Σημειώσεις Κεφαλαίου 10

[←1]: Συρόπουλος 10: Τμῆμα Ιον. Ἐν ᾧ περὶ τῆς τελειώσεως τῶν θείων μυστηρίων καὶ περὶ τῶν λοιπῶν τῶν παρὰ τῶν Λατίνων ζητηθέντων κεφαλαίων, καὶ περὶ τῆς συνθήκης τοῦ ὅρου, καὶ ὅπως ὑπεγράφη καὶ τῇ ἑξῆς ἐγένετο ἑνωτικὴ λειτουργία παρὰ τῶν Λατίνων, καὶ ὅπως διεμηνύσατο ὁ βασιλεὺς ἵνα λειτουργήσωμεν οἱ τῆς ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας, ὁ δὲ πάπας οὐκ ἠθέλησε. καὶ ὅτι ἐζήτησεν ὁ πάπας ἵνα κρίνῃ τὸν Ἐφέσου καὶ νὰ λάβωμεν ὡς πατριάρχην τὸν Λατινοκωνσταντινουπόλεως, ἤ ἵνα ποιήσῃ ὁ βασιλεὺς ἔτι ὤν ἐκεῖσε πατριάρχην ἕτερον ἐκ τῶν ἡμετέρων. ἀπομνημονευμάτων ι.

[←2]: Συρόπουλος 10.1: Ἐκδημήσαντος τοίνυν τοῦ πατριάρχου, μόνος καταλειφθεὶς ὁ βασιλεὺς διεπραγματεύετο γραφῆναι τὸν ὅρον καὶ τὴν ἕνωσιν τελεσθῆναι, ἔχων συμβούλους πρὸς τοῦτο καὶ συνεργοὺς τόν τε Ῥωσίας, τὸν Νικαίας καὶ τὸν μέγαν πρωτοσύγκελλον, ἤ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν δεξιοὺς περισκελιστάς· οὗτοι γὰρ ὤθησαν τὸν βασιλέα τεχνηέντως εἰς πολλὰ ὧν οὐκ ἀπεδέχετο. παρεγίνοντο δὲ καὶ οἱ καρδηνάλιοι καθ΄ ἑκάστην εἰς τὸν βασιλέα καὶ ἀπῄτουν διορθώσεις εἰς ἅπερ ἤθελον ζητήματα, καὶ ὁ βασιλεὺς ἠγωνίζετο ἀποσοβεῖν αὐτούς· οἱ δὲ ἐπετίθεντο καὶ ἐφιλονείκουν, καὶ ἐφ΄ ἑκάστῳ κεφαλαίῳ ἕξ ἤ πέντε ἡμέραι παρήρχοντο, μέχρις ἄν ἤ παραιτήσωνται τὸ ζητούμενον ἤ περιστήσωσιν αὐτοί, τῶν Λατίνων ἀγωνιζομένων καὶ τοῦ βασιλέως ἀνταγωνιζομένου. μετὰ δὲ τὰς πολλὰς ἐνστάσεις καὶ λύσεις καὶ ἀντιθέσεις συνεφώνησαν εἰς τὰ τέσσαρα κεφάλαια, ἅ διαλαμβάνονται ἐν τῷ ὅρῳ μετὰ τὴν περὶ τῆς δόξης ἀπόφασιν· ὧν τὸ μέν ἐστι περὶ τῆς προσθήκης, ὅτι θεμιτῶς καὶ εὐλόγως προσετέθη ἐν τῷ συμβόλῳ· τὸ δὲ περὶ τοῦ ἐνζύμου καὶ ἀζύμου, ἴνα ἑκάστη δηλαδὴ τῶν ἀνατολικῶν καὶ δυτικῶν Ἐκκλησιῶν κατὰ τὴν ἰδίαν συνήθειαν, ἤ μὲν ἱερουργῇ τὸ ἄζυμον, ἤ δὲ τὸ ἔνζυμον· τὸ δὲ περὶ τοῦ πουργατορίου, καὶ τὸ λοιπὸν περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα. ταῦτα οὖν ἐζητήθησαν καὶ ἐστέρχθησαν παρὰ τοῦ βασιλέως, μηδέν τι περὶ τούτων εἰδυίας τῆς ἡμετέρας συνόδου, ἀλλὰ μόνων τῶν προειρημένων συμβούλων.

[←3]: Στο κείμενο δεξιοί περισκελισταί. Περισκελίζω: μπερδεύομαι στα πόδια κάποιου, επιβουλεύομαι. Στη Σούδα (Suidae Lexicon, II, Οξφόρδη 1834, σελ. 2954): Περισκέλια: «Αυτά που φορούσαν οι Ρωμιοί γύρω από τα μπούτια. Ήσαν μωβ με βαφή κρόκου» (Ἅ ἐφόρουν οἱ Ῥωμαῖοι περὶ τὰ σκέλη. Ἦσαν δὲ κροκοβαφῆ). Στη λατινική μετάφραση τού 1660 «Οι πιο έμπειροι τού αυτοκράτορα και δολιοφθορείς όλων των υποθέσεων» (peritissimis imperatoris, et negotiorum omnium eversoribus).

[←4]: Συρόπουλος 10.2: Εἶτα ἐζήτησαν διορθῶσαι ἡμᾶς καὶ ἀργῆσαι τὴν ἐπὶ τῇ τελειώσει τῆς ἀναιμάκτου θυσίας τριττὴν εὐλογίαν καὶ ἐπίκλησιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν γενομένην παρὰ τοῦ ἱερέως· ἔφασκον γάρ ὅτι αἱ δεσποτικαὶ φωναὶ ἁγιάζουσι ταύτην ἤγουν τό· λάβετε φάγετε· τοῦτο ἐστι τὸ σῶμά μου, καὶ τό· πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες. διὸ καὶ ἐμέφοντο οἱ Λατῖνοι τοὺς ἡμετέρους, ὡς ἐσφαλμένως ποιοῦντας μετὰ τὸ ἐκφωνῆσαι τὰ δεσποτικὰ ταῦτα ῥήματα ἐπευχομένους καὶ εὐλογοῦντας τὰ ἅγια, καὶ ἐζήτουν ἵνα κωλύσωσι τοὺς ἡμετέρους ἱερεῖς τοῦ ἐπεύχεσθαι καὶ εὐλογεῖν μετὰ τὸ εἰπεῖν τὰ δεσποτικὰ ταῦτα ῥήματα, καὶ ἐγένετο ἔνστασις καὶ ἀπὸ τοῦ βασιλέως καὶ ἀπὸ τῶν Λατίνων μεγάλη ἐν πολλαῖς συνελεύσεσιν, ὅτε ὁ βασιλεὺς μετὰ καὶ ἄλλων πολλῶν λόγων ἔφη καὶ τοῦτο, ὅτι· εἰ θέλετε πιστωθῆναι πῶς καὶ ὁ μέγας Βασίλειος καὶ ὁ μέγας Χρυσόστομος οὕτω παρέδωκαν ἁγιάζειν τὰ θεῖα δῶρα καὶ τελειοῦν, εὑρήσετε ἐν πάσαις ταῖς ἐν τῇ Ἀνατολῇ Ἐκκλησίαις τὰς γεγραμμένας λειτουργίας πάσας οὕτω διαλαμβανούσας ὑπὲρ τὰς δισχιλίας οὔσας. ἔφη δὲ πρὸς τοῦτο ὁ Ἰουλιανός· δύναται ἡ ἁγία βασιλεία σου μεθ΄ ὅρκου διαβεβαιῶσαι, ὅτι τὰ βιβλία ἅπερ ὁρίζεις οὕτως ἐξεδόθησαν τὴν ἀρχὴν παρὰ τῶν ἁγίων ἐκείνων, καθὼς εὑρίσκονται νῦν, καὶ οὐδόλως μετεποιήθησαν ἐν τοσούτοις χρόνοις; εἰ δὲ τοῦτο οὐ γενήσεται, πῶς ἡμεῖς τοῖς βιβλίοις πιστεύσομεν;

[←5]: Συρόπουλος 10.3: Ὡς οὖν καὶ εἰς τοῦτο παράτασις ἡμερῶν ἐγένετο, διεμηνύσατο ὁ πάπας καὶ ἐγένετο συνέλευσις τοῦ βασιλέως καὶ ἡμῶν εἰς τὸν πάπαν, μόνου τοῦ Ἐφέσου ἀπόντος, καὶ λόγοι πολλοὶ περὶ τοῦδε κεκίνηνται τοῦ ζητήματος, τῶν μὲν Λατίνων ἀγωνιζομένων παντὶ τρόπῳ συστῆσαι ἥν ἔχουσι δόξαν περὶ τούτου καὶ καταστῆσαι καὶ τοὺς ἡμετέρους οὕτως ἱερουργεῖν, τοῦ Ῥωσίας δὲ καὶ τοῦ Νικαίας ἀντιλεγόντων μὲν ἐκ μέρους, κατά τι δὲ καὶ συμφωνούντων· ἔφασκον γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦτο, ὅτι· καθάπερ τὸ θεῖον ἐκεῖνο πρόσταγμα ἅπαξ παρὰ τοῦ Θεοῦ εἰρημένον, τό· βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος, ἐξ ἀρχῆς καὶ ἐς δεῦρο ἐνεργεῖ καὶ ἕως τῆς συντελείας δὲ ἐνεργήσει, καὶ πεπείσμεθα μὲν ὡς τὸ θεῖον πρόσταγμά ἐστι τὸ ἐμποιοῦν τῇ γῇ δύναμιν ἀναφύειν καὶ καρποφορεῖν, χρεία δὲ ὅμως καὶ ἐνεργείας γεωργικῆς (ὁρῶμεν γὰρ αὐτὴν πλεῖστα συνεργοῦσαν τῇ γῇ πρὸς καρποφορίαν), οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς ταύτης θυσίας φαμέν, ὅτι τὰ μὲν θεῖα ἐκεῖνα ῥήματά εἰσι τὰ ἁγιάζοντα ταύτην, συμβάλλονται δὲ πρὸς αὐτὸ καὶ αἱ εὐχαὶ καὶ αἱ ἐπικλήσεις τοῦ ἱερέως πρὸς τὴν τελείωσιν, ὥσπερ ἡ ἐπιμέλεια τοῦ γεωργοῦ πρὸς τὴν φορὰν τῆς γῆς. ταῦτ΄ εἰπόντων, οὔθ΄ οἱ ἡμέτεροι πάντες ἠρκέσθησαν, πρὸς τὸν σκοπὸν ἀφορῶντες τῶν ἐν ταῖς θείαις λειτουργίαις γεγραμμένων, οὔτε πολλῷ μᾶλλον οἱ Λατῖνοι, πρὸς τὴν ἰδίαν ἀφορῶντες πρόληψιν. διὸ καὶ οὐ συνεφώνησαν. τότε ὁ πάπας ὠνείδισε τοὺς ἡμετέρους, μάλιστα τοὺς ἀρχιερεῖς, εἰπών· θαυμάζω πῶς ἐλθόντες ἐνταῦθα, κατετρίψατε τοσοῦτον καιρὸν ἀργοὶ καὶ ἄπρακτοι καὶ οὐκ ἐπιμελεῖσθε συμπερᾶναι ὅ προέθεσθε καὶ οὗ χάριν ἐνταῦθα ἐπεδημήσατε, καὶ οὔτε περὶ τῆς ἐν ἀλλοδαπῇ διατριβῆς ὑμῖν μέλλει, οὔτε περὶ τῶν οἰκείων ὑμῶν φροντίζετε, οὔτε ὑποστροφῆς μέμνησθε, ἀλλ΄ οὐδὲ περὶ τῶν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ὑμῶν γινομένων μέλει ὑμῖν, οὐδὲ ἀναλογίζεσθε πόσα ἄτοπα καὶ παρείσπρακτα καὶ δεινὰ ἁμαρτήματα γίνονται παρὰ τῶν ἐν αὐταῖς κατοικούντων ἐπὶ τῇ παραδρομῇ τοῦ τοσούτου καιροῦ, καὶ ὅπως ὀφείλετε ὑμεῖς ἀπολογεῖσθαι τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῶν ἐκεῖσε ἁμαρτανομένων. οὐ συνορῶ οὖν τί ἐστι τὸ κωλῦον ὑμᾶς, καὶ οὐ σπουδάζετε ἐπανελθεῖν εἰς τὰ ἴδια. καὶ ἄλλα τοιαῦτα σκώμματα εἰπών, διέλυσε τὸν σύλλογον. ὁ δὲ βασιλεὺς μετακαλεσάμενος τὸν Ἐφέσου ήξίωσεν ἵνα γράψῃ τι περὶ τοῦδε τοῦ ζητήματος· ὁ δὲ ἐπείσθη καὶ ἔγραψε καὶ ἀπέδειξεν, ὅτι οὕτω παρέδωκαν οἱ ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι, τελειοῦσθαι τὰ θεῖα δῶρα, καθὼς ἁγιάζουσι ταῦτα οἱ ἡμέτεροι ἱερεῖς.

[←6]: Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 448), η συνάντηση έλαβε χώρα την Τρίτη 16 Ιουνίου με πρωτοβουλία όχι τού πάπα αλλά τού αυτοκράτορα και τού δεσπότη, που συνοδεύονταν σχεδόν τυχαία από μερικούς μητροπολίτες:
ἀλλ΄ ὅμως συνεφώνησαν ἰδεῖν τῇ γ΄ τὸν πάπαν ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ δεσπότης, αλλὰ καὶ μητροπολῖταί τινες καὶ ἀπήλθομεν.
Τα Λατινικά Πρακτικά συμφωνούν εδώ με τον Συρόπουλο: οι Γραικοί ηγεμόνες είχαν κληθεί σε συνάντηση και οι μητροπολίτες παρευρίσκονταν. Στη συνέχεια ο Ευγένιος Δ΄ απεύθυνε στους επισκέπτες του πρώτα έναν αληθινό φιλιππικό, τού οποίου υπάρχουν ίχνη εδώ, ενώ στη συνέχεια όρισε δύο ομιλητές, τον Τζιοβάννι ντι Μοντενέρο και τον Χουάν Τορκεμάδα (όχι τον Τραβερσάρι, όπως γράφουν τα Ελληνικά Πρακτικά). Ο πρώτος μίλησε εκτενώς για την παπική υπεροχή, ο δεύτερος για την Ευχαριστία, αλλά πουθενά δεν υπάρχει αναφορά στην ήπια παρέμβαση τού Βησσαρίωνα και τού Ισίδωρου τού Κιέβου στο ζήτημα τής επίκλησης. Βλέπε Gill, Council, σελ. 248-250 (Laurent 1971: 477 σημ. 1).

[←7]: Το παπικό ξέσπασμα τοποθετείται από τον Συρόπουλο στο τέλος τής συνάντησης. Είναι πιθανό ότι πριν αποσυρθεί, ο Ευγένιος Δ΄ επανέλαβε κάποιες από τις παρατηρήσεις του. Ο αφηγητής έχει καταγράψει τα πάντα εδώ (Laurent 1971: 477 σημ. 2).

[←8]: Ο Mάρκος τής Εφέσου είχε μάλιστα απουσιάσει από την προηγούμενη συνάντηση, χωρίς αμφιβολία σκόπιμα (Laurent 1971: 478 σημ. 1).

[←9]: Πιθανώς η Καθαγιαστική Εὐχαριστία (Libellus de consecratione eucharistica, Patrologia Graeca 160, στήλ. 1079-1090 και Petit, Documents, XVII, σελ. 426-434), όπου ο συγγραφέας προσπαθεί να αποδείξει ότι τα θεία δώρα δεν αγιάζονται μόνο από τα λόγια τού Κυρίου, αλλά και μέσα από την προσευχή που απαγγέλλει ο ιερέας και την ευλογία που δίνει αργότερα. Βλέπε Gill, Council, σελ. 248, σύμφωνα με το οποίο ο αυτοκράτορας παράγγειλε αυτή την περιγραφή για αποκλειστική του χρήση (Laurent 1971: 478 σημ. 2).

[←10]: Συρόπουλος 10.4: Ἐάσαντες δὲ τὸ δοκεῖν τοὺς περὶ τοῦ ζητήματος τοῦδε λόγους, ἐσκέπτοντο πῶς ἄν τὸν ὅρον ἐκθήσωσιν. ἔλεγεν οὖν ὁ βασιλεὺς καὶ οἱ ἡμέτεροι, ὅτι δεῖ προτάττεσθαι τὸ βασιλικὸν ὄνομα κατὰ τὴν τάξιν καὶ τοὺς ὅρους τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, καὶ ἐφεξῆς τὸ τοῦ πάπα· οἱ δὲ Λατῖνοι οὐδὲ ἄκροις ὠσὶν ἀκοῦσαι τοῦτο ἠνείχοντο· ἔλεγον γὰρ ὅτι τὸ τοῦ πάπα ἀξίωμα πολλῷ τῷ μέτρῳ ὑπερέχει τοῦ βασιλικοῦ ἀξιώματος. πῶς οὖν ὑποβιβασθήσεται νῦν; ὁ δὲ βασιλεὺς καὶ οἱ ἡμέτεροι ἔλεγον, ὅτι· τοῦ βασιλεως ἐστὶ προνόμιον τὸ συναθροίζειν τὴν σύνοδον, διὸ καὶ προτάττεται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ὡς ἐκ τῶν πρακτικῶν ἐστι δῆλον. οἱ δὲ Λατῖνοι ἔλεγον, ὡς· ἡ παροῦσα σύνοδος παρὰ τοῦ πάπα συνήχθη· δι΄ ὁρισμοῦ γὰρ καὶ ἐξόδου αὐτοῦ συνηθροίσθη, καὶ δεῖ καὶ κατὰ τοῦτο προηγεῖσθαι αὐτόν, μᾶλλον δὲ γράφειν ἐν τῷ ὅρῳ, ὅτι ὁ πάπας συνῆξε καὶ τὴν σύνοδον καὶ δι΄ αὐτοῦ ἐγένετο καὶ ἡ ἕνωσις. πρὸς τοῦτο οὖν ἔφη ὁ βασιλεύς· εἰ καὶ ἔδωκεν ἐξόδους ὁ πάπας, ἀλλ΄ εἰ μὴ ἐστέλλοντο πρέσβεις καὶ ὁρισμοὶ ἡμέτεροι, οὔτε οἱ τῆς Ἀνατολῆς πατριάρχαι ἐποίουν ἄν τοποτηρητάς, οὔτε τις τῶν τῇ ἡμετέρᾳ Ἐκκλησίᾳ προσκειμένων ἀρχιερέων τε καὶ γενῶν ἤρχετο ἤ ἔστελλέ τινα εἰς τὴν σύνοδον διὰ θέλημα ἤ ὁρισμὸν τοῦ πάπα· ὥστε καὶ οὕτως ἐγὼ συνῆξα τὴν σύνοδον καὶ δεῖ με προτάττεσθαι, καὶ ἄνευ δὲ τούτων ἀρκεῖ μοι τὸ ἐν πάσαις ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις τὰ τῶν βασιλέων προηγεῖσθαι ὀνόματα, καὶ δεῖ καὶ ταύτην ὡς οἰκουμενικὴν ἀκολουθεῖν ἐκείναις. εἶπον δὲ πρὸς τοῦθ΄ οἱ Λατῖνοι· ἐν ἐκείναις οὐ παρῆν ὁ πάπας σωματικῶς καὶ διὰ τοῦτο ἐγράφοντο καὶ οἱ ὅροι, ὡς λέγετε· ἐν δὲ τῇ παρούσῃ προὐκάθητο σωματικῶς καὶ δεῖ προηγεῖσθαι καὶ ἐν τῷ ὅρῳ. ὡς οὖν εἶδεν ὁ βασιλεὺς εἰς τοῦτο πολλὴν ἔνστασιν, εἶπε· λοιπὸν γραφήτωσαν ὅροι δύο ταῖς αὐταῖς λέξεσι, πλὴν ἐν μὲν τῷ ἑνὶ γραφέσθω τὸ τοῦ πάπα ὄνομα, ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ τὸ τοῦ βασιλέως. ἀλλ΄ οὐδ΄ εἰς τοῦτο ἠρκέσθησαν· κατέφυγον δὲ τελευταῖον εἰς τὸ γράμμα τῆς ἀνακηρύξεως καὶ εἶπον, ὅτι· ἐν ἐκείνῳ τῷ γράμματι οὕτω προετάχθη τὸ ὄνομα τοῦ πάπα καὶ διεδόθη εἰς ὅλα τὰ γένη τῶν Λατίνων. τότε οὖν μὴ εἰπόντων ὑμῶν τι περὶ τούτου, νῦν μετὰ τὸ διαδοθῆναι καὶ πλατυνθῆναι οὕτω πανταχοῦ, πῶς ἀμείψομεν τὴν τάξιν ἐκείνην; ἀδύνατόν ἐστι τοῦτο. πολλῶν οὖν ἐνστάσεων καὶ λόγων γενομένων, ἰδὼν ὁ βασιλεὺς ὅτι οὐ παραιτήσονται ὅ προέθεντο, ἐξ ἀνάγκης ἐνέδωκε καὶ ἄκων, καὶ συνέθηκαν ἐκεῖνοι τὸν ὅρον, καθὼς ἤθελον.

