καὶ ὅτι τὸ πῦρ ἐκεῖνο ὅ λέγει ὁ ἀπόστολος, διὰ τὸν μέλλοντα αἰῶνα λέγει, οὐχὶ δὲ διὰ τὸν ἐνεστῶτα, καθὼς ὁ εὐαγγελιστὴς λέγει· Καὶ ἀπελεύσονται οὗτοι εἰς κόλασιν αἰώνιον, οἱ δὲ δίκαιοι εἰς ζωὴν αἰώνιον· καὶ τό· Ὁ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτᾷ καὶ τὸ πῦρ οὐ σβεσθήσεται, διὰ τὸν μέλλοντα αἰῶνα μόνον νοοῦσιν οἱ Γραικοί).
Βλέπε και Petit, Documents, XV, σελ. 67). Βλέπε επίσης εκείνη τού Μάρκου Εφέσου, στο ίδιο, σελ. 49. Όμως κατά τον Laurent ό.π.,
«ο Χουάν ντε Τορκεμάδα ήταν εκείνος που παρουσίασε τα καλύτερα επιχειρήματα, στην απάντησή του στις 27 Ιουνίου (κείμενο στο Petit, Documents, XV, σελ. 95-96). Επομένως ο Ρόδου Ανδρέας θα επέστρεφε εδώ σε ένα κείμενο που είχε ήδη χρησιμοποιηθεί ευρέως και αμφισβητηθεί, λίγο αργότερα από τις 30 Ιουνίου, αλλά καμία άλλη πηγή δεν επισημαίνει το γεγονός. Το παραπάνω ρητό τού Παύλου δεν χρησιμοποιείται πια ως σύγχρονη εξήγηση, εκτός από την έμμεση αξία του υπέρ τής ύπαρξης καθαρτηρίου πυρός».

[←104]: Κατά τον Laurent 1971: 293 σημ. 4, o Ρόδου Ανδρέας πρέπει να ένιωθε πιο άνετα εδώ, γιατί είχε την ευκαιρία να ασχοληθεί χωρίς πίεση με την ουσία και τη θεϊκή λειτουργία, σε επιστολή που είχε απευθύνει στον Βησσαρίωνα στις αρχές τού έτους. Αυτός είναι ίσως ο λόγος για τον οποίο ανέλαβε από τον Χουάν ντε Τορκεμάδα.

[←105]: Κατά τον Laurent 1971: 293 σημ. 5, ο αυτοκράτορας είχε ιδιαίτερους λόγους να απορρίψει τη συζήτηση γι΄ αυτό το ζήτημα, το οποίο ήταν δευτερεύον και αντί να ευνοήσει την ένωση των Λατίνων και των Γραικών, θα αναβίωνε μέσα στη βυζαντινή ομάδα την παλαιά διαμάχη μεταξύ Παλαμιτών και Αντιπαλαμιτών. Η αντίθεση μεταξύ Μάρκου Εφέσου και Βησσαρίωνος ήταν βέβαιο ότι θα επιδεινωνόταν.

[←106]: Συρόπουλος 5.39: Ὡς δὲ ἀνηγγείλαμεν πάλιν ταῦτα τῷ βασιλεῖ, αὖθις ἐμβριθέστερον προσέταξεν, ἵνα μήδόλως ἀποκριθῇ τις περὶ αὐτοῦ. καὶ ἐν τούτοις ἔπαυσαν καὶ αἱ περὶ τοῦ πουργατορίου διαλέξεις· οὐκέτι γὰρ συνήλθομεν, ἀλλ΄ οὐδὲ συμπέρασμά τι γέγονε περὶ αὐτοῦ. διὸ χρὴ καὶ ἡμᾶς ἐνταῦθα τὸν περὶ τούτου καταπαῦσαι λόγον καὶ μεταβαίνειν ἐφ΄ ἕτερα κατὰ τὴν ἀκολουθίαν τῶν ἐκεῖσε πράξεών τε καὶ μεταβάσεων.

[←107]: Κατά τον Laurent 1971: 293 σημ. 6, δεν είναι γνωστό για πόσο διάστημα συνεχίστηκαν οι συζητήσεις για το καθαρτήριον πῦρ μετά τις 17 Ιουλίου. Αυτό που είναι βέβαιο, είναι ότι τελείωσαν με αδιέξοδο και ότι οι δύο παρατάξεις χωρίστηκαν χωρίς να έχουν καταλήξει σε τίποτε, σε ένα κλίμα που ευνοούσε την άποψη ότι δεν θα μπορούσαν ποτέ να συμφωνήσουν.