[←11]: Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 418), οι Γραικοί που δεν είχαν πολύ σαφείς ιδέες επί τού θέματος, ήθελαν να μην προχωρήσει η εξέτασή του (Laurent 1971: 478 σημ. 3):
«Απάντησε ο αυτοκράτορας και είπε σε αυτόν [τον Ιουλιανό]: «Εγώ δεν είμαι απόλυτος άρχοντας τής [ανατολικής] συνόδου, ούτε θέλω να ενωθούμε εμείς με τυραννικό τρόπο, αλλά η δική μας σύνοδος συγκατατέθηκε με τη θέλησή της και έστειλε αυτή την ομολογία πίστεως, για την οποία λέτε ότι χρειάζεται να δοθούν εξηγήσεις. Αυτή είναι επαρκής και δεν χρειάζεται εξήγηση, επειδή οι λέξεις «αναβλύζει», «προχέεται», «πηγάζει» μίαν αιτία δίνουν στον Υιό, αν και δεν το λένε καθαρά λόγω τής άγνοιας των συντακτών. Δεν καταλαβαίνω τι άλλο θέλετε. Εσείς ομολογείτε ότι και ο Υιός είναι αιτία τού Αγίου Πνεύματος. Δεν διαφωνούμε, αλλά με τα ρητά αυτά ενωνόμαστε με εσάς. Και επειδή ενωνόμαστε, δεν διαφωνούμε».
(Ἀπεκρίθη ὁ βασιλεὺς καὶ εἶπεν αὐτῷ [τῷ Ἰουλιανῷ]. Ο ΒΑΣΙΛ. Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ αὐθέντης τῆς συνόδου, οὐδὲ τυραννικῶς θέλω ἑνωθῆναι ἡμᾶς. ἀλλ΄ ἡ σύνοδος ἡ ἡμετέρα οἰκειοθελῶς συνεκατέβη καὶ ἔστειλε τὴν ὁμολογίαν ταύτην, ἥν λέγετε ὅτι νὰ ἐξηγηθῶσι. καὶ ἔστι ἀρκετή, καὶ οὐ δέεται ἐξηγήσεως. ἐπεὶ τὸ ἀναβλύζειν, τὸ προχεῖσθαι, τὸ πηγάζειν, μίαν αἰτίαν δίδωσι τῷ Υἱῷ, εἰ καὶ οὐ λέγωσι καθαρῶς διὰ τὴν ἀμαθίαν τῶν ἰδιωτῶν. τί δὲ ἄλλο θέλετε, ἀγνοῶ. αἰτίαν ὁμολογεῖτε τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν. οὐδὲν ἀντιλέγομεν, ἀλλὰ μετὰ τῶν ῥητῶν τούτων ἑνούμεθα ὑμᾶς· καὶ ἐπειδὴ ἑνούμεθα, οὐκ ἀντιλέγομεν).

[←12]: Τα πρακτικά των επτά πρώτων συνόδων φέρουν στην επικεφαλίδα τού αρχικού πρωτοκόλλου αναφορά στους εν ενεργεία αυτοκράτορες. Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι ήταν στη δική τους διακριτική ευχέρεια να εγκρίνουν με ειδική πράξη τις αποφάσεις των συνόδων και των συνεδριάσεων. Συνέβη επίσης να υπογράψουν, όπως στη Φλωρεντία, το διάταγμα πιο επίσημης συνέλευσης. Παράδειγμα: ο Ανδρόνικος Β΄ το 1285 (Laurent 1971: 479 σημ. 4).

[←13]: Η βούλλα τής 9^ης Απριλίου που εκδόθηκε στη Φερράρα. Βλέπε πιο πάνω, κεφ. δ’, παρ. 41 (Laurent 1971: 479 σημ. 5).

[←14]: Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 455-457), οι διαπραγματεύσεις στο σημείο αυτό πήραν εντελώς διαφορετική τροπή, με τον πάπα να δίνει στον αυτοκράτορα διπλή ικανοποίηση. Κατ’ αρχάς συμφώνησε να εισαγάγει μετά τις πρώτες λέξεις τη διατύπωση
«με τη συγκατάθεση τού πολύ αγαπητού μας υπογράφοντα γιου Ιωάννη, επιφανούς αυτοκράτορα των Ρωμαίων»
(συναινοῦντος τοῖς ὑπογεγραμμένοις τοῦ ποθεινοτάτου υἱοῦ ἡμῶν Ἰωάννου Παλαιολόγου τοῦ περιφανοῦς βασιλέως τῶν Ῥωμαίων),
αλλά πάνω απ΄ όλα δέχτηκε να γραφεί το διάταγμα με τη μορφή διπτύχου, φέροντας στα αριστερά το λατινικό κείμενο με την υπογραφή τού πάπα και εκείνες των πατέρων τής Δυτικής Εκκλησίας και στα δεξιά το ελληνικό κείμενο με τις υπογραφές τού αυτοκράτορα και των πατέρων τής Βυζαντινής Εκκλησίας (Laurent 1971: 479 σημ. 6).

[←15]: Συρόπουλος 10.5: Ἔγραψε δὲ αὐτὸν ὁ μοναχὸς Ἀμβρόσιος ὁ Λατῖνος· ἐκεῖνος γὰρ ἦν τῆς ἑλληνικῆς παιδείας εἰδημονέστερος. ἠθέλησε δὲ ὁ Νικαίας μεταποιῆσαι λέξεις τινὰς πρὸς ἑλληνικωτέραν καλλιέπειαν. συνήγοντο οὖν οἱ λογιώτεροι τῶν Λατίνων, καὶ ἥν ἄν λέξιν ἔλεγεν ὁ Νικαίας, ἐξήταζον καὶ ἐσαφήνιζον αὐτὴν ὥραν πολλήν, ἐνίοτε καὶ μέχρι δύο ὡρῶν· καὶ εἰ μὲν ἠρέσκοντο ἐπὶ τῇ λέξει οἱ πρὸς τοῦτο ἐκλεγμένοι Λατῖνοι, ἐτίθετο· εἰ δέ τινι αὐτῶν ἀπήρεσκεν, ἠφίετο. ἐγίνετο δὲ τοῦτο ἐπὶ δέκα ἡμέρας, καὶ ἔγραψαν αὐτὸν καθὼς ὁρᾶται. ἔξεστι δὲ τοῖς βουλομένοις κατανοεῖν κατὰ τίνα σκοπὸν συνέθηκαν αὐτὸν καὶ μετὰ τίνων συντάττουσι τὸ τοῦ βασιλέως ὄνομα..

[←16]: Θεωρητικά το έργο τού Tραβερσάρι περιοριζόταν στη διαμόρφωση και συγκέντρωση σε ένα δογματικό σώμα των διαφόρων κειμένων που πρότειναν τα δύο μέρη. Στην πραγματικότητα ο ίδιος πήρε πολύ μεγάλο μέρος σε καθαυτή την επεξεργασία τού κειμένου, όπως αποδεικνύεται από τη σύγκριση των ιδεών που εκφράζονται στο διάταγμα με εκείνες τής αποτυχημένης ομιλίας στη Βενετία (Laurent 1971: 480 σημ. 1).

[←17]: Υπερβολική διατύπωση επειδή, σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 456-457), φαίνεται ότι η πραγματική εργασία ανάπτυξης δεν απαίτησε περισσότερο από μία μέρα. Ο Συρόπουλος πρέπει επίσης να αναφέρεται στον χρόνο που απαιτούνταν για τη σύνταξη τού κειμένου, η οποία ήταν αναπόφευκτα λεπτή και αργή επειδή, όπως παρατηρεί ο Gill, Council, σελ. 261, τα διάφορα σχέδια που είχαν συνταχθεί από δωδεκαμελή επιτροπή έπρεπε να διαμορφωθούν τόσο στα ελληνικά όσο και στα λατινικά από τον Τραβερσάρι (Laurent 1971: 481 σημ. 2).

[←18]: Παραμένει το ερώτημα τού αν ο Συρόπουλος εξέτασε προσεκτικά το έγγραφο, το οποίο μπορούν να δουν όλοι ακόμη και σήμερα, στο οποίο το όνομα τού αυτοκράτορα ξεχωρίζει με πολύ επιδεικτικά γράμματα που έχουν γραφεί με κόκκινο μελάνι ( κιννάβαρι) στην κορυφή τής δεξιάς στήλης, όπου εμφανίζονται μόνο οι υπογραφές των Γραικών αρχιερέων, όπως ακριβώς στα χρυσόβουλλα και σε άλλες πράξεις τού αυτοκρατορικού γραφείου (Laurent 1971: 481 σημ. 3).

[←19]: Συρόπουλος 10.6: Μεταξὺ δὲ τούτων τῶν ἡμερῶν ἐζητοῦντο ἔτι καί τινα κεφάλαια εἴς τε τὸ περὶ τοῦ πουργατορίου καὶ εἰς τὸ περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα, εἰς ὅ καὶ μᾶλλον ἐδυσχέραινεν ὁ βασιλεύς· ἔλεγε γὰρ ὁ Ῥωσίας καὶ ὁ Νικαίας, ὅτι· ἡ ἔκκλητός ἐστι τοῦ πάπα καὶ αὐτὸς ὀφείλει διορθοῦσθαι, εἰ ποιήσει τι παρείσπρακτον ὁ πατριάρχης ἤ ὁ βασιλεύς, καὶ ζητοῦσιν οἱ Λατῖνοι, ἵνα προσκέηται καὶ τὸ περὶ τούτου εἰς τὸν ὅρον. ἔπασχεν οὖν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ὁ βασιλεὺς καὶ ἐν μιᾷ τῇ περὶ τούτων ζητήσει ἔφη· εἰ οὐκ εἶχον οἱ Λατῖνοι τὰς εἰσηγήσεις παρὰ τῶν ἡμετέρων, οὐκ ἄν ἔλεγον οὐδὲ ἐζήτουν τὰ τοιαῦτα. ἐγὼ δὲ οἶδα καὶ τίνες εἰσὶν οἱ ἐρεθίζοντες ἐκείνους. καὶ ἐν ἑτέρᾳ ὁμιλίᾳ διηγούμενος ὁ βασιλεὺς τὰς πρὸς αὐτὸν ἐπιθέσεις καὶ ἐνστάσεις τῶν Λατίνων ἔφη· ὁρῶ ἀνθρώπους ἀπειθεῖς καὶ φιλονεικοῦντας ἀεὶ συνιστᾶν τὸ ἑαυτῶν θέλημα καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἀγωνιζομένους ἀναιρεῖν ὅπερ ἄν εἰπεῖν φθάσειέ τις, ὥστε ἐὰν εἴπῃ τις ἐξ ἡμῶν ὅτι ὁ Χριστός ἐστιν ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, μέλλουσι φιλονεικεῖν καὶ μίαν ἡμέραν καὶ δύο καὶ παντὶ τρόπῳ σπουδάζειν ἀναιρεῖν αὐτό καὶ λέγειν ὅτι ὁ Χριστὸς οὐκ ἔστιν ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, καίτοι κατ΄ ἀρχὰς λίαν εὐπειθεῖς αὐτοὺς ἔλεγε καὶ εὐγνώμονας ὁμιλῶν καὶ πεῖραν λαμβάνων αὐτῶν καὶ εὐκόλως ἔχειν διαλέξεσθαι καὶ ἑλκῦσαι τοὺς καρδηναλίους οἷς ὡμίλει πρὸς τὰ ἡμέτερα. ἦσαν δὲ οὗτοι ὁ καμαρέριος, ὁ Ἰουλιανὸς καὶ ὁ Φιρμάνος.

[←20]: Ο Laurent 1971: 481 σημ. 4, γράφει ότι στις 26 Ιουνίου, εκείνη την ευαίσθητη στιγμή, οι Γραικοί ενεχείρισαν στον πάπα μια δήλωση, «την οποία παρέλαβε με ευχαρίστηση», προς μεγάλη τους ανακούφιση.

[←21]: Στο κείμενο ἔκκλητος. Η αρμοδιότητα εκδίκασης.

[←22]: Συρόπουλος 10.7: Ἐν ἑτέρᾳ δὲ αὖθις ὁμιλίᾳ, τῶν αὐτῶν λόγων κινηθέντων, ἐσκληρύνθη ὁ βασιλεὺς καὶ εἶπε· γινώσκω τίνες εἰσηγοῦνται τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐγὼ οὐκέτι ἐρῶ τι περὶ τούτων· ὁρῶ γὰρ ἀνθρώπους οὐκ ἀποδεχομένους τὴν ἕνωσιν καὶ διὰ τοῦτο προβαλλομένους ἄλλα ἐπ΄ ἄλλοις· ἡμεῖς γὰρ συνεκατέβημεν καὶ ἐποιήσαμεν καὶ πλέον ἤ ἔδει. δέον οὖν ἀσμένως καὶ ἀπολυπραγμόνως δραμεῖν κἀκείνους πρὸς τὴν ἕνωσιν· οἱ δὲ προβάλλονται ὅσα καὶ λέγουσιν, ὡς ἔοικεν οὖν, οὐκ ἔστιν ἡ ἕνωσις αὕτη κατὰ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ Θεοῦ, διὸ καὶ κωλύεται. ὅμως ἐγὼ μηνύσω τῷ πάπᾳ μετὰ τῶν ἰδικῶν μου· καὶ εἰ μὲν ἀρκεσθῇ εἰς ὅσα συνεφωνήσαμεν καὶ συγκατατεθῇ, γενήσεται καὶ ἡ ἕνωσις· εἰ δὲ μή, μηνύσω τοῖς Φλωρεντίνοις, καὶ οὗτοι ἐξοικονομήσουσιν ἡμᾶς καὶ ἀπελευσόμεθα οἴκαδε. τὰ αὐτὰ δὲ εἶπε, καὶ ἐν ἑτέρᾳ πάλιν ὁμιλίᾳ, ἀχθόμενος καὶ δυσχεραίνων ὡς ἔοικεν ἐφ΄ οἷς συνέθετο. καὶ μετὰ τὸ σιωπῆσαι τὸν βασιλέα, ἱκανῆς ὥρας παρελθούσης, εἶπεν ὁ Νικαίας μετὰ στυγνότητος· καὶ ἔσται τοῦτο καλὸν καὶ τίμιον, ἵνα συγκαταβῶμεν τὸ μέγα καὶ πολύ ἐκεῖνο δι΄ ὅπερ ἐσχίσθημεν ἐξ ἀρχῆς, εἰς δὲ μικρόν τι καὶ μερικὸν ἵνα ἐνστῶμεν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἀποτελέσαι καὶ τὸ μέγα, ὅ συγκατέβημεν; καὶ τὶς ἡμᾶς ἐπαινήσεται; καὶ ἐπὶ τούτοις ἦγχε τὸν βασιλέα. ἐν ὅσῳ δὲ τὰ τοιαῦτα ἐλέγοντό τε καὶ ἐπράττοντο, οὐκ ἦν λόγος περὶ τοῦ σιτηρεσίου· μετὰ γὰρ τὴν κατὰ τὸν μάϊον δόσιν, οὐδόλως ἐδόθη τινὶ σιτηρέσιον, εἰ μὴ ὅτε ἐξερχόμενοι ὑπεστρέφομεν εἰς τὴν Βενετίαν, μετὰ τὸ ποιῆσαι δηλονότι πάντα, ὅσαπερ οἱ Λατῖνοι ἐβούλοντο.

[←23]: Στο κείμενο ἀποτελέσαι, αλλά ἀπωλέσαι στον Creyghton 1660.

[←24]: Συρόπουλος 10.8: Ἀλλ΄ ὁ Μιτυλήνης ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως δῆθεν σπουδάζων, εἶπεν, ὅτι· εἰ θέλει ὁ πάπας, δότω μοι φλωρία, ἵνα δώσω ἐγὼ εἰς πρόσωπα, ἅπερ οἶδα, ὡς εὐεργεσίαν τοῦ πάπα καὶ κατασκευάσω αὐτὰ εὐκόλως ἔχειν καὶ πρὸς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ὅρου καὶ πρὸς τὴν ἕνωσιν. ἔμαθεν οὖν τοῦτο ὁ πάπας καὶ ὥρισε καὶ δεδώκασιν αὐτῷ φλωρία, οὐκ οἶδα πόσα, ὡς δέ τινες εἶπον διακόσια, καὶ ἔδωκε πρός τινας τῶν ὑποδεεστέρων ἀρχιερέων· ἔδωκε δὲ καὶ τῷ μεγάλῳ σκευοφύλακι φλωρία ἐννέα, ἄλλῳ δέ τινι τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀρχόντων οὐδενὶ δέδωκεν. ὡσαύτως ἔδωκε καὶ ὁ Χριστόφορος καὶ ὁ Ἀμβρόσιος μετὰ τὴν ἕνωσιν πρός τινας τῶν ἐνδεεστέρων ἐκκλησιαστικῶν φλωρία ὡς εὐεργεσίαν τοῦ πάπα. μαθὼν δὲ τοῦτο καὶ ὁ μέγας σκευοφύλαξ προσῆλθεν τῷ Χριστοφόρῳ, καὶ ζητήσας ἔλαβεν ἐξ αὐτοῦ φλωρία δώδεκα· εἶτα προσῆλθε καὶ ἐπετέθη τῷ Ἀμβροσίῳ ὡς μηδόλως λαβών τι ἀπὸ τὰς εὐεργεσίας τοῦ πάπα, καὶ ἔλαβε καὶ ἐξ αὐτοῦ ἕτερα δώδεκα, ὅπερ μαθὼν ὕστερον ὁ Χριστόφορος, κατέγνω καὶ ἐμέμψατο καὶ ἐβουλήθη ἀναλαβεῖν ἐξ αὐτοῦ τὴν μίαν δωδεκάδα, εἶτα παρῃτήσατο. ταῦτα οὖν λαθραίως ἐδίδοντο καὶ ὕστερον ἐκηρύχθησαν. ἀλλὰ καὶ ὁ Νικομηδείας διά τινων ἐδήλωσε τῷ πάπᾳ ὅτι οὐκ ἔχει φαινόλιον ἵνα φορέσῃ ἐν τῇ ἑνώσει, καὶ ἐζήτησεν ἵνα εὐεργετηθῇ, εἰ δὲ μὴ οὐδὲ φορέσει· καὶ ἔλαβε φλωρία ὀκτωκαίδεκα διὰ τὸ φαινόλιον, καὶ οὕτως εὑρέθη ἐν τῇ ἑνώσει ἔχων ἀλλαγὴν ἀπηρτισμένην· οὐκ οἶδα δὲ πόσα ἔλαβε καὶ ἐκ τῶν προειρημένων δόσεων. τὰ τοιαῦτα οὖν λάθρα πρός τινας ἀδιαφόρους καὶ ἀναιδεῖς διδόμενα, τινὰ μὲν πρὸ τῆς ἑνώσεως, τὰ δὲ πλείω μετὰ τὴν ἕνωσιν, ἔδωκαν ἀφορμὰς τοῖς βουλομένοις σκώπτειν καὶ λέγειν, ὅτι ἐλάμβανον φλωρία καὶ ὑπέγραφον· αἱ γὰρ ὑπογραφαὶ καὶ τοῦ πρῶτον γραφέντος ὅρου καὶ τῶν μετ΄ ἐκεῖνον τεσσάρων ἐν τῷ παλατίῳ ἐγένοντο, παρόντων πολλῶν καὶ λατινεπισκόπων καὶ πρωτονοταρίων. οὐδεὶς δὲ τῶν ἁπάντων εἶδεν ἐκεῖσε φλωρία διδόμενα τοῖς ὑπογράφουσιν ἤ ἤκουσεν ἀπαιτούμενα ἤ ὑποσχόμενα. εἰ δὲ καί τινες λυμεῶνες καὶ ἀναιδεῖς ἔλαβον λάθρα φλωρία, ὧν οἱ πλείους οὐδὲ ὑπέγραψαν, οὐδὲ γὰρ ἦσαν τῆς τάξεως τῶν ὑπογραφόντων, τοῦτο οὐκ ἐλυμήνατο τοὺς καθόλου, ἐπεὶ ἔτι ἠγνοεῖτο.

[←25]: Φαινόλιον: Κατά τον Κοραή (Άτακτα, τόμος 1, Παρίσι, 1828, σελ. 55) τό ἔνδυμα τοῦ ἀναγνώστου, ἀντίστοιχον μέ τό ὑποκάμισον.

[←26]: Συρόπουλος 10.9: Ὁ δέ γε Ἐφέσου ἐκάθητο μὲν σιωπῶν καὶ ἀλγῶν ἐπὶ τοῖς γενομένοις· ὡς δὲ ἔγνω γράφεσθαι καὶ τὸν ὅρον, δείσας μήποτε ἀπαιτηθείη ὑπογράψαι ἤ κακωθείη ὡς ἀπειθής, ἠξίωσε τὸν πανευτυχέστατον δεσπότην, καὶ χρησάμενος αὐτῷ μεσάζοντι πρὸς τὸν βασιλέα, ἀνέφερε δι΄ αὐτοῦ, ὅτι· οἶδεν ἡ ἁγία βασιλεία σου, ὡς ἐγὼ οὔτε ἀρχιερεὺς ἐβουλόμην γενέσθαι, οὔτε εἰς τὴν σύνοδον ἀφικέσθαι· εἱλόμην γὰρ ἐξ ἀρχῆς τὸν μοναδικὸν καὶ ἡσύχιον κατὰ τὸ ἐνόν μοι διαζῆν βίον· ἡ δὲ ἁγία βασιλεία σου ὥρισας καὶ ἀπῄτησάς με καὶ τὰ δύο. καὶ μὴ βουλόμενος οὖν ἠναγκάσθην τηρῆσαι τὴν ὀφειλομένην ὑπακοὴν πρὸς τὴν ἁγίαν βασιλείαν σου· ἀνεδεξάμην δὲ καὶ κόπον ὑπὲρ τὴν ἐμὴν δύναμιν καὶ ἀγῶνα μέγαν τὸν τῆς διαλέξεως, καὶ οὐ παρεῖδον οὐδὲ ἠμέλησά τι ἀφ΄ ὧν εἰς τὴν ἐμὴν ἦν δύναμιν. νῦν δ΄ ἐπεὶ τὸ πρᾶγμα ἄλλως προβαίνει καὶ οὐ καθὼς αἱ διαλέξεις ἀπῄτουν, ἦν δ΄ ἐγὼ ὁ λέγων ἐν ταῖς διαλέξεσιν, αἰτῶ καὶ αὐτὸς ἕνεκεν τῶν πολλῶν μου ἀγώνων καὶ κόπων ταύτην τὴν ἀμοιβὴν παρὰ τῆς ἁγίας βασιλείας σου, τὸ μήτε ἀναγκασθῆναι με ὑπογράψαι ἐν τῷ ὅρῳ· οὐ γὰρ ποιήσω τοῦτο ποτέ, κἄν εἴ τι καὶ γένηται, καὶ τὸ ἐπανασωθῆναί με οἴκαδε πεφυλαγμένως. ταῦτ΄ οὖν αἰτῶ καὶ ἱκετεύω εὐεργετηθῆναι. πρεσβεύσαντος οὖν τοῦ δεσπότου εἰς τὸν βασιλέα καὶ δεηθέντος ἱκανῶς ὑπὲρ τοῦ Ἐφέσου, ἐπείσθη ὁ βασιλεὺς καὶ εὐεργέτησεν αὐτῷ πληροφορίαν, ὅτι οὔτε ἀναγκασθήσεται ὑπογράψαι καὶ ἐπανελεύσεται ἀσφαλῶς εἰς τὴν πατρίδα ἐπιμελείᾳ καὶ φροντίδι βασιλικῇ.

[←27]: Συρόπουλος 10.10: Ἀλλ΄ ἡ μὲν συνθήκη καὶ ἡ φράσις τοῦ ὅρου ἤδη πρὸς πέρας ἦν. εἶπον οὖν ὅ τε Ῥωσίας καὶ ὁ Νικαίας ὅτι ἐν τῷ τέλει δεῖ προσθεῖναι καὶ ἀφορισμὸν καὶ ἀνάθεμα κατὰ τῶν μὴ στερξόντων ἤ καὶ τῶν ἐναντιωθησομένων αὐτόν. ἀντέστη οὖν πρὸς τοῦτο ὁ Τραπεζοῦντος καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος, συνεφώνει δὲ αὐτοῖς καὶ ὁ βασιλεύς, καὶ γέγονε φιλονεικία μεγάλη. τότε εἶπεν ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος πρὸς τὸν βασιλέα· Πληροφόρησον, δέσποτά μου ἅγιε, τοὺς παρόντας, ὅτι ἐνταῦθα οὐ γενήσεταί τις πατριάρχης· ταράττονται γὰρ λογισμοί τινων περὶ τούτου καὶ ὅρισον ὡς οὐ ποιήσεις ἐνθάδε πατριάρχην, ἵνα εἰρηνεύσωσιν οἱ λογισμοὶ τῶν ταραττομένων, αἰνιττόμενος δι΄ αὐτῶν καὶ εἰρωνευόμενος τὸν Ῥωσίας. εἶπε δὲ καὶ ὁ Τραπεζοῦντος· παρακαλῶ τὴν ἁγίαν βασιλείαν σου, ἵνα μηδόλως προστεθῇ ἀφορισμὸς ἤ ἀνάθεμα ἐν τῷ ὅρῳ· ἀρκεῖ γὰρ ὅτι ἐγένετο πρᾶγμα ὅπερ οὐδ΄ ἐν τῇ διανοίᾳ ἡμῶν ἔδει παραδεχθῆναι, ὡς οἶμαι· τὸ δὲ καὶ ἐπὶ τούτῳ αφορισμὸν προσγραφῆναι, ἀντιβολῶ πρὸς Θεοῦ μὴ γενέσθω. ἤρξατο δὲ ὁ Ῥωσίας λέγειν φιλονεικώτερον· καὶ τὶ ἐποιήσαμεν, δέσποτα Τραπεζοῦντος; τί ἐστι τὸ κακὸν ἐκεῖνο ὅπερ οὐδὲ εἰς διάνοιαν ἔδει παραδεχθῆναι; ἡμεῖς ὅ λέγουσιν οἱ ἅγιοι πεποιήκαμεν. ἰδὼν δὲ ὁ βασιλεὺς ὅτι εἰς φιλονεικίαν καὶ σκάνδαλον προχωρήσουσιν, ἐκώλυσε τὸν Ῥωσίας τοῦ λέγειν καὶ εἶπε πρὸς τὸν Τραπεζοῦντος· οὐκ ἔδει, δέσποτα, εἰπεῖν τὸ· οὐδὲ ἐν τῇ διανοίᾳ ἡμῶν ἔδει παραδεχθῆναι τὸ γεγονός· ἔστι γὰρ τοῦτο μέμψις καὶ κατηγορία τῆς συνόδου, καὶ δόξει ὅτι ἐποίησέ τι παρείσπρακτον ἡ σύνοδος, καὶ ἀνατρέχει τοῦτο πάλιν πρὸς ὑμᾶς. οὐ χρὴ οὖν ὑμᾶς κατηγόρους ἑαυτῶν ἤ ἀλλήλων δείκνυσθαι. ἀλλὰ τοῦτο γίνεται ἀπὸ τῆς προλήψεως ἥν ἔχετε· φαίνεται γὰρ ὅτι ἔθεσθε ἐστᾶναι ἀεὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ προλήψει καὶ ἐξ ἐκείνης μὴ μεταβῆναι· διὸ καὶ δοκεῖ ὑμῖν τὸ γεγονὸς δυσχερές. ἀλλὰ διὰ τοῦτ΄ ἔφην πολλάκις, ὅτι χρὴ πάντας ὑμᾶς ἐκβαλεῖν ἀφ΄ ἑαυτῶν τὰς προλήψεις καὶ μηδεμιᾷ τούτων προσκεῖσθαι, ἀλλ΄ ἐπίσης ἀμφιβόλους ἡγεῖσθαι τήν τε τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας δόξαν καὶ τὴν ἡμετέραν, ἐπεὶ πρόκεινται εἰς ἐξέτασιν, μέχρις ἄν ἡ σύνοδος ἐξετάσῃ καὶ διευκρινήσῃ ταύτας καὶ ἀποφήνηται, καὶ τότε δεξόμεθα ἀπταίστως τὸ ἀποφανθέν. ἐγὼ γὰρ οὕτως ἐμαυτὸν διέθηκα καθάπερ εἶπον, καίτοιγέ εἰμι βασιλεὺς καὶ ἐγὼ συνῆξα καὶ τὴν σύνοδον, καὶ ἦν εἰκὸς ἵνα βουληθῶ προστεθῆναι τῇδε τῇ δόξῃ ἤ τῇδε. ἀλλ΄ οὕτως ἔστησα εἰς ἐμαυτόν, ἵνα μήτε τῆς δόξης τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας ἀντέχωμαι ὡς ἀναμφιβόλου καὶ ἀσφαλοῦς, μήτε τῆς Ῥωμαϊκῆς καταφρονῶ ὡς ἐπισφαλοῦς, ἀλλ΄ ἵν΄ ἀμφιβολίαν ἔχω καὶ ἐν ταῖς δυσί, μέχρις ἄν ἐξετάσῃ τὰ περὶ τούτων ἡ σύνοδος, καὶ τότε στέργω ὅπερ ἄν ἀποφήνηται. οὕτως οὖν ἔδει καὶ ὑμᾶς ἐκβαλεῖν ἀφ΄ ἑαυτῶν τὰς προλήψεις καὶ νῦν στέργειν ἀναμφιβόλως ὅπερ ἡ σύνοδος ἀπεφήνατο. παύσασθε οὖν τὰς φιλονεικίας καὶ ἐάσατε τοὺς λόγους τοὺς ἐναντιουμένους τῇ συνοδικῇ ἀποφάσει ὡς ἀναξίους ὄντας τῷ σχήματι ὑμῶν καὶ τῇ ἀρχιερατικῇ τάξει, καὶ στέργετε μετὰ τῆς προσηκούσης εὐλαβείας ὅπερ διωρίσατο ἡ σύνοδος. καὶ ὁ Ῥωσίας ἀναλαβὼν τοὺς λόγους εἶπεν· εἰ ποιήσουσι δύο τινὲς πρὸς ἀλλήλους γράμμα, μέχρι καὶ δέκα ὑπερπύρων προσγράφουσι καὶ πρόστιμον, ἵν΄ εἰ παραβαίη τις τὴν συμφωνίαν, ἐνέχηται καὶ ὑποκέηται τῷ προστίμῳ· ἡμεῖς δέ συνοδικὸν ἐκθέμενοι ὅρον, θαυμάζω πῶς οὐ προσγράψομεν τὸ συνοδικὸν πρόστιμον. ἐξῆλθον οὖν τότε ὅ τε Ῥωσίας καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος διενηνεγμένοι πρὸς ἀλλήλους· καὶ πρότερον γὰρ ἀηδῶς διέκειντο ἀλλήλοις· ὅτε δὲ ἐβουλεύοντο καὶ κατεσκεύαζον τὴν ἕνωσιν, συνήφθησαν εἰς φιλίαν, καὶ μετὰ τὸ συστῆσαι αὐτὴν αὖθις διηνέχθησαν. καὶ ἐν ἑτέρᾳ δὲ συζητήσει τινῶν κεφαλαίων ἐνώπιον τοῦ βασιλέως ἐφιλονείκησαν ἀναίδην, καὶ εἶπεν ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος· δέσποτα Ῥωσίας, οὐ γενήσῃ πατριάρχης· ἐὰν δὲ γένῃ, κάθελε πρῶτον ἐμέ. πρὸς ὅν ὁ Ῥωσίας ἀπεκρίνατο· θεωρῶ ὅτι ὑβρίζεις με· καὶ πρότριτα γὰρ εἶπές τινα ἀνάξια ἐμοί, καὶ νῦν εἶπες πολλά. λέγω σοι οὖν μηδέν με παρακινήσῃς, ἵνα χωρήσω κἀγὼ εἰς τοιούτους λόγους. ὁ δὲ πάλιν ἔφη· λέγω σοι ὅταν γένῃ πατριάρχης σύ, κάθελε πρῶτον ἐμέ.

[←28]: Στις 2 Ιουλίου, μια επιτροπή 12 ή 24 αντιπροσώπων (μισοί Γραικοί, μισοί Λατίνοι) ήταν υπεύθυνη για την οριστικοποίηση τού διατάγματος και στις δύο γλώσσες και για τη μεταγραφή του, έτσι ώστε να είναι έτοιμο για υπογραφή (Laurent 1971: 485 σημ. 1).

[←29]: Συρόπουλος 10.11: Ὁ δὲ ὅρος ἐγράφη καὶ ἀνεγνώσθη εἰς τὸν βασιλέα, καὶ ἐτάχθη ἵνα ὑπογραφῇ, εἶτα, γενομένης λειτουργίας μεγάλης καὶ λειτουργήσαντος τοῦ πάπα, συμφορεσάντων αὐτῷ καὶ τῶν ἡμετέρων, ἀναγνωσθῇ, καὶ οὕτως ἵνα ὑπάρχωμεν ἡνωμένοι. ἔλεγεν οὖν ὁ βασιλεύς, ἵνα μηνύσῃ τῷ πάπα, ἵνα μετὰ τὸ λειτουργῆσαι τοὺς Λατίνους λειτουργήσωσιν εὐθὺς καὶ οἱ ἡμέτεροι, παρόντος τοῦ πάπα καὶ πάντων Λατίνων τε καὶ Γραικῶν, ὡς ἄν ἴδωσι πάντες τὸ τῆς ἡμετέρας λειτουργίας μυστήριον. εἶπε δὲ ὁ Ῥωσίας καὶ ὁ Νικαίας, ὅτι· οἱ Λατῖνοι βούλονται λιτανεῦσαι, εἶτα ὕμνον παρακλήσεως ᾇσαι καὶ ἐπὶ τούτοις λειτουργῆσαι, ἐν οἷς παρελεύσεται ἡ μεσημβρία, καὶ εἰκός ἐστι, μὴ δυνηθέντα τὸν τοσοῦτον κόπον τὸν πάπαν, κωλῦσαι τὴν ἡμετέραν λειτουργίαν, καὶ βέλτιον ἄν εἴη, εἰ τῇ ἐπιούσῃ γενήσεται ἡ λειτουργία ἡμῶν. ὁ δὲ βασιλεὺς ἔφη· πολλῷ μοι δοκεῖ κρεῖττον, εἰ κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν τελεσθείη καὶ ἡ ἡμετέρα λειτουργία, ἵνα παρόντος καὶ τοῦ πάπα καὶ πάντων τῶν περὶ αὐτὸν καὶ τοῦ λατινικοῦ πλήθους, ἀναγνωσθῇ τὸ ἅγιον σύμβολον ἄνευ τῆς προσθήκης καὶ ἴδωσι καὶ αὐτοὶ τὴν ἡμετέραν λειτουργίαν καὶ ἔσται τοῦτο εἰς τιμὴν ἡμῶν. ταῦτα μὲν ἔλεγεν ὁ βασιλεύς· ἐκωλύθησαν δὲ ὅμως τὰ ἐνθυμήματα αὐτοῦ. περιέστη δὲ ἵνα ὑπογραφῇ ὁ ὅρος τῇ πέμπτῃ τοῦ ἰουλίου ἡμέρᾳ κυριακῇ καὶ τῇ δευτέρᾳ γένηται ἡ λειτουργία τῆς ἑνώσεως.

[←30]: Συρόπουλος 10.12: Ὅπως μὲν οὖν ἔστερξαν τὸ γεγονὸς καὶ ἐπείσθησαν ὑπογράψαι οἱ ἀρχιερεῖς οἱ μὴ συνθέμενοι ἐν ταῖς γνώμαις καὶ οἱ εὑρεθέντες μὴ ἡγούμενοι ὡς ἀχειροτόνητοι, οὔτε οἶδα οὔτε ἔχω λέγειν· περὶ δὲ ἐμαυτοῦ καὶ τῶν μετ΄ ἐμοῦ δηλώσω μηδέν τι προσθεὶς ἤ παραλιπὼν ἤ ἄλλο τι προτιμήσας τῆς ἀληθείας. ἡμεῖς ἠλπίζομεν, ὡς οὐδεὶς ἔσται λόγος πρὸς ἡμᾶς περὶ ὑπογραφῆς ἀποδοκιμασθέντας ὡς εἴρηται ἀπὸ τῶν πρακτικῶν τῶν συνόδων· κατὰ δὲ τὴν δηλωθεῖσαν κυριακήν, μετὰ τὴν λειτουργίαν μετεκαλέσατο ἡμᾶς ὁ Φιλανθρωπινὸς εἰς τὰ βασίλεια, τόν τε μέγαν χαρτοφύλακα, ἐμὲ <τε> καὶ τὸν πρωτέκδικον καὶ εἶπεν ἡμῖν· ὁ βασιλεὺς ὁρίζει· ἡ ἕνωσις ἐφάνη καλὴ καὶ ἐστέρχθη παρὰ πάντων, καὶ νῦν μετὰ δύο ἤ τρεῖς ὥρας ὑπογραφήσεται καὶ ὁ ὅρος. ὁριζει οὖν ἵνα ὑπογράψητε μετὰ τῶν ἄλλων καὶ ὑμεῖς καὶ φορέσητε αὔριον καὶ εἰς τὴν ἕνωσιν. προλέγω δὲ ὑμῖν τοῦτο, ἵνα ἦτε ἕτοιμοι καὶ εἰς τὰ δύο. ἀντέστημεν οὖν πρὸς ταῦτα εἰπόντες, ὅτι· ἡμεῖς ἀφ΄ οὗ ὥρισεν ὁ βασιλεὺς καὶ ἔφερον τὰ πρακτικὰ καὶ εὑρέθη ὅτι ὑπογράφουσιν ἐπίσκοποι καὶ ἀρχιμανδρῖται μόνοι, καὶ ὥρισεν ἵνα γένηται οὕτω καὶ εἰς τὴν παροῦσαν σύνοδον, ἐνομίσαμεν ὅτι οὐ γενήσεται ἄλλο παρὸ ὥρισεν παρρησίᾳ καὶ συνοδικῶς. νῦν οὖν θαυμάζομεν πῶς ὁρίζει ἄλλο· πῶς δὲ ὑπογράψομεν, εἰς ὅ οὔτε ἐγνωμοδοτήσαμεν οὔτε στέργομεν ἀλλ΄ ἔχομεν αὐτὸ ἐναντίον τῶν δογμάτων τῆς Ἐκκλησίας; περὶ τούτου καὶ ὁ πατριάρχης πολλάκις εἶπεν ἡμῖν, ἀλλὰ οὐκ ἐστέρξαμεν, καὶ πάλιν μαθέτω ὁ βασιλεύς, ὅτι οὔτε ὑπογράψομεν οὔτε φορέσομεν. τούτων ἀνενεχθέντων, πάλιν ἔρχεται ὁ Φιλανθρωπινὸς καὶ λέγει· ὁ βασιλεὺς ὁρίζει· οὐδὲν ἔνι θαυμαστὸν εἰ οὐκ εἴπομέν τι πρὸς ὑμᾶς μέχρι τοῦ νῦν· ἀλλ΄ ἐπεὶ ἐστέρχθη παρὰ πάσης τῆς συνόδου ἡ δόξα αὕτη καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν μέλλει ἔχειν ταύτην ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν ὡς ὑγιᾶ δόξαν, ἀνάγκη ἐστὶν ἵνα στέρξητε ταύτην καὶ ὑμεῖς καὶ οὐκ ὀφείλετε ποιῆσαι ἄλλο παρὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς συνόδου καὶ τὴν ἡμετέραν παρακέλευσιν. ὅτι δὲ ἄλλο λέγω παρὸ πρότερον, οὐκ ἔστι παράδοξον· τότε γὰρ ἐφάνη μοι καλὸν καὶ εἶπον ἐκεῖνο, νῦν δὲ τοῦτο μοι δοκεῖ κάλλιον καὶ ὁριζω ἵνα ὑπογράψητε. ἀπεκρίθημεν ἡμεῖς· ὁρίζει ὅτι ἡ δόξα ἔνι καλὴ καὶ ἡμεῖς οὐκ ἔχομεν αὐτὴν καλήν· τοὺς ἁγίους στέργομεν καὶ ἡμεῖς καὶ τὰ ῥητὰ μετὰ τῆς ὑγιοῦς ἑρμηνείας· εἴδε ἐστέρχθη παρὰ τῶν ἄλλων, οὐδὲν θαυμαστόν· ἕκαστος ὑπ΄ ἐξουσίας ἔχει τὸ ἴδιον θέλημα. εἶπεν οὖν ὁ Φιλανθρωπινός· και ὑμεῖς μόνοι παρὰ πάντας φρονεῖτε τὰ ἐναντία; ἰδοὺ καὶ οἱ ἡμέτεροι σοφοὶ καὶ οἱ λογιώτεροι καὶ οἱ ἐνάρετοι καὶ πάντες λέγουσιν ὅτι καλή ἐστιν ἡ δόξα καὶ στέργουσι τὴν δόξαν καὶ τὴν ἕνωσιν, καὶ ὑμεῖς θαυμάζω πῶς οὐ στέργετε ταύτην. ἐγὼ ἀξιῶ καὶ παρακαλῶ ὑμᾶς ὡς φίλος, ποιήσατε τὸν ὁρισμὸν τοῦ βασιλέως διὰ τὸ καλὸν τῆς εἰρήνης, διὰ τὸ συμφέρον τῶν χριστιανῶν, εἰ μὴ δι΄ ἄλλο τι, κἄν διὰ τὴν ἐξέλευσιν ἡμῶν· σκέψασθε γάρ, ὅτι ἀδύνατόν ἐστιν ἐξελθεῖν ἡμᾶς τῶν ὧδε, εἴπερ οὐ ποιήσομεν ἕνωσιν. τὶ οὖν γενήσονται οἱ χριστιανοὶ καὶ οἱ ὄντες ἐνταῦθα, καὶ οἱ ἐκεῖσε ἡμᾶς περιμένοντες; ἔφην δ΄ ἐγώ· οὐκ οἶδα πῶς οἱ σοφοὶ καὶ οἱ λογιώτεροι καὶ οἱ ἐνάρετοι κατέπεισαν τὰς ἑαυτῶν συνειδήσεις· ἐκεῖνοι τοῦτο οἴδασιν. ὡς δ΄ ἐγὼ νομίζω, οὐ κατέπεισαν, ἀλλὰ κατεπάτησαν μᾶλλον τὰς σφῶν αὐτῶν συνειδήσεις. πλὴν ἐγὼ δι΄ ἐμαυτὸν φροντίζω· οὐ γὰρ δι΄ ἄλλον τινὰ ὀφείλω λόγον τῷ Θεῷ, ἀλλὰ δι΄ ἐμαυτόν, καὶ ἐπειδὴ οὔτε ἀπὸ τῆς μερικῆς μαθήσεώς μου, οὔτε ἀπὸ ἄλλων πολλῶν ὧν ἤκουσα καὶ εἶδον πληροφοροῦμαι εἶναι ὑγιᾶ ταύτην τὴν δόξαν, διὰ τοῦτο οὐδὲ στέργω αὐτήν. διὰ δὲ τὸ καλὸν τῆς εἰρήνης καὶ τὸ συμφέρον τῶν χριστιανῶν καὶ τ΄ ἄλλα ὅσα ὥρισας, ἰδοὺ ἡ ἕνωσις ἐστάθη καὶ ἔνι ὡς τετελεσμένη καὶ οὐ γενήσεταί τις ἐμποδισμὸς πρὸς τὸ τελεσθῆναι καὶ τὰ ἐξ αὐτῆς ἐλπιζόμενα καλά, εἴτε ὑπογράψομεν ἡμεῖς, εἴτε μὴ ὑπογράψομεν. ἱκετεύομεν οὖν καὶ παρακαλοῦμεν τὸν βασιλέα τὸν ἅγιον, ἵνα συμπαθήσῃ ἡμῖν καὶ ὡς ἰδίαν αὐτοῦ εὐεργεσίαν εὐεργετήσῃ τὸ μηκέτι ἐπηρεάσῃ ἀναγκάζων ἡμᾶς εἰς τὸ ὑπογράψαι, ἐπεὶ δικαιούμεθα καὶ ἀπὸ τῶν πρακτικῶν καὶ ἀπὸ τοῦ ὁρισμοῦ, ὅν ὥρισε παρρησίᾳ· ἀξιοῦμεν δὲ καὶ τὴν ἀντίληψίν σου, ἵνα ἀναφέρῃς ὅσα προείπομεν καὶ παρακαλέσῃς ἀφ΄ ἡμῶν, ὡς οἶδεν ἡ θαυμαστή σου γνῶσις, καὶ ἐλευθερώσῃς ἡμᾶς τοῦ τοιούτου ζητήματος. ὁ δὲ Φιλανθρωπινὸς ἔφη· οὐδὲν δύναμαι ἵνα ἀναφέρω τοιούτους λόγους. ὁ βασιλεὺς βαρεῖται. εἴπατέ μοί τι ἐσόμενον εἰς ἀποδοχὴν ἐκείνου, καὶ ἀνοίσω αὐτό· ποιήσατε καὶ ὑμεῖς οἰκονομίαν τινὰ καὶ συγκατάβασιν. ἦσαν καὶ ἄλλοι οἵτινες οὐκ εἶχον τοῦτο καλόν, ἀλλὰ νῦν ἔστερξαν, καὶ πάντες ἤδη ὑπογράψουσιν. οὕτω ποιήσατε καὶ ὑμεῖς καὶ πάντες χρήσασθαι τῇ οἰκονομίᾳ. ἡμῶν δὲ παντελῶς ἀπαναινομένων καὶ τὴν συγκατάθεσιν καὶ τὴν οἰκονομίαν, ἔφη πάλιν ὁ Φιλανθρωπινός· προσέχετε· εἰς μέγα φορτίον ἐμβαλεῖν ἑαυτοὺς βούλεσθε, σκέψασθε μήποτε καὶ οὐ δυνηθῆτε τοῦτο. οὐκ οἴδατε ὅσα ὑπέστη ὁ βασιλεὺς καὶ πρότερον καὶ νῦν δὲ μάλιστα πρὸς τὸ κατορθῶσαι τὸ πρᾶγμα ὡς ἐγένετο; πόσους κόπους καὶ πειρασμοὺς καὶ λόγους καὶ ἀγώνας κατηνάλωσε πρὸς τοὺς Λατίνους, ἵνα στέρξωσιν ἑνωθῆναι μεθ΄ ἡμῶν, τηρουμένων πάντων τῶν τῆς ἡμετέρας ἐκκλησίας ἐθῶν ἀμετακινήτων; νῦν οὖν ἐπ΄ αὐτῆς τῆς ἀκμῆς γενήσεται σύγχυσις τοῦ πράγματος ἀφ΄ ὑμῶν; πῶς οὖν ἀνέξεται τοῦτο ὁ βασιλεύς; πῶς ἐξοικονομήσει τὸ πρᾶγμα; τί ἄν εἴποι νῦν τοῖς Λατίνοις προειπὼν αὐτοῖς ὅτι στέργεται καὶ ὑπογράφεται παρὰ πάντων ὁ ὅρος; οἵ καὶ μετὰ δύο ὥρας ἐλεύσονται ἰδεῖν οἰκείοις ὀφθαλμοῖς πῶς ὑπογράφετε. σκέψασθε ὡς φρόνιμοι καὶ ταῦτα καὶ ἄλλα ὅσα παρακολουθήσωσι καὶ ποιήσατε ὅσον πρέπει. εἴα, δότε μοι λόγον τετελεσμένον· κατεπείγει γὰρ τὸ πρᾶγμα ἵνα ἀναφέρω. ἀκούσαντες δὲ ἡμεῖς ταῦτα καὶ ἐννοήσαντες ὡς ἀδύνατόν ἐστιν ἐᾶσαι ἡμᾶς, σκεψάμενοι εἴπομεν ἕκαστος τὸ δόξαν αὐτῷ. ὁ οὖν μέγας χαρτοφύλαξ συνέθετο ὑπογράψαι μόνον, οὐ μὴν δὲ φορέσαι. ἐγὼ δὲ εἶπον, ὡς· ἐπεὶ ἀνάγκην ἐπάγουσιν ἡμῖν ποιῆσαί τι, ἵνα δείξομεν ὁμογνώμονες, φορέσω μόνον, οὐ μὴν ὑπογράψω. καὶ λέγει ὁ μέγας χαρτοφύλαξ· οὐχί, τοὐναντίον λέγεις; ἐγὼ δ΄ ἔφην· οὕτω θέλω ποιῆσαι ὡς εἶπον. καὶ λέγει μοι· τὸ μεῖζον δίδως; ἐγὼ δ΄ εἶπον· στενά μοι πάντοθεν, καὶ τὰ δύο μέγιστά εἰσι. πλὴν ἐγὼ τὸ φορέσαι κατὰ τὴν γενησομένην ἐνθάδε τάξιν ἡγοῦμαι κουφότερον· ἐρῶ δὲ καὶ τὸν λόγον δι΄ ὅν λέγω καλῶς ὡς νομίζω. ἐν τοῖς πρακτικοῖς οὐχ εὑρίσκονται ὑπογραφαί τινων κληρικῶν· ὅμως οἱ πατριάρχαι καὶ οἱ ἐπίσκοποι εἶχον κληρικούς. ὑπέγραφον οὖν οἱ ἐπίσκοποι, οἱ δὲ κληρικοὶ συνεφόρουν τοῖς ἐπισκόποις καὶ οὕτως ἠκολούθουν ταῖς γνώμαις αὐτῶν. κατὰ τοῦτο οὖν λέγω καὶ αὐτὸς ἵνα συμφορέσω, καὶ μὴ ὑπογράψω, ἀκολουθῶν τοῖς πρακτικοῖς καὶ τῇ τάξει τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων. εἶπον δὲ πρὸς τὸν Φιλανθρωπινόν· παρακαλῶ ἵνα ἀναφέρῃς ὅσα προείρηκα καὶ παρακαλέσῃς ὑπὲρ ἐμοῦ, ἵνα ἐλευθερωθῶ παντελῶς· οὐδόλως γὰρ συναινῶ τοῖς γινομένοις. ὅταν δὲ ἴδῃς τοῦτο ἀδύνατον, τότε ἐξ ἀνάγκης εἰπέ, ἵνα συμφορέσω μόνον. ἠκολούθησε καὶ ὁ πρωτέκδικος τῇ ἐμῇ γνώμῃ καὶ ὁ μέγας χαρτοφύλαξ ὕστερον. ἀπελθόντος οὖν τοῦ Φιλανθρωπινοῦ καὶ ἀνενεγκόντος ταῦτα, οὐκ ἤρεσαν, ἀλλὰ πάλιν ἐλθὼν εἶπεν· ὁ βασιλεὺς ὁριζει· ἤκουσα ὅσα λέγετε. ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ἀρκετὸς εἰς τὸ ἕν, ἀλλὰ θέλω ἵνα καὶ ὑπογράψητε καὶ συμφορέσητε. ὀφείλετε τοίνυν ποιῆσαι καὶ τὰ δύο ἀπαραιτήτως· οὕτω γάρ ἐστι συμφέρον κατὰ πολλοὺς τρόπους καὶ οὐκ ἐγχωρεῖ ἄλλως γενέσθαι. εἰ μὲν οὖν ποιήσετε καθὼς ὁρίζω, ἤδη καλόν· εἰ δὲ τὸ ἕν μόνον λέγετε, ἐγὼ τό γε νῦν λέγω ἵνα μηδὲ φορέσητε· εἰς τὸ ἑξῆς δὲ ποιήσω ὅσον προσήκει γενέσθαι εἰς ὑμᾶς ὡς τοσοῦτον καταφρονήσαντας καὶ τοσούτους ἐμποδισμοὺς πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἔργον τοῦτο πεποιηκότας. εἶτ΄ ἔφη πρὸς τοὺς ἄλλους· ὁρίζει καὶ τοῦτο. ἀπὸ μὲν τοῦ μεγάλου ἐκκλησιάρχου οὐκ ἔχομεν λόγον τινὰ μέχρι τοῦ νῦν, ὡς ἡ ἀλήθεια ἔχει· ὅσον δὲ ἀφ΄ ὑμῶν ἔχομεν. τί οὖν θέλετε πάλιν τούτους τοὺς λόγους, ἐπεὶ ἐστέρξατε τὸ γεγονός; δυσχεραινόντων οὖν πρὸς τοῦτο καὶ ἀρνουμένων κἀμὲ μάρτυρα προβαλλομένων εἰ τοιοῦτόν τι σύνοιδα, πρὸς δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Φιλανθρωπινόν, καὶ ἐμοῦ μὴ εἰδέναι τοιοῦτόν τι διατεινομένου, εἶπε πάλιν αὐτοῖς ὁ Φιλανθρωπινός, ὅτι· οὐδὲν ὥρισε, πότε καὶ εἰς τίνας ἐγνωμοδοτήσατε, πλὴν οὕτως ὁρίζει. ἔχει τὴν γνώμην ὑμῶν καὶ τῶν δύο. τί οὖν ἔχετε λέγειν πρὸς αὐτό; βούλεσθε μετὰ τῶν ἄλλων ἀντιλέγειν τῷ βασιλεῖ καὶ εἰς τοῦτο; σκέψασθε εἰς πόσα καὶ ποῖα ἐμπίπτετε. τότε οὖν στενοχωρηθέντες ἐνέδωκαν καὶ ἄκοντες ποιῆσαι τὸ προσταττόμενον. εἶτα ἐπετέθη ἐμοὶ ὁ Φιλανθρωπινὸς συμφωνῆσαι καὶ ἐμὲ τούτοις ἐπὶ τούτῳ καὶ ἠνάγκαζεν ἀναβολὴν μὴ διδούς. ὡς οὖν εἶδον τὴν βίαν καὶ τὸ ἀπαραίτητον καὶ ὅτι ἐναπελείφθην μόνος καὶ ἀπὸ τῆς ἐμῆς ἐνστάσεως τῇ μὲν Ἐκκλησίᾳ οὐδεμία βοήθεια προσγένηται, ἐμοὶ δὲ βλάβη ἀνθρωπίνως ἐπακολουθήσει, εἶπον καὶ ἐγώ· ἐπειδὴ ὁρίζει ὁ αὐθέντης ἡμῶν ὁ βασιλεὺς ὅσα ὁρίζει, νομίζουσι δὲ καὶ πάντες ὅτι τοῦτό ἐστι συμφέρον τῆς Πόλεως καὶ σύστασις τῶν χριστιανῶν, ἵνα μὴ δόξω ὅτι οὐδὲν ἀγαπῶ, οὐδὲ ἐφίεμαι τῆς συστάσεως καὶ τῆς αὐξήσεως τῆς πατρίδος, ἀλλ΄ ἐναντιοῦμαι τὸ πολὺ καλὸν καὶ τὴν βελτίωσιν ταύτης καὶ τὴν ὠφέλειαν τῶν χριστιανῶν καὶ τ΄ ἄλλα ὅσα ἀριθμοῦσιν ὑπὲρ τῆς Πόλεως, ἐξ ἀνάγκης ἕπομαι τοῖς πολλοῖς, ἵνα ἐκπληρώσω τὸν ὁρισμὸν καὶ τὸ θέλημα τὸ βασιλικόν, διαμαρτυρόμενος καὶ νῦν ὅτι οὔτε τῇ γνώμῃ οὔτε τῇ προαιρέσει μου δοξάζω τὸ γεγονὸς ὡς ὑγιᾶ δόξαν τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν. οἶδε γὰρ ὁ Θεὸς τὴν διάθεσιν τῆς ψυχῆς μου, ὅτι οὐ στέργω τοῦτο, οὐδ΄ ἑκουσίως ὑπογράφω καὶ ἀπέμεινεν εἰς τὴν εὐσπλαγχνίαν ἐκείνου. ποιῶ οὖν τοῦτο κατὰ τὸ παρόν, καὶ πάλιν ἔξεστί μοι ποιῆσαι ὅ βούλομαι εἰς ἐμαυτόν.

[←31]: Ο Laurent 1971: 489 σημ. 1, παρατηρεί ότι ο Συρόπουλος, ο οποίος υπερηφανεύεται για τις γνώσεις του αλλού (πρβλ. κεφ. θ’ παρ. 32), εδώ δεν μπορεί να δείξει ταπεινότητα και μιλάει για μερικές ή περιορισμένες γνώσεις.

[←32]: Συρόπουλος 10.13: Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως· δευτέρᾳ δὲ ὥρᾳ μετὰ μεσημβρίαν τῆς αὐτῆς κυριακῆς συνήλθομεν εἰς τὰ βασίλεια πάντες οἱ τὴν τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας σύνοδον ἐκπληροῦντες· ἦλθον δὲ καὶ ἐκ τοῦ πάπα ἐπίσκοποι, ὅ τε Χριστόφορος καὶ ἕτεροι δύο καὶ πρωτονοτάριος εἷς, ὥστε θεωρεῖν πῶς καὶ παρὰ τίνων ὑπογράφεται ὁ ὅρος. ἐκόμισε δὲ τὸν ὅρον ὁ Σεκουνδινὸς γεγραμμένον ἐν μὲν τῷ ἡμίσει μέρει τῆς αὐτῆς βεμβράνας λατινικῶς, ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ ἡμίσει ἑλληνικῶς. νοσοῦντος δὲ τοῦ Ἡρακλείας, ὥρισεν ὁ βασιλεὺς τὸν Βουλλωτὴν καὶ τὸν Σεκουνδινὸν καὶ διεκόμισαν πρὸς αὐτὸν τὸν ὅρον τοῦ Χριστοφόρου, καὶ ὑπέγραψεν ὁ Ἡρακλείας πρῶτον ὡς τοποτηρητὴς τοῦ Ἀλεξανδρείας, θεωρούντων αὐτῶν. εἶτα ἔφερον τὸν ὅρον εἰς τὰ βασίλεια, οὗ ἦμεν συνηθροισμένοι, καὶ ὑπέγραψε καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος καὶ ἐφεξῆς οἱ λοιποὶ τοποτηρηταὶ καὶ ἀρχιερεῖς, μεθ΄ οὕς καὶ ἡμεῖς οἱ δείλαιοι, ἐθελοακουσίως οἴμοι, ὡς οἶδας Χριστὲ βασιλεῦ. σιτηρέσιον μὲν οὖν ἐλελείπετο ἡμῖν τότε μηνῶν πέντε· μαρτύρομαι δὲ τὸν ἐπὶ πάντων Θεόν, ὅτι οὐδὲ μνήμη τούτου ἐγένετο παρά τινος τότε, οὐδ΄ ἡ τυχοῦσα ἀπαίτησις παρά τινος τῶν ἡμετέρων ἤ ὑπόσχεσις παρὰ τῶν Λατίνων. ἀλλ΄ εἰ καὶ πάντες τῇ ἐνδείᾳ συνειχόμεθα, ὅμως ἐν μυχοῖς καρδίας στένοντες καὶ δακρύοντες οἱ πλείους ὑπεγράφομεν. οἶδε ταῦτα ὁ ἐτάζων καρδίας καὶ νεφρούς, ὅς καὶ τὴν ἀξίαν ἀποδώσει δίκην τοῖς διαβάλλουσι τοὺς ὑπογράψαντας, ὡς ἐπὶ ἀπαιτήσει καὶ δόσει φλωρίων ὑπέγραψαν. ἔκλεισαν οὖν τὴν πύλην τῆς οἰκίας καὶ παρίσταντο ἑκάστῳ ὑπογράφοντι οἱ δηλωθέντες λατινεπίσκοποι, θεωροῦντες καὶ περιεργαζόμενοι πῶς ἕκαστος ὑπογράφει. περὶ μὲν τοῦ Ἐφέσου οὐδεὶς ἐλαλήθη λόγος· περὶ δὲ τοῦ Σταυρουπόλεως εἶπον οἱ μὲν ὅτι ὑπογράψει καὶ φυλαχθήτω ὁ τόπος αὐτοῦ, οἱ δὲ ὅτι οὐχ ὑπογράψει, τινὲς δὲ τῶν ἀρχιερέων εἶπον· ἀπελθέτω τις ἵνα φέρῃ αὐτὸν ἐνταῦθα. καὶ ἀπελθών τις ἐν τῷ καταλύματι αὐτοῦ οὐχ εὗρεν αὐτόν. καὶ εἶπεν ὁ Νικαίας· ἰδοὺ ἔχομεν καὶ εἰς τὴν φακὴν στίχον. αὐτὸς δὲ ὁ Σταυρουπόλεως, ἀρξαμένων συνάγεσθαι τῶν ἄλλων ἐπὶ τῷ ὑπογράψαι, λάθρα ἐξελθὼν τῆς Φλωρεντίας, φυγὰς ᾤχετο.

[←33]: Στις 5 Ιουλίου 1439, ημερομηνία που δίνει επίσης για την υπογραφή τού πάπα, των καρδιναλίων και των επισκόπων ο ανώνυμος Ρώσος χρονικογράφος, που είναι ιδιαίτερα λεπτομερής όσον αφορά την τελετή τής επόμενης ημέρας. Από την άλλη πλευρά, τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, II, σελ. 465) και άλλοι τοποθετούν στις 6 τού μηνός τη συνεδρίαση υπογραφής, κατά τη διάρκεια τής λειτουργίας για την ένωση. Οι λεπτομέρειες που δίνουν και οι δύο πλευρές είναι τόσο χαρακτηριστικές, που φαίνεται ότι υπήρξαν δύο διαφορετικές συναντήσεις, ιδιαίτερα αφού οι ίδιες τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 458) μιλούν επίσης για υπογραφές που μπήκαν κάτω από το διάταγμα την Κυριακή 5 Ιουλίου:
«Συγκεντρώθηκαν όλοι οι επί τούτου ορισμένοι στον προαναφερθέντα ναό και συνέταξαν την απόφαση, με όλα τα προνόμια και τα δικαιώματα αυτών, δηλαδή των πατριαρχών. Και την Κυριακή την υπογράψαμε [την απόφαση]»
(συνῆλθον πάντες οἱ ἀποτεταγμένοι ἐν τῷ εἰρημένῳ ναῷ. καὶ συνέθεσαν τὸν ὅρον· Μετὰ πάντων τῶν προνομίων καὶ τῶν δικαίων αυτῶν. τῶν πατριαρχῶν δηλονότι· καὶ τῇ κυριακῇ ὑπεγράψαμεν αὐτόν).
Φαίνεται ότι δύο ξεχωριστά αντίγραφα υπογράφηκαν στις 5 και στις 6 Ιουλίου. Αλλά το πράγμα δεν είναι ξεκάθαρο γιατί, για να τηρήσουμε τα λόγια τού μεγάλου πρωτοσύγγελλου, ένα μόνο αντίγραφο έπρεπε να υπογραφεί σε αυτή την περίπτωση, το οποίο πρέπει να είναι εκείνο στις 6 τού μηνός, αφού το διάταγμα φέρει αυτή την ημερομηνία (Laurent 1971: 492 σημ. 1).

[←34]: Χωρίς αμφιβολία το αντίγραφο που υπάρχει σήμερα στη Φλωρεντία (στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη), που πρέπει να θεωρηθεί ως το μόνο αληθινό πρωτότυπο, επειδή, καταρχήν, είναι το μόνό πλήρες, έχοντας τα αυτόγραφα όλων των υπογραφών των Γραικών, εκείνης τού μεγάλου πρωτοσύγγελλου και τη ρήτρα που αφορά την καθολική υπεροχή τού πάπα. Υπάρχουν 116 λατινικές υπογραφές και μία ελληνική (αυτή τού ηγουμένου τής Γκροτταφερράτα) από τη λατινική πλευρά και 33, περιλαμβανομένης εκείνης τού αυτοκράτορα, από την ελληνική πλευρά (Laurent 1971: 493 σημ. 2).

[←35]

Κατά τον Laurent 1971: 494 σημ. 1, αυτή η φήμη δεν ήταν καθαρή συκοφαντία. Διαδόθηκε ως αποτέλεσμα δώρων προς τούς Γραικούς τόσο από τα θησαυροφυλάκια των ιταλικών πόλεων (Βενετίας και Φλωρεντίας) όσο και από το παπικό ταμείο. Αυτό σημαίνει ότι επέστρεψαν πιο πλούσιοι απ΄ όσο είχαν έρθει. Τα ποσά αυτά, που πληρώνονταν κατά καιρούς, μερικές φορές σε λάθος ανθρώπους, έκαναν τον απλό λαό να πιστεύει ότι οι επίσκοποι, οι αφέντες του, είχαν εξαγοραστεί. Η φήμη επαναλαμβάνεται τόσο από τον ενωτικό ιστορικό Δούκα, όπως αναφέρθηκε στην Εισαγωγή αυτού τού βιβλίου, όσο και από τον ανθενωτικό Θεόδωρο Αγαλλιανό [Διάλογος ἱερομνήμονος μοναχοῦ μετά τινος ἑτέρου μοναχοῦ κατά Λατίνων, τυπωθείς ἐν τῇ ἐπισκοπῇ Ρημνίκου διά ἐξόδου καί ἐπιμελείας τοῦ μακαριωτάτου καί ἁγιωτάτου Πατριάρχου Ἱεροσολύμων καί πάσης Παλαιστίνης κυρίου κυρίου Δοσιθέου, παρά τοῦ θεοφιλεστάτου καί λογιωτάτου ἐπισκόπου Ρημνίκου κυρίου Ἀνθίμου τοῦ ἐξ Ἰβηρίας, σελ. 610]:
«Μοναχός: Δέσποτα, πες μου αλήθεια, τί είναι αυτά, που άκουγα με τα αυτιά μου όταν ήμουν απών, και βλέπω με τα μάτια μου τώρα που ήρθα, κάποια σχίσματα μεταξύ των ιερέων, καθώς και των αρχιερέων, και τον πατριάρχη οι μεν να τιμούν και οι δε να μην αναγνωρίζουν. Άραγε είναι αλήθεια αυτό που λέγεται, ότι πήγε εκεί αυτός ο πατριάρχης, μαζί με τούς εκκλησιαστικούς άρχοντες και τούς αρχιερείς, και πήραν από τον πάπα πολλά φλουριά και έγιναν όλοι Φράγκοι; Ιερομνήμων: Δεν ξέρω αν πήραν φλουριά, γιατί δεν ήμουν παρών εκεί, αλλά αντίθετα έχω ακούσει ότι περνούσαν πολύ δύσκολα. Γιατί ενώ είχε συμφωνηθεί ότι θα δίνονταν σε καθέναν ορισμένα φλουριά κάθε μήνα, που θα ξοδεύονταν στις απαραίτητες ανάγκες, αυτά δίνονταν με μεγάλη δυσκολία. Λένε μάλιστα ότι στο τέλος τούς καθυστερούσαν επίτηδες [χρήματα] έξι μηνών, ώστε να περιπέσουν σε μεγάλη φτώχεια και να τούς λείπουν τα απαραίτητα»
(Μοναχός: Ὦ δέσποτα, φράσον μοι φιλαληθῶς, τί εἰσὶ ταῦτα, ἅ καὶ ἀκοῇ μὲν ὠτὸς ἤκουον ἀπών, καὶ ἐπιδημήσας δέ, τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁρῶ σχἰσματά τινα τῶν ἱερέων πρὸς ἀλλήλους, καὶ ἀρχιερέων. Καὶ τὸν πατριάρχην ὑπὸ μὲν τῶν, τιμώμενον. ὑπὸ δὲ τῶν, ἀθετούμενον. Άληθῶς ἐχει τοῦθ΄ ὅ λαλεῖται, ὅτι ἀπῆλθεν ὁ πατριάρχης ἐκεῖνος, σὺν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς καὶ τοῖς ἀρχιερεῦσι, καὶ ἐλαβον παρᾶ τοῦ Πάππα φλωρία πολλά, καὶ ἐγένοντο ὅλοι Φράγγοι; Ἱερομνήμων: Εἰ ἔλαβον φλωρία οὐκ οἶδα, οὐ γὰρ παρὼν ἐτύγχανον ἐκεῖσε, ἠκηκόην δὲ μᾶλλον, ὅτι καὶ στέρησιν εἶχον πολλήν. Φλωρία γὰρ ἑκάστῳ δίδοσθαι μηνικῶς ἐτάχθη, ἕνεκεν ἀναλωμάτων τῶν εἰς τὰς ἀναγκαίας χρείας, ἅ καὶ ἐδίδοντο κομιδῇ στενῶς, ἀλλὰ κἄν τῷ τέλει φασὶν ἐγγὺς ἕξ μηνῶν ἐνεδέησεν αὐτοῖς ἐπίτηδες, ὥστε καταντῆσαι εἰς μεγάλην ἔνδειαν αὐτοῖς τὰ ἀναγκαῖα).

Περιγραφή μιας τέτοιας αντίληψης υπάρχει και στη Διάλεξι τού επισκόπου Μεθώνης Ιωσήφ, κατά κόσμον Ιωάννη Πλουσιαδηνού [Ἰωάννου πρωθιερέως τοῦ Πλουσιαδηνοῦ διάλεξις γενομένη μεταξύ Εὐλαβοῦς τινος, καί Τελώνου, Ῥακενδύτου τε, καί ἑνός τῶν δώδεκα ἑνωτικῶν ἱερέων, παρόντων καί ἑτέρων τριῶν ἐκεῖσε, Ἀκροατοῦ δηλονότι, Μάρτυρος καί Δικαιοκρίτου: Περί τῆς διαφορᾶς τῆς οὔσης μέσον Γραικῶν καί Λατίνων, ἔτι τε καί περί τῆς ἱερᾶς καί ἁγίας συνόδου τῆς ἐν Φλωρεντίᾳ γενομένης, Ρatrologia Graeca 159, 984D–985A]:
«Ευλαβής: ….. Αν λοιπόν έτσι είναι τα πράγματα, πώς σε μια τέτοια οικουμενική [σύνοδο] βρέθηκε να έχει εξαπατηθεί η Εκκλησία, αυτή που δεν είχε ποτέ παραπλανηθεί; Ρακένδυτος: Αν και ποτέ άλλοτε δεν παραπλανήθηκε, όπως λες, τώρα όμως φαίνεται ότι παραπλανήθηκε. Πρώτα λοιπόν, επειδή οι δικοί μας οδηγήθηκαν εκεί με υποσχέσεις και τιμές, και αφού πήραν στα χέρια τους τα κατάλληλα δώρα, ενώθηκαν και υπέγραψαν. Και ύστερα από την επιστροφή τους στην Κωνσταντινούπολη φάνηκε καθαρά σε όλους η δική τους γνώμη, όποια κι αν ήταν. Γιατί ο ένας έλεγε, «παρασύρθηκα εκεί και υπέκυψα στον Λατινισμό, ενώ τώρα μετανοώ, γιατί έκανα λάθος», και ο άλλος, «το χέρι μου είναι αυτό που υπέγραψε, κόψτε το, γιατί κακώς υπέγραψε». Με αυτόν τον τρόπο μιλούσαν οι περισσότεροι. Τέτοια λοιπόν σύνοδο που κατέστρεψε με δώρα τούς ιερούς άνδρες, βάζοντάς τους ακόμη και με το ζόρι να υπογράψουν, δεν πρέπει εμείς να την καλοδεχτούμε, πόσο μάλλον, όπως είπα, όταν αυτοί που υπέγραψαν εκεί λένε εδώ τα αντίθετα με εκείνην»
(Εὐλαβής: ….. Εἰ οὖν οὕτω, πῶς ταύτης οἰκουμενικῆς οὔσης, ἡ Ἐκκλησία εὑρέθη ἀπατηθεῖσα, ἡ μηδέποτε πλανηθεῖσα; Ῥακένδυτος: Εἰ ἄλλοτε οὐκ ἐπλανήθη, ὡς φής, ἀλλὰ νῦν φαίνεται πλανηθεῖσα· πρῶτον μέν, ὅτι οἱ ἡμέτεροι ὑποσχέσεσι καὶ τιμαῖς ὑπαχθέντες ἐκεῖ, καὶ δῶρα χερσὶν ἱκανὰ λαβόντες, ἡνώθησαν καὶ ὑπέγραψαν· μετὰ δὲ τὴν ἐς Κωνσταντινούπολιν αὐτῶν ἐπάνοδον διαῥῥήδην ἐφάνη τοῖς πᾶσιν ἡ αὐτῶν γνώμη, ὁποία ἦν. ἔλεγεν γὰρ ὁ μἐν, «συνηρπάγην ἐκεῖ, καὶ ὑπέκυψα τῷ Λατινισμῷ, καὶ νῦν μετανοῶ. κακῶς γὰρ ἐποίησα·» ὁ δέ, «ἡ χεὶρ μού ἐστιν ἡ ὑπογράψασα. ἐκκόψατε αὐτήν, ὅτι κακῶς ὑπέγραψε.» καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ οἱ πλείονες ἔλεγον. οὐκοῦν σύνοδον μετὰ δὠρων λυμηναμένην τοὺς ἱεροὺς ἄνδρας, ἔτι καὶ βίᾳ ποιήσασαν αὐτοὺς ὑπογράψαι, ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ὑποδέξασθαι, καὶ μᾶλλον, ὡς ἔφην, οἱ ἐκεῖ ὑπογράψαντες ὦδε τἀναντία αὐτῇ λέγουσι).

[←36]

Στο κείμενο «ἔχομεν καὶ εἰς τὴν φακὴν στίχον».
Ο Μιχαήλ Αποστόλιος, Παροιμίαι, Λούγδουνον (Λυών) 1653, σελ. 238 αναφέρει την παροιμία «λέγεις τὸν ἐπὶ τῇ φακῇ μῦθον» και εξηγεί ότι αυτή
«λέγεται όταν κάποιος θυμηθεί κάποιον ασήμαντο και τον μεγεθύνει, ενώ προηγουμένως άλλοι μιλούσαν για άλλους πολύ πιο άξιους»
(λέγεται ὅταν τις μνησθῇ τινος εὐτελοῦς ὄντος, καὶ μεγεθύνῃ αὐτόν, ἄλλων πρότερον ὑπὲρ ἄλλων λεγόντων, ἀξίων ὄντων πολλοῦ).

Παρόμοια με εκείνη τού Νικαίας Βησσαρίωνος είναι η γνώμη και τού Θεόδωρου Αγαλλιανού (Διάλογος, σελ. 611) για τον Σταυρουπόλεως Ησαΐα:
«Μοναχός: Και υπέγραψαν όλοι; Ιερομνήμων: Εκτός από τον Εφέσου και τον Σταυρουπόλεως. Μοναχός: Ακούω για αυτόν τον άνδρα, τον Εφέσου λέω, καλά λόγια και επαίνους. Ιερομνήμων: Είναι θαυμάσιος άνθρωπος, στολισμένος με όλα τα πνευματικά χαρίσματα και γεμάτος από κάθε είδους θεία σοφία. Πριν γίνει αρχιερέας ζούσε ζωή ασκητή, ενώ διέπρεψε και στη σύνοδο, όπως άκουσες. Μοναχός: Και ο Σταυρουπόλεως; Ιερομνήμων: Άνθρωπος τού Θεού και αυτός, αλλά χωρίς να γνωρίζει τη σοφία των γραφών. Εμπιστευόμενος όμως τον Εφέσου και ακολουθώντας τον και χρησιμοποιώντας αυτόν ως σύμβουλο, προφυλάχτηκε μέσω αυτού από τη συμφορά.»
(Μοναχός: Καὶ πάντες ὑπέγραψαν; Ἱερομνήμων: Πλὴν τοῦ Ἐφέσου καὶ τοῦ Σταυρουπόλεως. Μοναχός: Ἀκούω περὶ τούτου τοῦ ἀνδρός, τοῦ Ἐφέσου λέγω, φήμην μεγάλην καὶ ἐπαινετήν. Ἱερομνήμων: Θαυμάσιος ὁ ἄνθρωπος, πᾶσι πνευματικοῖς χαρίσμασι κεκοσμημένος καὶ παντοίας θείας σοφίας ἀνάπλεως, πρὸ τῆς ἀρχιερωσύνης βίον ἀσκήσας ὁσιακὸν κἀν τῇ συνόδῳ διαπρέψας ὡς ἤκουσας. Μοναχός: Καὶ ὁ Σταυρουπόλεως; Ἱερομνήμων: Ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτός, οὐχὶ δὲ σοφίας τῆς ἐν λόγοις μέτοχος, ἀλλ΄ ὡς ἔχων πίστιν πρὸς τὸν Ἐφέσου καὶ αὐτῷ ἑπόμενος καὶ συμβούλῳ χρώμενος, δι΄ αὐτοῦ πεφύλακται ἐκ τοῦ πτώματος).

[←37]: Ο Ησαΐας. Ο μεγάλος πρωτοσύγγελλος Γρηγόριος έκρινε σκληρά αυτόν τον απρόθυμο αρχιερέα στην επιστολή του προς τον εντολέα του, τον πατριάρχη Αλεξανδρείας:
«o Σταυρουπόλεως, άνθρωπος εντελώς αγράμματος, που δεν συμφώνησε σε τίποτε»
(Stauropolitanus vir omnino literarum nescius, cui nihil constat).
Το πρώτο μέρος αυτής τής κρίσης επιβεβαιώνεται από έναν λιγότερο αφοσιωμένο ιεράρχη, τον Αγαλλιανό: οὐχὶ δὲ σοφίας τῆς ἐν λόγοις μέτοχος. Βλέπε προηγούμενη υποσημείωση.

[←38]: Συρόπουλος 10.14: Ὑπογραφέντος δὲ τοῦ ὅρου, μετεκαλέσατο τοὺς ὑπογράψαντας ὁ βασιλεὺς καὶ προσείρηκεν εὐμενῶς τε καὶ ἀστείως ἡμᾶς ὑπεδέξατο καὶ εἶπεν, ὅτι· δεῖ καὶ ὑμᾶς ἀπελθεῖν εἰς τὸν πάπαν, ἵνα ἰδῆτε πῶς ὑπογράψει κἀκεῖνος, καὶ ἐκλέγεται δέκα τῶν ἀρχιερέων τοὺς τιμιωτέρους, ὧν πρῶτος ὁ Τραπεζοῦντος ἦν καὶ τέσσαρας σταυροφόρους. εἰρηκότος δέ τινος· τίς ἐστὶν ἡ χρεία τῶν τοσούτων, ἀρκέσουσι τρεῖς ἤ τέσσαρες, ὥρισεν· ἀπελθέτωσαν ὅσους εἶπον· ἔδει καὶ πλείους εἶναι διὰ τιμὴν τοῦ πάπα, καὶ ὅσον οὕπω κομίσουσιν ἵππους, ἵν΄ ἀπέλθητε ἔφιπποι. τὸ δὲ ἕτερον ἦν τὸ κατασκευαζόμενον μᾶλλον δὲ τὸ δολίως καὶ ὑπούλως ῥαδιουργούμενον. ὅτε οὖν ἔφερον τοὺς ἵππους, καὶ ἡμεῖς προσκυνήσαντες τὸν βασιλέα ἐξηρχόμεθα ἀφικέσθαι εἰς τὸν πάπαν, ὥρισεν ὁ βασιλεύς, ὅτι· ὁ Νικαίας ἐστὶν ἀνατεθειμένος, ἵνα εἴπῃ λόγους τινὰς πρὸς τὸν πάπαν, οὕς ἀκούσεσθε καὶ ὑμεῖς ἐκεῖσε. ἀπήλθομεν οὖν, μὴ εἰδότος τινὸς τῶν σταλέντων τί ὁ Νικαίας ἐρεῖ, καὶ εὕρομεν τὸν πάπαν καθήμενον μετὰ τῶν καρδηναλίων καὶ πάσης τῆς περὶ αὐτὸν συνόδου. ἐκαθίσαμεν δὲ καὶ ἡμεῖς, καὶ ἀρξαμένου τοῦ Νικαίας λέγειν, εὐθὺς εἶπεν ὁ Ἰουλιανός· πρωτονοτάριε, σκρίβα. ἑκάθισεν οὖν ὁ πρωτονοτάριος καὶ ἕτεροι γραμματικοὶ καὶ ἔγραφον ἐπιμελῶς ὅσα εἶπεν ὁ Νικαίας, ὅς καὶ βραχέα τινὰ προοιμιασάμενος, εἰς τὸ περὶ τῆς τελειώσεως τῆς ἱερᾶς καὶ μυστικῆς θυσίας τὸν λόγον κατέληξε, εἰπὼν· ὅπερ δοξάζει ἡ ἁγία Ῥωμαϊκὴ Ἐκκλησία περὶ τῆς τελειώσεως τῶν θείων δώρων, τοῦτο δοξάζομεν καὶ ἡμεῖς, ὅτι αἱ θεῖαι καὶ δεσποτικαὶ φωναί εἰσιν αἱ ἁγιάζουσαι καὶ τελειοῦσαι τὰ θεῖα δῶρα, ἤγουν τό· λάβετε φάγετε τοῦτό ἐστι τὸ σῶμα μου, καὶ τό· πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες τοῦτό ἐστι τὸ αἷμα μου, καὶ συμφωνοῦμεν καὶ κατὰ τοῦτο ὑμῖν· οὐ γὰρ δοξάζομεν ἄλλο παρὸ ὑμεῖς λέγετε καὶ δοξάζετε· συμβάλλεσθαι δέ φαμεν καὶ τὸν ἱερέα πρὸς ταῦτα ὡς τὸν γεωργὸν πρὸς τὴν ἐπιμέλειαν τῶν ἐκ τῆς γῆς φυομένων, τὸ δὲ πᾶν εἰς τὰς δεσποτικὰς ἐκείνας φωνὰς ἀνάγομεν, καὶ ἐσμὲν καὶ εἰς τοῦτο σύμφωνοι ὑμῖν. οὗτος μὲν ἦν ὁ σκοπὸς τῶν λόγων τοῦ Νικαίας· ἐπλάτυνε δὲ τούτους μετὰ φιλοτιμίας καὶ φράσεως ῥητορικῆς καὶ εἶπεν αὐτοὺς ὡς ἀπὸ τῆς κοινότητος, μὴ εἰδότων ἡμῶν μηδὲ τῆς κοινότητος συμφωνούσης εἰς ταῦτα. τοῦτο δὲ ὅλον ἦν πανουργία καὶ συσκευή· οἱ Λατῖνοι γὰρ ἐζήτουν γραφῆναι τοῦτο καὶ εἰς τὸν ὅρον· ὁ δὲ βασιλεὺς οὐδόλως παρεδέχετο τοῦτο, δεδιὼς μήποτε εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ἐπανελθὼν δώσῃ αἰτίαν τοῖς βουλομένοις λέγειν, ὅτι ἀνέτρεψεν ὁ βασιλεὺς τὴν ἱερουργίαν, ἥν ὅ τε μέγας Βασίλειος καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος παρέδωκαν ἡμῖν ἀπὸ τοῦ ἀδελφοθέου Ἰακώβου παραλαβόντες. τῶν οὖν Λατίνων ἐπικειμένων καὶ ζητούντων ἔχειν καὶ περὶ τούτου ἔγγραφον ἡμῶν ὁμολογίαν, συνεσκεύασεν ὁ βασιλεύς ἵνα κηρυχθῇ τοῦτο παρὰ τοῦ Νικαίας ἐνώπιον τοῦ πάπα, ὡς ἀπὸ τῆς κοινότητος, παρόντων καὶ τῶν κρειττόνων ἐξ ἡμῶν, καὶ γραφῇ ἐκεῖσε παρὰ τῶν Λατίνων καὶ κηρυχθῇ εἰς ἅπαντα τὰ ἐκείνων γένη· ὅ καὶ γέγονε καὶ ἀκόντων ἡμῶν καὶ μηδέν τι περὶ τούτου προεγνωκότων. μετὰ τοιαύτης καθαρότητος καὶ συμβουλῆς καὶ ἐλευθερίας, καὶ συμφωνίας πάντα ἐπράττοντο.

[←39]: Στο κείμενο σκρίβα, προστακτική τού λατινικού ρήματος scrivo (γράφω).

[←40]: Η σύντομη δήλωση που έγινε στις 5 Ιουλίου από τον Βησσαρίωνα διασώζεται σε μετάφραση αλλά διατυπώνεται με αρκετά διαφορετικούς όρους και επικεντρώνεται στη σκέψη των Πατέρων, ιδιαίτερα τού Αγίου Ιωάννη Χρυσόστομου (Laurent 1971: 495 σημ. 4).

[←41]: Στην παραπάνω δήλωση δεν υπάρχει καμία παραπομπή στη σύγκριση. Ο Συρόπουλος αποδίδει στον Βησσαρίωνα μια παρατήρηση που έκανε προηγουμένως ο Ισίδωρος τού Κιέβου και την οποία αντέκρουσε ο Χουάν ντε Τορκεμάδα (Laurent 1971: 496 σημ. 1).

[←42]: Συρόπουλος 10.15: Μετὰ δὲ τὸ τελεσθῆναι τοὺς περὶ τούτου λόγους καὶ γραφῆναι παρὰ τῶν Λατίνων, ἀνέστημεν πάντες καὶ ἐξήλθομεν εἰς ἡλιακόν, εἰς ὅν καὶ ὁ πάπας ἐξελθὼν καὶ τὰς ἐν τῷ ὅρῳ ὑπογραφὰς ἡμῶν θεωρήσας, ὑπέγραψε καὶ αὐτὸς ἱστάμενος ὄρθιος ἐπὶ ἀναλογίου ἐρείσας τὰς χεῖράς τε καὶ τὸν ὅρον. ἠρώτησε δὲ εἰ ὑπέγραψεν ὁ Ἐφέσου καὶ ἀκούσας ὡς οὐχ ὑπέγραψεν, ἔφη· λοιπὸν ἐποιήσαμεν οὐδέν. μετὰ τοῦτο εἶπεν· αὔριον μέλλομεν λειτουργήσειν καὶ τελειώσειν τὴν ἕνωσιν. ἐμάθομεν οὖν ὅπως τινὲς τῶν ὑμετέρων βούλονται μεταλαβεῖν τῶν ἀχράντων μυστηρίων. διὰ τοῦτο λέγομεν ἀπὸ τοῦ νῦν, ἵνα οἱ βουλόμενοι μετασχεῖν τούτων ἐγκρατεύσωνται καὶ ἁγνίσωνται καὶ ἑτοιμάσωνται πρὸς τοῦτο. καὶ ἡμεῖς ἀκούσαντες ἐξεπλάγημεν· ὁ δὲ Μιτυλήνης ἠλλοιώθη· ἠκηκόειμεν γὰρ πρότερον ὅτι αὐτὸς βούλεται μεταλαβεῖν ἀπὸ τῆς τῶν Λατίνων ἀζυμοθυσίας, καὶ ἠπιστοῦμεν· τότε δ΄ ἐπιστεύσαμεν τοῦτο ἀπό τε τῶν λόγων τοῦ πάπα καὶ ἀπὸ τῆς προσωπικῆς ἀλλοιώσεως τοῦ Μιτυλήνης, ὅς καὶ αἰσχυνθεὶς παρῃτήσατο τὴν κοινωνίαν. πρὸς δὲ τοὺς λόγους τοῦ πάπα ἔφη ὁ Νικαίας, ὅτι· οἱ ἡμέτεροι ἐγκρατεύονται ἀεὶ καὶ μετ΄ εὐλαβείας διανύουσι πάντα τὸν τῆς ζωῆς αὐτῶν βίον· νῦν δὲ ἤκουσαν καὶ ἅ ὥρισεν ἡ μακαριότης σου, καὶ εἰ βούλεταί τις μεταλαβεῖν, ἑτοιμασθήσεται ἔτι καὶ μετὰ πλείονος προσοχῆς.

[←43]: Βλἐπε πιο πάνω, σημ. 19 αυτού τού κεφαλαίου, για την απόκλιση που παρουσιάζουν οι πηγές ως προς τον τόπο και την ημέρα τής υπογραφής τού πρώτου αντιγράφου τού διατάγματος από τον πάπα.

[←44]: Ο Αντρέ ντε Σάντα Κρότσε βάζει επίσης στα χείλη τού πάπα τα παρακάτω λόγια:
«Δεν ζητώ περισσότερα από τούς Γραικούς, γιατί πήραμε αυτό που θέλαμε και ζητούσαμε»
(Ego nescissem plura a Grecis petere, quia que quesivimus and petivimus, habuimus). Laurent 1971: 497 σημ. 3.

[←45]: Περιγραφή αυτής τής εντυπωσιακής και επίσημης τελετής υπάρχει σε διάφορες πηγές τής εποχής. Τα Ελληνικά (Gill, Acta, σελ. 458, 467) και τα Λατινικά Πρακτικά δεν έδωσαν σε αυτήν μεγάλη προσοχή (Laurent 1971: 497 σημ. 4).

[←46]: Συρόπουλος 10.16: Τῇ δέ έκτη τοῦ ἰουλίου τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος τοῦ ͵μζ΄ ἔτους ἡμέρᾳ δευτέρᾳ, συνηθροίσθη πᾶς ὁ ἐν Φλωρεντίᾳ λαὸς εἰς τὴν ἐν αὐτῇ μεγάλην ἐκκλησίαν ἅμα πρωΐ· προκεκήρυκτο γὰρ ὡς ἑορτάσιμος αὕτη ἡ ἡμέρα, καὶ οὐδεὶς ἐτόλμησεν ἤ ἐνεργείας τινὸς ἅψασθαι ἤ ἐργαστηρίου τινὸς θυρίον ἀνοῖξαι, ἀλλὰ πάντες εἰς τὴν ἐκκλησίαν συνίεσαν. πρὸ πάντων δὲ ἐπεδήμησεν ἐν ταύτῃ ὁ βασιλεύς, εἶτα ἡμεῖς καὶ εὐθὺς ὁ πάπας, ὅς καὶ ἐφόρεσε σὺν τοῖς καρδηναλίοις καὶ ἐπισκόποις αὐτοῦ, εἶτα οἱ ἡμέτεροι ἀρχιερεῖς κατὰ τάξιν σὺνδυο προσερχόμενοι καὶ μετάνοιαν ποιοῦντες ἠσπάζοντο τὴν χεῖρα τοῦ πάπα, καὶ στρεφόμενοι εἰς τοὺς ἰδίους ἤρχοντο τόπους καὶ φορέσαντες τὰς ἀρχιερατικὰς ἀλλαγὰς ἵσταντο. τόπος δὲ ἦν ὁ ἐξ ἀρχῆς ἀπονεμηθεὶς τῷ βασιλεῖ τε καὶ αὐτοῖς μεθ΄ οὕς ἐφορέσαμεν καὶ ὅσοι παρῆμεν ἐκ τῆς ἡμετέρας τάξεως ἄνευ μόνου τοῦ ἄρχοντος τῶν μοναστηρίων καὶ τῶν ἱερωμένων ψαλτῶν· οὗτοι γὰρ συμπαρῆσαν ἡμῖν, πλὴν οὐκ ἐφόρεσαν. ὡσαύτως οὐδ΄ ὁ Ἀγχιάλου ἐφόρεσεν· ὁ δὲ Ἡρακλείας ἐνοσηλεύετο, καὶ διὰ τοῦτο οὐ παρῆν. ἤρξαντο οὖν οἱ τῶν Λατίνων ψάλται ἀπὸ δευτέρας ὥρας τῆς ἡμέρας καὶ ἔψαλλον· καὶ εὐθὺς ἔστη ὁ πάπας εἰς τὸ κατὰ πλάτος μέσον τοῦ ναοῦ καὶ ἵστατο ὄρθιος ἀκλινής, οὐδέν που προσεγγίζων ἤ ἐπί τι στηριζόμενος, μονώτατος, ἐπὶ παρατάσει τριῶν ὡρῶν ἔγγιστα· ἐπὶ τοσοῦτον γὰρ ἔψαλλον ᾄσματά τινα εὐχαριστήρια, ὡς ἐκείνοις ἐδόκει· ἡμῖν δὲ ὡς ἄσημοι ἐδόκουν φωναὶ ἐμμελεῖς. εἶτα ἔψαλλον καὶ οἱ ἡμέτεροι ψάλται τὴν μεγάλην δοξολογίαν καὶ μετ΄ αὐτὴν τὸ· <Ἅγιος ὁ Θεός, ᾀσματικῶς καὶ τὸ·> σήμερον ἡ χάρις τοῦ ἁγίου πνεύματος ἡμᾶς συνήγαγεν, εἶτα τὸ· εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοὶ καὶ ἀγγαλιάσθω ἡ γῆ, καὶ μετὰ τὸ τελεσθῆναι τὰ τοιαῦτα ᾄσματα ἀπῆλθεν ὁ πάπας καὶ ἔστη εἰς τὸν ἴδιον θρόνον. ἀνέβη δὲ ὁ Ἰουλιανὸς καὶ ὁ Νικαίας εἰς τὸ πέργουλον ἀναγνῶναι τὸν ὅρον. καὶ πρῶτον ἀνέγνω αὐτὸν ὁ Ἰουλιανὸς λατινικῶς· εἶτα ἠρώτησε τοὺς ἰδίους ἀρχιβεσκόβους, εἰ ἀρέσκει αὐτοῖς ὁ ὅρος, καὶ πάντες ἅμα ἐβόησαν· πλάτζετ, πλάτζετ. εἶτ΄ ἀνέγνω αὐτὸν ὁ Νικαίας ἑλληνικῶς καὶ ὕστερον εἶπεν· ἐρωτήσω κἀγὼ ὑμῖν λόγον καὶ ἀποκρίθητέ μοι· ἀρέσει ὑμῖν ὁ ἀναγνωσθεὶς ὅρος; καὶ εἶπον οἱ πολλοὶ· ἀρέσει. καὶ τότ΄ εὐθὺς περιεπτύξαντο ἀλλήλους ὁ Ἰουλιανός τε καὶ ὁ Νικαίας καὶ ἐποίησαν ἀσπασμόν, καὶ οὕτω κατῆλθον καὶ ἔστη ἑκάτερος εἰς τὸν ἴδιον τόπον. εὐθὺς δὲ ἤρξατο ἡ λειτουργία, καὶ ἐλειτούργησαν τρεῖς, ὧν ὁ εἷς ἦν διάκονος· ὁ δὲ πάπας ἵστατο εἰς τὸν θρόνον αὐτοῦ. καὶ ἐν μὲν τῇ ἀρχῇ τῆς λειτουργίας ἀπῆλθεν ὁ Φιλανθρωπινὸς εἰς τοὺς ἄρχοντας τοῦ πάπα τοὺς φυλάσσοντας τὸ ὕδωρ, δι΄ οὗ ἔμελλεν ὁ πάπας νίψεσθαι, οἵ καὶ ἵσταντο βραχύ τι παραλλάττοντες τὸ μέσον τοῦ ναοῦ. ἐκεῖσε οὖν ἀφῆκε πᾶν εἴ τι ἐφόρει ἐπὶ κεφαλῆς καὶ κατελείφθη ἀσκεπής· εἶτα ἐπέθηκαν αὐτῷ ὀθόνην μεταξωτήν, μηκίστην, χρυσόλωρον, διὰ παντὸς τοῦ μήκους ἔχουσαν συχνὰ τὰ χρυσόλωρα ἐξυφασμένα, ἧς τὸ μὲν ἕν ἄκρον ἀφῆκαν ἀπῃωρῆσθαι ὄπισθεν ἐπὶ τῶν νώτων αὐτοῦ, τὸ δὲ λοιπὸν ἀπὸ τοῦ ὤμου ἐπὶ τὸ στῆθος ἐγκαρσίως ὑπὸ τὴν μασχάλην διελάσαντες καὶ διὰ τῶν νώτων ἐπὶ τὸν ὦμον ἀναγαγόντες, τὸ περιττεῦον ἔμπροσθεν αὐτοῦ ἀφῆκαν ἐκκρέμασθαι, ὡς ἄν ἐκμάσσῃ αὐτῷ τὰς ἑαυτοῦ χεῖρας ὁ πάπας. εἶτα ἔδωκαν αὐτῷ δύο μεγάλα χέρνιβα, ἔχον ἑκάτερον λεοντόμορφον στόμιον, καὶ εἰς τὸ ἕν μὲν ἔβαλον ὕδωρ διὰ νίψιμον τοῦ πάπα, ἀπογευσάμενοι πρῶτον αὐτοῦ, τὸ δ΄ ἕτερον ἦν εἰς ἀποδοχὴν τοῦ τῆς νίψεως ὕδατος. κατέχων οὖν ταῦτα ὁ Φιλανθρωπινὸς ἀσκεπής, διῆλθε διὰ μέσου τοῦ ναοῦ, ὡσεὶ ἑξήκοντα βημάτων διάστημα μέχρι τοῦ τόπου, οὗ ἵστατο ὁ πάπας, καὶ προσεκύνησεν αὐτὸν, καὶ ἀπεγεύσατο πρῶτον ὁ Φιλανθρωπινὸς τοῦ ὕδατος διὰ τοῦ στομίου, εἶτα κατέχεεν καταβραχὺ ἐπὶ τῶν χειρῶν τοῦ πάπα· οὗ καὶ νιψαμένου καὶ ἐκμάξαντος τὰς χεῖρας τῇ ὀθόνῃ, πάλιν ἐστράφη ὁ Φιλανθρωπινός, καὶ ἐλθὼν δέδωκε τὰ χέρνιβα καὶ τὴν ὀθόνην τοῖς δεδωκόσιν. περὶ δὲ τὸ μέσον τῆς λειτουργίας τὸ αὐτὸ γέγονεν ἀπαραλλάκτως διὰ τοῦ πρέσβεως τῶν Ῥώσων, τοῦ Ῥωσίας αἰτησαμένου αὐτὸ πρότερον διὰ τιμὴν αὐτοῦ τε καὶ τοῦ ῥηγός, κἄν τῷ τέλει πάλιν τῆς λειτουργίας τὸ αὐτὸ διὰ κῦρ Γεωργίου τοῦ Δισυπάτου. μεταξὺ δὲ τῆς λειτουργίας, ὁσάκις ἐδέησε θυμιᾶσαι, οὐκ εὐλόγει τὸ θυμίαμα ὁ λειτουργῶν, ἀλλὰ προσέφερεν τῷ πάπᾳ τὸ θυμίαμα μετὰ κανστρίου ἀργυροδιαχρύσου εἰς σχῆμα ἀκατίου κατεσκευασμένου, καὶ ἑκατέρωθεν τοῦ πάπα ἱστάμενοι καρδηνάλιοι ἀνελάμβανον τὴν μίτραν καὶ τὰ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ καλύμματα· ὁ δὲ ἀσκεπὴς ἔβαλλε τὸ θυμίαμα εἰς τὸ θυμιατήριον ἰδίαις χερσὶ καὶ ηὐλόγει αὐτὸ, καὶ οὕτως ἐπέτρεπε τῷ διακόνῳ καὶ ἐθυμία. ὁ δὲ μέλλων ἀναγνῶναι τὸ εὐαγγέλιον πρῶτον ἠσπάζετο τὸν πόδα τοῦ πάπα, εἶτα ἵστατο εἰς τὸ μέσον καὶ ἀνεγίνωσκεν. ἱστάμεθα οὖν καὶ ἡμεῖς ἐνδεδυμένοι τὰς ἰδίας ἀλλαγὰς παρ΄ ὅλην τὴν λειτουργίαν ὁμοίως καὶ οἱ Λατῖνοι οἱ ἱερωμένοι· πλὴν οὐδὲν ἄλλο πεποιήκαμεν, εἰ μὴ κατὰ τὴν ὥραν τοῦ ἀσπασμοῦ οἱ μὲν Λατῖνοι ἠσπάσαντο ἀλλήλους, καθὼς ἵσταντο, ἡμεῖς δὲ πάλιν ἠσπασάμεθα ἀλλήλους ἕκαστος τὸν πλησίον αὐτοῦ. ὁ δὲ πάπας ἵστατο μὲν εἰς τὸν θρόνον αὐτοῦ περικείμενος καὶ αὐτὸς τὴν παπικὴν ἀλλαγήν. μεταξὺ δὲ τῆς λειτουργίας ἦλθεν εἰς τὸ ἀλτάριον, καὶ εἶπεν εὐχὴν ἐπὶ τῇ θυσίᾳ, ἔχων καὶ δύο καρδηναλίους ἑπομένους καὶ ὑπηρετοῦντας αὐτῷ, καὶ αὖθις ὑποστρέψας ἵστατο εἰς τὸν θρόνον· ἡ δὲ λειτουργία ἱερουργεῖτο παρὰ τῶν ἀρξαμένων ἱερουργεῖν αὐτήν. τελεσθείσης δὲ αὐτῆς, ἤγαγον τὸ ποτήριον εἰς τὸν πάπαν ἱστάμενον εἰς τὸν ἴδιον θρόνον. ἐφόρει οὖν ὁ πάπας χειρόρτια καὶ μετ΄ αὐτῶν ἁψάμενος σίφωνος λεπτοῦ σωληνοειδοῦς μαλαγματηροῦ μετέλαβε δι΄ αὐτοῦ· εἶτα διεκόμισαν τὸ ποτήριον εἰς τὸ ἀλτάριον κἀκεῖσε μετέλαβον καὶ οἱ λειτουργήσαντες ἐκ τοῦ ποτηρίου, καὶ οὕτως ἀπεδύθημεν ἅπαντες τὰς ἱερατικὰς στολὰς, καὶ ἀπῆλθεν ἕκαστος εἰς τὸ ἴδιον κατάλυμα, καὶ οὕτως ἐτελέσθη ἡ δοκοῦσα ἕνωσις.

[←47]: Στο κείμενο τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος. Βλέπε πίνακα μετατροπής στη σημ. 25 τού κεφαλαίου β΄.

[←48]: Στη σημ. 2 τού κεφαλαίου δ΄ ορίσαμε το έτος 5508 π.Χ. ως έτος κτίσεως κόσμου. Άρα το έτος 6947 από κτίσεως κόσμου ήταν το 6947-5508=1439 μ.Χ.

[←49]: Στον καθεδρικό ναό τής Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε, διακοσμημένο και διαρρυθμισμένο έτσι, ώστε όλοι οι Λατίνοι να βρίσκονται στην αριστερή πλευρά και οι Γραικοί στη δεξιά, έχοντας κάθισμα σύμφωνα με τον βαθμό τους πίσω από τον πάπα και τον αυτοκράτορα αντίστοιχα, οι οποίοι ήσαν τοποθετημένοι μεγαλοπρεπώς στους θρόνους τους σε κάθε πλευρά (Laurent 1971: 497 σημ. 5).

[←50]: Ο Σοφρώνιος επιδείκνυε έτσι την απόρριψη τής Ένωσης, άρνηση που είχε ήδη εκφράσει σε προηγούμενη ψηφοφορία (βλέπε πιο πάνω, κεφ θ’ παρ. 20). Όμως θα υπογράψει το διάταγμα, αν και με λύπη, και δεν θα ανησυχεί επιστρέφοντας στην επαρχία του. Πρέπει να ήταν, όπως και ο Βησσαρίων, πολύ νέος επίσκοπος, αν ταυτίζεται με τον ομώνυμο που αναφέρεται τον Ιανουάριο τού 1467 (Laurent 1971: 499 σημ. 1).

[←51]: «Σήμερον ἡ χάρις τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἡμᾶς συνήγαγε, καὶ πάντες αἴροντες, τὸν Σταυρόν σου λέγομεν· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος, ἐν ὀνόματι Κυρίου, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις».

[←52]: «Εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοί, καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ· ὁ γὰρ τοῦ Πατρὸς συναΐδιος καὶ συνάναρχος καὶ σύνθρονος Υἱός, οἶκτον λαβὼν καὶ φιλάνθρωπον ἔλεον, ἑαυτόν καθῆκεν εἰς κένωσιν κατ΄ εὐδοκίαν καὶ βούλησιν Πατρικήν, καὶ μήτραν ᾤκησε Παρθενικήν, προαγνισθεῖσαν τῷ Πνεύματι. Ὢ τοῦ θαύματος! ὁ Θεὸς ἐν ἀνθρώποις, ὁ ἀχώρητος ἐν μήτρᾳ, ὁ ἄχρονος ἐν χρόνῳ, καὶ τὸ παράδοξον, ὅτι καὶ ἡ σύλληψις ἄσπορος, καὶ ἡ κένωσις ἄφραστος, καὶ τὸ μυστήριον ὅσον! Ὁ Θεὸς γὰρ κενοῦται, καὶ σαρκοῦται καὶ πλάττεται, Ἀγγέλου πρὸς τὴν Ἁγνήν, τὴν σύλληψιν λέξαντος· Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ, ὁ ἔχων τὸ μέγα ἔλεος».

[←53]: Στο κείμενο πέργουλον. Bλέπε σημ. 184 κεφαλαίου δ΄.

[←54]: Στο κείμενο ἀρχιβέσκους.

[←55]: Tο λατινικό placet: (μάς) ικανοποιεί.

[←56]: Κατά τον Laurent 1971: 499 σημ. 4, ο Συρόπουλος αντιστρέφει τη σειρά τής τελετής, όπως αυτή περιγράφεται από άλλες πηγές, σύμφωνα με τις οποίες πρώτα έγινε η λειτουργία και ακολούθησε η ανάγνωση τού διατάγματος και η υπογραφή του.

[←57]: Στο κείμενο χρυσόλωρο.

[←58]: Στο κείμενο χρυσόλωρα.

[←59]: Στο κείμενο χέρνιβα. Το χέρνιβον (αρχ. χέρνιψ) είναι δοχείο για το πλύσιμο των χεριών.

[←60]: Κατά τον Laurent 1971: 501 σημ. 1, ο Συρόπουλος πρέπει να κάνει λάθος εδώ. Για να είναι αληθινή η περιγραφή του, πρέπει ο Φιλανθρωπινός να δοκίμασε το νερό κατά λάθος κατά τη στιγμή τού Νιπτῆρα (Lavabo), επειδή η προφύλαξη, η οποία πράγματι ελήφθη κατά τη στιγμή τής προσφοράς, ήταν τότε άσχετη. Ο συγγραφέας μας έχει μπερδέψει τη στιγμή που ο διάκονος ρίχνει νερό στο ποτήρι με αυτην που ο πάπας πλένει τα χέρια του.

[←61]: Γεώργιος Δισύπατος. βλέπε σημ. 135 κεφαλαίου β΄.

[←62]: Στο κείμενο, μετά κανστρίου. Προφανώς τυπογραφικό λάθος αντί τού σωστού μετά καυστρίου (Creyghton 1660).

[←63]: Στο κείμενο χειρόρτια, αλλά χειρόκτια σωστά στον Creyghton 1660.

[←64]: Συρόπουλος 10.17: Τῇ δ΄ ἐπιούσῃ ἡμέρᾳ, μεταπεμψάμενος ὁ βασιλεὺς τὸν Ῥωσίας, τὸν Νικαίας, τὸν μέγαν χαρτοφύλακα κἀμὲ τὸν μέγαν ἐκκλησιάρχην, ἔπεμψεν ἡμᾶς εἰς τὸν πάπαν ὁρίσας εἰπεῖν αὐτῷ οὕτως· ἰδού ἡ ἕνωσις ἑτελέσθη Θεοῦ χάριτι καὶ ἐγένετο καὶ ἡ ἑορτάσιμος λειτουργία χθές, παρόντος παντὸς τοῦ πλήθους Λατίνων τε καὶ Γραικῶν. ἐπεὶ οὖν ἡνώθημεν καὶ οὐκ ἔστι τις διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν, ἀλλὰ συνιστάμεθα ὑμῖν ἱερουργοῦσι καὶ ἐφάνημεν τοῖς πᾶσιν ἀπονέμοντες τὸ προσῆκον σέβας τῇ ἱερουργίᾳ ὑμῶν, δεῖ πάλιν κατὰ τὸν ἴσον καὶ ὅμοιον τρόπον παρουσίᾳ καὶ προτροπῇ τῆς σῆς μακαριότητος συναχθῆναι τοὺς αὐτοὺς πάντας ἐν τῇ αὐτῇ ἐκκλησίᾳ, ὡς ἄν καὶ οἱ ἡμέτεροι ἱερουργήσωσι, συνισταμένων καὶ ὑμῶν καὶ θεωρούντων τὴν ἱερουργίαν τῆς ἡμῶν Ἐκκλησίας ὡς προσήκει, ὡς ἄν ἡ ἰσότης κατὰ πάντα καὶ ἐν ἡμῖν τηρηθείη. χρὴ οὖν ἵνα προστάξῃ ἡ μακαριότης σου καὶ τὴν πάνδημον συνέλευσιν καὶ τὴν ἡμέραν, καθ΄ ἥν τελεσθήσεται. ἀπελθόντες οὖν ἀνηνέγκαμεν ταῦτα τῷ πάπᾳ, παρόντων καὶ τῶν καρδηναλίων καὶ τῶν ἐκκρίτων ἐπισκόπων τῶν βουλευτῶν. ἀπαγαγόντες δὲ ἡμᾶς ἐκεῖνοι εἰς ἕτερον κελλίον, ἐβουλεύσαντο ἱκανῶς· εἶτα ἦλθεν ὁ Ἰουλιανὸς καὶ ὁ καμαρέριος καὶ ὁ Φιρμάνος καὶ εἶπον ἡμῖν· ὑμεῖς ζητεῖτε, ἵνα λειτουργήσητε παρόντος τοῦ πάπα καὶ ἡμῶν πάντων. οὔτε οὖν ἡμεῖς οἴδαμεν, ὁποία τίς ἐστιν ἡ λειτουργία ὑμῶν, οὔθ΄ ὁ πάπας. ἐρωτῶμεν οὖν ἵνα εἴπητε ἡμῖν πῶς γίνεται ἡ λειτουργία ὑμῶν, καὶ διηγήσησθε ὡς δυνατὸν ἅπασαν τὴν γινομένην ἐν αὐτῇ παρ΄ ὑμῶν τάξιν. διηγήσατο οὖν ὁ Ῥωσίας πῶς γίνεται πρῶτον ἡ προσκομιδή, εἶτα ἡ ἔναρξις τῆς λειτουργίας καὶ τὰ ἐφεξῆς κατὰ μέρος μέχρι τέλους αὐτῆς, ἀναπληροῦντος καὶ τοῦ Νικαίας τὰ παραλειπόμενα, ἤ τὰ μὴ σαφηνιζόμενα αὐτῷ καλῶς. οἱ δὲ ἀκούσαντες ἀπῆλθον εἰς τὸν πάπαν· εἶτα πάλιν ἦλθον οἱ αὐτοὶ πρὸς ἡμᾶς καὶ εἶπον· ἀνηνέγκαμεν τῷ μακαριωτάτῳ πατρὶ ὅσα ὑφηγήσασθε ἡμῖν. τὰ τοιαῦτα οὖν οὐ καταλαμβάνονται καλῶς λόγῳ ψιλῷ, ἀλλ΄ ἡ ἐν τῇ πράξει ὄψις πληροφορεῖ ἕκαστον ὁποῖον τί ἐστιν. οὐκ ἔστιν οὖν εὔκολον, πρὸ τοῦ ἰδεῖν καὶ καταλαβεῖν τὸν μακαριώτατον πάπαν ὁποία τίς ἐστιν ἡ λειτουργία ὑμῶν, ἐνδοῦναι ἁπλῶς, παρόντος αὐτοῦ, δημοσίᾳ ταύτην γενέσθαι. διὰ τοῦτο ὁρίζει, ἵνα· εἰ βούλεσθε, ἔλθῃ τις τῶν ὑμετέρων ἐνταῦθα καὶ λειτουργήσῃ ἰδίως ἔν τινι κελλίῳ, ὡς ἄν θεωρήσῃ ὁ πάπας τὴν τάξιν ἅπασαν τῆς ἱερουργίας ὑμῶν· εἰ δὲ οὐ βούλεσθε τοῦτο ποιῆσαι, τάξατε ἡμέραν, ἵνα λειτουργήσετε, ἔνθα σύνηθές ἐστιν ὑμῖν ἱερουργεῖν, καὶ ἐλεύσονται ἐκεῖσε δύο ἤ τρεῖς τῶν καρδηναλίων· μάλιστα δὲ ἀποδέχεται ἰδεῖν τὴν ἱερουργίαν ταύτην ὁ καρδηνάλιος τῶν Βενετιῶν· (ὁ δὲ ἦν ὁ συμπαρὼν τότε καμαρέριος ὁ καὶ τοῦ πάπα ἀνεψιός). ἐλθόντων οὖν τούτων καὶ θεωρησάντων ταύτην, ἐὰν πληροφορηθῶμεν ἐξ αὐτῶν ὡς ἔστιν ἀρεστὴ ἡ τάξις τῆς ἱερουργίας ὑμῶν, τότε ἐνδώσομεν γενέσθαι ταύτην καὶ δημοσίᾳ· ἄλλως δὲ γενέσθαι οὐκ ἔστιν εὔκολον. ποιήσατε οὖν ἐκ τῶν δύο τούτων ὅπερ ἀρέσει ὑμῖν. ὡς οὖν ὑποστρεψάντων ἡμῶν ἤκουσε ταῦτα ὁ βασιλεύς, δυσχερῶς διετέθη καὶ μεθ΄ ἑτέρων λόγων εἶπε καὶ τοῦτο· ἡμεῖς ἐθαρροῦμεν διορθῶσαι πολλὰ σφάλματα τῶν Λατίνων, νῦν δὲ ὁρῶ ὅτι ἐκεῖνοι οἱ καινοτομήσαντες καὶ ἁμαρτάναντες εἰς πολλὰ βούλονται διορθοῦν ἡμᾶς τοὺς μηδέν τι μεταποιήσαντας. κἀντεῦθεν παρῃτήσατο ὁ βασιλεὺς τὴν ἀπαίτησιν τῆς λειτουργίας.

[←65]: Συρόπουλος 10.18: Μετὰ ταῦτα ἐμήνυσεν ὁ πάπας τῷ βασιλεῖ, ὅτι ἐπειδὴ ὁ Ἐφέσου οὐκ ἐπείσθη εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς συνόδου οὐδ΄ εἰς τὸν ὅρον ὑπέγραψε, δέον ἐστὶν ἵνα κριθῇ συνοδικῶς, καὶ εἰ οὐ πεισθῇ, ἵνα γένηται ἡ ἀνήκουσα εἰς αὐτὸν καταδίκη. πέμψον οὖν αὐτὸν πρὸς ἡμᾶς ἵνα κριθῇ. ἔτι λέγομεν, ὅτι γίνονται ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ὑμῶν τινα παρείσπρακτα, ὡς ἀκούομεν, καὶ ἔστιν ἀναγκαῖον ἵνα διορθωθῶσι κἀκεῖνα, ὧν ἐστι καὶ ἡ διάζευξις τῶν ἀνδρογύνων, περὶ ὧν ἀπεφήνατο ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὅτι οὕς ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. ὑμεῖς δὲ ἀδεῶς διαζεύγνυτε αὐτούς. πρὸς τούτοις λέγομεν ὅτι ὁ πατριάρχης ὑμῶν ἐτελεύτησεν· καὶ δεῖ ἵνα ποιήσητε ἕτερον ἔτι ὄντες ἐνταῦθα· ἔσται γὰρ τοῦτο καὶ εἰς πλείονα βεβαίωσιν τῆς ἑνώσεως καὶ εἰς βοήθειαν τοῦ γενησομένου πατριάρχου· εὑρήσει γὰρ καὶ παρ΄ ἡμῶν τιμὴν καὶ ἀγάπην καὶ συνδρομὴν καὶ χάριτας. ὅμως ἡμεῖς ἔχομεν ἐνταῦθα τὸν ἡμέτερον Κωνσταντινουπόλεως, ὅς ἐστι καλὸς ἄνθρωπος καὶ χρήσιμος καὶ εὐγενὴς καὶ γέρων καὶ πλούσιος. εἰ οὖν λήψεσθε αὐτὸν ὡς πατριάρχην, ἔσται καὶ εἰς συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας ὑμῶν· ἔστι γὰρ γέρων καὶ οὐκ εἰς μακρὰν διαρκέσει ἡ ζωὴ αὐτοῦ, καὶ δι΄ ὀλίγου καιροῦ κερδήσει ἡ Ἐκκλησία τὸν πλοῦτον αὐτοῦ. οὐκ οἶδα εἰ κωλύει ὑμᾶς τὸ ἑτερόγλωσσον τοῦ ἀνδρός. εἰ οὖν ἀναγκάσει τὸ κώλυμα τοῦτο πρὸς ἕτερον ἀποβλέψαι, ποιήσατε ἐνταῦθα ἕτερον ἐκ τῶν ὑμετέρων. ἀντεμήνυσε δὲ πρὸς ταῦτα ὁ βασιλεύς· περὶ μὲν πατριάρχου οὔτε ὁ καιρὸς οὗτος οὔθ΄ ὁ τόπος δίδωσιν ἡμῖν ἀρτίως ποιῆσαι πατριάρχην· ὅταν δ΄ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, συναιρουμένου Θεοῦ, προσκαλεσόμεθα καὶ τοὺς λοιποὺς ἀρχιερεῖς, (ἔχομεν γὰρ καὶ ἄλλους,) καὶ μετὰ τῆς ψήφου πάντων ποιήσομεν ἐκεῖσε πατριάρχην. περὶ δὲ τοῦ Ἐφέσου, ὅτι αὐτός ἐστιν ἡμέτερος ἀρχιερεὺς καὶ τοῖς ἡμετέροις μελήσει περὶ αὐτοῦ· εἰσηγήσονται γὰρ καὶ παραινέσουσιν αὐτὸν λόγοις φιλικοῖς καὶ συμβουλευτικοῖς οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ καὶ πολλάκις, καὶ εἴπερ εὑρήσουσιν αὐτὸν πάντῃ ἀνένδοτον, τότε ἔσται εἰς τὴν διάκρισιν τῆς ἡμετέρας συνόδου καὶ ποιήσει ὅπερ ἄν διακρίνῃ περὶ αὐτοῦ. διὰ τοῦτο, ἐπεί ἐστιν ἡμέτερος, οὐδὲν ἀνήκει τῷ πάπᾳ ζητεῖν κριθῆναι νῦν τὸν Ἐφέσου ἐπὶ τῆς ἰδίας συνόδου, ἀλλ΄ ἡμεῖς φροντιοῦμεν περὶ αὐτοῦ.

[←66]: Κατά Ματθαῖον 19, 6: ὥστε οὐκέτι εἰσὶ δύο, ἀλλὰ σὰρξ μία. ὃ οὖν ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. Κατὰ Μᾶρκον 10, 9: ὃ οὖν ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. Κατά Μᾶρκον 10, 9: ὃ οὖν ὁ Θεός συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω.

[←67]: Ο Τζιοβάννι ντε Κονταρένο (ή Κονταρίνι), Ενετός ευγενής, που πήρε για πρώτη φορά τον τίτλο τού Λατίνου πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως στις 9 Οκτωβρίου 1409 από τον πάπα Γρηγόριο ΙΒ΄, τον έχασε και στη συνέχεια τον ανέκτησε υπό τον Μαρτίνο Ε΄ στις 4 Ιουλίου 1424. Επρόκειτο να ζήσει περισότερο από τον πάπα Ευγενιο Δ΄ (πεθ. το 1447) και δεν πέθανε παρά στις αρχές τού 1451! Καταγόταν αναμφισβήτητα από πλούσια οικογένεια, αλλά τα εισοδήματά του προέρχονταν κυρίως από τις ιδιοκτησίες τής έδρας του στα νησιά τής Κρήτης και τής Εύβοιας (Laurent 1971: 503 σημ. 2).

[←68]: Στην πραγματικότητα, παρά τη συστηματική του αντίθεση, μετά τη Σύνοδο τής Φλωρεντίας, στην υλοποίηση τής Ένωσης, η παπική σύνοδος δεν δίκασε τον Μάρκο τής Εφέσου, τον οποίο όμως συνέλαβε η αυτοκρατορική αστυνομία και τον έθεσε υπό περιορισμό στο νησί τής Λήμνου από τον Αύγουστο τού 1440 μέχρι τον Αύγουστο τού 1442. Όταν απελευθερώθηκε, ο Μάρκος εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη και συνέχισε τον αγώνα του χωρίς περαιτέρω προβλήματα, μέχρι τον θάνατό του στις 23 Ιουνίου 1445 (Laurent 1971: 505 σημ. 1).

[←69]: Συρόπουλος 10.19: Εἰς δὲ τὴν ἐπιοῦσαν κυριακὴν μετὰ τὴν ἕνωσιν ἠθέλησεν ὁ βασιλεὺς ἵνα κηρυχθῇ τὸ μνημόσυνον τοῦ πάπα ἐν τοῖς διπτύχοις, μήτε βουλευσάμενος περὶ τούτου μετὰ τῆς δοκούσης ἡμετέρας συνόδου, μήτε τοῦ πάπα τοῦτο αἰτήσαντος· μᾶλλον μὲν οὖν ὅτε περὶ τῆς προσθήκης διελέγοντο, εἶπόν τινες τῶν ἡμετέρων πρὸς τοὺς ἐκ τοῦ πάπα· καλόν ἐστιν ἵνα τάξωμεν καὶ ἀναφέρωμεν τὸ ὄνομα τοῦ πάπα ἐν τοῖς διπτύχοις, καὶ οὕτω, γενομένης εἰρήνης καὶ ἑνώσεως, παύσωμεν καὶ τὸ περὶ τῆς προσθήκης καὶ τὸ περὶ τῆς δόξης. οἱ δὲ εἶπον, ὅτι· ὁ πάπας ἡγεῖται ἀναγκαιότατον διορθωθῆναι καὶ συμφωνῆσαι εἰς τὴν διαφορὰν ἥν ἔχομεν περὶ τῆς δόξης· περὶ δὲ τοῦ μνημοσύνου οὐδένα ποιεῖται λόγον· οὐδὲ γὰρ ἔχει τοῦτο περὶ πολλοῦ. τέως δὲ ὁ βασιλεὺς ὥρισεν ἵνα λειτουργήσῃ ὁ μέγας χαρτοφύλαξ εἰς τὸ παλάτιον ὡς ἀρχιδιάκονος καὶ μνημονεύσῃ· ὁ δὲ προεβάλετο νοσεῖν. ἐλειτούργησε δ΄ ἀντ΄ αὐτοῦ ὁ ὑπομνηματογράφος φιλοτιμησάμενος μνημονεῦσαι· ἐλειτούργησε δὲ καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος. ἦλθον οὖν ἐκ τοῦ πάπα πρωτονοτάριος καὶ ἐπίσκοποι τρεῖς, καὶ ἵσταντο προσεχῶς θεωροῦντες τὴν λειτουργίαν. ἐν ταύτῃ οὖν οὔτε ἐν τῷ ἁγιᾶσαι εὐλόγησε τὰ θεῖα δῶρα ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος, οὔτε ἐν τῷ ἑνῶσαι, ὡς ἔφασκον οἱ ἀκριβῶς θεωρήσαντες, οἵ καὶ κατεγίνωσκον αὐτόν, καὶ πλέον τῶν ἄλλων ὁ συλλειτουργήσας τότε ἄλλος διάκονος ὁ Φίλιππος, ὅστις καὶ ἀποτρόπαιον εἶχε τοῦτο καὶ λίαν κατηγόρει τοῦ οὐτωσὶ λειτουργήσαντος. προσκείσθω καὶ τὸ ἐφεξῆς ὡς ἥδυσμα μὲν τοῦ λόγου τῇ δ΄ ἀληθείᾳ ὡς ἔλεγχος τῆς κακούργου μεταβολῆς τοῦ δηλωθέντος διακόνου.

[←70]: Στις 12 Ιουλίου 1439 (Laurent 1971: 505 σημ. 2).

[←71]: Δίπτυχα: Ἐν πρώτοις μνήσθητι, Κύριε, τοῦ ἀρχιεπισκόπου ἡμῶν… Πάντων τῶν ἁγίων μνημονεύσαντες, ἔτι καὶ ἔτι ἐν εἰρήνῃ, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.

[←72]: Συρόπουλος 10.20: Μετὰ τὸ γενέσθαι τὸ μνημόσυνον τοῦ πάπα τῇ ἐπιούσῃ κυριακῇ, ἡτοιμάζοντο ἱερουργῆσαι ἐν τοῖς βασιλείοις καὶ ἔτυχε δεσμῶν ὁ αὐτὸς Φίλιππος ξὑλα προμήκη ἐν οἷς ἐκρέμων βηλόθυρα, δι΄ ὧν τύπον ναοῦ περιέκλειον. ἱσταμένου ἐκεῖσε καὶ τοῦ μεγάλου πρωτοσυγκέλλου, καὶ ἐν τῷ μεταχειρίζεσθαι τὰ ξύλα τὸν Φίλιππον, ἕν ἐκπεπτωκός, παίει κατὰ τοῦ μετώπου τὸν μέγαν πρωτοσύγκελλον. ὁ δ΄ εὐθὺς θυμοῦται καὶ σκώπτει καὶ ἀρᾶται τὸν Φίλιππον· κεκατηραμένε λέγων καὶ οὐδαμινέ, παρ΄ ὀλίγον ἐξέκοπτές μου τὸν ὀφθαλμόν. τοῦ δὲ εἰπόντος ὅτι ἀκουσίως ἐγένετο, καὶ συγγνώμην αἰτησαμένου τῷ μήτ΄ ἐκ προαιρέσεως γεγονέναι μήτε βλάβην τινὰ παρακολουθῆσαι, αὐτὸς πάλιν ἔφη· νῦν ἄν ἐξεκόπην τὸν ὀφθαλμὸν ἀπὸ αἰτίας σῆς, καὶ σὺ κακὲ ἄνθρωπε καὶ ἀναίσχυντε φωνάζεις καὶ νομίζεις ὅτι λέγεις τι; ὁ δὲ Φίλιππος αὖθις εἶπε· δέσποτά μου ἀκουσίως συνέβη καὶ παρακαλῶ, σύγγνωθί μοι. αὐτοῦ δὲ πάλιν πλείοσιν ὕβρεσι καὶ σκώμμασι χρησαμένου κατ΄ αὐτοῦ, ἐκκακήσας ὁ Φίλιππος ἔφη· ἐγὼ εἶπον, δέσποτά μου, ὡς ἀκουσίως συνέπεσε τὸ συμβάν· εἰ δὲ καὶ ἑκόντα με νομίζεις τοῦτο ποιῆσαι, οὐκ ἔστι παράδοξον· αὐτὸς γὰρ ἑκουσίως ἀπετύφλωσας τὸν τῆς ψυχῆς σου ὀφθαλμόν. τί οὖν καινόν, εἰ καὶ ἐγὼ τὸν σωματικὸν σου ὀφθαλμὸν ἀπετύφλουν; τότε τοίνυν θυμοῦται καὶ πλέον ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος καὶ ἀναισχυντεῖ καὶ ὑβρίζει αὐτὸν ταῖς ἐξ ἁμάξης, καὶ τελευταῖον λέγει, ὅτι· ἀπὸ τοῦ δαιμονῶντος Ἐφέσου ἔχετε ταύτας τὰς διδασκαλίας, ἵνα ὑβρίζητε ἡμᾶς· τοιαύτας θεολογίας διδάσκει ὑμᾶς ὁ Ἐφέσου. ἀπεκρίνατο δὲ ὁ Φίλιππος· ὁ Ἐφέσου ἐστὶν ἅγιος ἄνθρωπος καὶ διδάσκαλος ἄριστος καὶ θεολόγος ἄκρος, οὗ λέγοντος οὐκ ἐπαΐετε ὑμεῖς, οὐδὲ ἐστὲ ἱκανοὶ κἄν μαθηταὶ αὐτοῦ εἶναι· λέγετε δὲ αὐτὸν δαίμονα κατὰ τοὺς Ἰουδαίους τοιαῦτα λέγοντας κατὰ τοῦ Σωτῆρος, οὗ μιμητής ἐστι καὶ αὐτός. ταῦτα τοίνυν ἀνῆψαν καὶ ἔτι τὸν θυμὸν αὐτοῦ καὶ ἐξανήχθη ἐπ΄ ἄπειρον κατηγορῶν καὶ ὑβρίζων. καὶ ἐπὶ πᾶσι προσέθηκεν, ὅτι εἰ μὴ εἴπω τὸν βασιλέα καὶ καύσῃ τινὰ ἐξ ὑμῶν, οὐ παύσεται τὸ κακόν. καὶ οὕτω μόλις ποτὲ ἐσιώπησεν. ἀλλ΄ ὅμως καὶ αὐτὸς ὁ ἐλέγξας τὸν μέγαν πρωτοσύγκελλον ὡς τυφλώσαντα τὸν τῆς αὐτοῦ ψυχῆς ὀφθαλμόν, ὕστερον ἑκὼν ἐτύφλωσε ὁ δείλαιος τοὺς τῆς οἰκείας ψυχῆς ὀφθαλμοὺς πολυτρόπως καὶ κατέπεσε δεινὸς ὑπὲρ τοὺς ἄλλους, πτῶμα ἐλεεινὸν καὶ δακρύων ἄξιον.

[←73]: Στο κείμενο βηλόθυρα.

[←74]: Συρόπουλος 10.21: Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. οἱ δὲ μητροπολῖται τῷ γήρᾳ καὶ τῇ ταλαιπωρίᾳ τρυχόμενοι ἱκέτευον ἀπελθεῖν εἰς τὴν Βενετίαν καὶ πρὸς ὀλίγον ἀναπαῦσαι ἑαυτούς· μηδὲ γὰρ εἶναι χρείαν ἤδη γεγονυίας τῆς ἑνώσεως καὶ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ ὅρου. καὶ ὁ βασιλεὺς ἔλεγε· καρτερείτωσαν μέχρις ἄν λήψωνται τὸ σιτηρέσιον τῶν παρελθόντων πέντε μηνῶν· ἀπελθόντων γὰρ αὐτῶν οὐ δώσει ὁ πάπας ὅπερ ὀφείλει αὐτοῖς. ὡσαύτως προσέταξε καὶ εἶπον τῷ πάπᾳ, ὅτι· ἐπειδὴ ἡ ἕνωσις ἐγένετο καὶ ἔσονται εἰς τὸ ἑξῆς αἱ ἐκκλησίαι ἡνωμέναι ἀεὶ Θεοῦ χάριτι, δέον ἐστίν, ἵνα ἔχῃ ἑκάστη Ἐκκλησία τὰς ὑποκειμένας αὐτῇ ἐνορίας καὶ μητροπόλεις, ὅσας εἶχε καὶ ἐξ ἀρχῆς. δεῖ τοίνυν ἵνα ἐπανακαλέσηται καὶ λάβῃ ἡ ἡμετέρα Ἐκκλησία τῆς Κωνσταντινουπόλεως τὴν Κρήτην, τὴν Κέρκυραν καὶ τὰς λοιπὰς νήσους καὶ μητροπόλεις, ὅσας ἀπέσπασαν ἐξ αὐτῆς οἱ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεῖς. ὁ δὲ πάπας ἄκροις ὠσὶ ταῦτα ἀκούσας οὐδὲ ἀπόκρισιν δοῦναι ἠθέλησε. τινὲς δὲ τῶν ἀρχιερέων καὶ μάλιστα οἱ ἔχοντες λατινεπισκόπους ἐντὸς τῶν ἑαυτῶν μητροπόλεων ἐπετίθεντο καὶ παρεκάλουν τὸν βασιλέα, ἵν΄ ἐπιμεληθῇ καὶ ἐκβάλῃ τοὺς λατινεπισκόπους ἐκ τῶν ἰδίων ἐκκλησιῶν· οἱ δὲ ἦσαν ὁ Μονεμβασίας, ὁ Ῥόδου, ὁ Μιτυλήνης καὶ ἕτεροι. ὁ δὲ βασιλεὺς ἐπέτρεψεν αὐτοῖς λαβεῖν καὶ ἑτέρους οὕς ἄν ἐθέλωσι τῶν ἀρχιερέων καὶ παραγενέσθαι αὐτοὺς εἰς τὸν πάπαν καὶ ζητῆσαι τοῦτο, ὡς αὐτοῦ καὶ ἅπαξ καὶ δὶς περὶ τούτου διαμηνυσαμένου καὶ μὴ λαβόντος τινὰ ἀπολογίαν.

[←75]: Κατά τον Laurent 1971: 507 σημ. 1, η διαμάχη για το Ἰλλυρικόν βρισκόταν πια πολύ μακριά! Στην πραγματικότητα δεν υπήρχε ούτε ένας Λατίνος που να μην υποστήριζε, ότι εγκαθιστώντας την ιεραρχία της στα εδάφη που διεκδικούσαν οι Γραικοί, η Εκκλησία τής Ρώμης είχε απλώς κάνει χρήση ενός δικαιώματος, για το οποίο οι παπικοί δεν είχαν πάψει να αγωνίζονται από τον 8^ο αιώνα, όταν τούς το είχαν πάρει.

[←76]: Υπήρχαν αναπόφευκτες συγκρούσεις μεταξύ των δύο κλήρων. Για παράδειγμα η Δημοκρατία τής Γένουας κατήγγειλε στον πάπα, ότι ο Έλληνας επίσκοπος Χίου, μετά την ανακήρυξη τής Ένωσης, σφετερίστηκε τα εκκλησιαστικά έσοδα τού νησιού (17 Αυγούστου 1440) (Laurent 1971: 507 σημ. 2).

[←77]: Συρόπουλος 10.22: Ἀπῆλθον τοίνυν οἱ δηλωθέντες εἰς τὸν πάπαν συμπεριλαβόντες καὶ τὸν Νικαίας καὶ ἄλλους τινάς, καὶ ἐζήτησαν διὰ πολλῶν λόγων, ἵνα προνοήσηται ἡ Ῥωμαϊκὴ Ἐκκλησία τῶν ἑαυτῆς ἐπισκόπων τῶν ἐν ταῖς ἡμετέραις ἐπισκοπαῖς εὑρισκομένων, ἔνθα ἄν καὶ καθὼς δόξῃ αὐτῇ ἁρμόδιον ὑπὲρ αὐτῶν, ἐάσῃ δὲ τὰς μητροπόλεις ἐλευθέρας, ὥστε ἔχειν ταύτας τοὺς ἡμετέρους ἀρχιερεῖς μεμονωμένως, εἰπόντες πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτο, ὅτι· ὀφείλει ἡ Ῥωμαϊκὴ ἁγία Ἐκκλησία τηρεῖν τοὺς θείους καὶ ἱεροὺς κανόνας καὶ ποιεῖν καθὼς ἐκεῖνοι διαγορεύουσιν. οἱ κανόνες οὖν ἀπαγορεύουσιν εἶναι δύο ἐπισκόπους ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἐπισκοπῇ, ὡσαύτως καὶ τὸ χειροτονεῖν τινα εἰς ἐνορίαν τὴν μὴ ὑποκειμένην αὐτῷ. πολλῶν οὖν λαληθέντων ἀφ΄ ἑκατέρου μέρους λόγων, τελευταῖον ἔδωκαν οἱ ἐκ τῆς Ῥώμης ἀπόκρισιν τήνδε· νῦν γέγονεν ἡ Ἐκκλησία Θεοῦ χάριτι μία, καὶ οὔτε ὑμεῖς φρονεῖτε ἄλλο παρὸ φρονοῦμεν ἡμεῖς, οὔτε οἱ ἐπίσκοποι οὕς λέγετε φρονοῦσιν ἤ διδάξουσιν ἄλλο παρὸ φρονεῖτε ὑμεῖς καὶ διδάσκετε. διὰ τοῦτο οὔτε ἀναγκαῖόν ἐστιν οὔτε εὔκολον ἵνα ἤ ὑμᾶς ἐκβάλωμεν ἐκ τῶν Ἐκκλησιῶν ὧν ἔχετε ἤ ἐξελάσαι τοὺς ἡμετέρους ἐξ αὐτῶν. λέγομεν δέ ἵνα εὑρίσκησθε ἐν ταῖς τοιαύταις ἐπισκοπαῖς ὁμοῦ μετὰ τῶν εὑρεθέντων ἡμετέρων ἐπισκόπων, καὶ εἰ μὲν ὁ λατινεπίσκοπος πρότερος τελευτήσοι, ἐχέτω ὁ Γραικὸς τὴν ἐπισκοπὴν αὐτοῦ μονοπροσώπως ἔκτοτε παρ΄ ὅλην τὴν ἑαυτοῦ ζωήν, καὶ ἀποθανόντος ἐκείνου πάλιν ποιείτω ἡ Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία ἕτερον καὶ ἐφεξῆς ὁμοίως· εἰ δὲ ὁ Γραικὸς προτελευτήσοι, ἐχέτω ὁ Λατῖνος τὴν ἐπισκοπὴν μονοπροσώπως τὸν ὅμοιον τρόπον καὶ μετὰ τελευτὴν ἐκείνου, ἐχέτω τὴν Ἐκκλησίαν ἡ Ῥώμη καὶ ποιείτω ὁ πάπας ἕτερον ἐπίσκοπον καὶ ἐφεξῆς ὁμοίως. ταύτην τὴν δηλητηριώδη θεραπείαν δέδωκεν ὁ πάπας ψιλῷ λόγῳ, πράγματι δὲ οὐδαμῶς, ἀλλ΄ οὐδὲ δίκαιον ἦν ἤ κανονικὸν προβῆναι ταύτην ἤ στερχθῆναι παρὰ τῶν ἡμετέρων.

[←78]: Για την εμφύτευση μιας λατινικής ιεραρχίας στις ενετικές κτήσεις τής Ανατολικής Μεσογείου, παράλληλης με την ελληνική ιεραρχία, ο Laurent 1971: 508 σημ. 1, παραπέμπει στους J. Longnon, L΄empire latin de Constantinople et la principauté de Morée, Παρίσι 1949, σελ. 135-138· R. Leb Wolf, The Organization of the Latin Patriarchate of Constantinople (1204-1261), Traditio, VI, 1948, σελ. 33-60· S. Borsari, Il dominio veneziano a Creta nel XIII secolo, Nάπολη 1963, σελ. 105-125.

[←79]: Κατά τον Laurent 1971: 509 σημ. 2, πρόκειται για υπερβολική παρατήρηση, επειδή υπήρξε μία τουλάχιστον περίπτωση όπου ο κανόνας εφαρμόστηκε και μάλιστα για την ίδια την έδρα τής Κωνσταντινούπολης. Δεν είναι γνωστό αν το μέτρο που πάρθηκε αποτέλεσε αντικείμενο συνοδικής απόφασης αμέσως μετά την Ένωση (6 Ιουλίου 1439). Είναι όμως βέβαιο, ότι όταν πέθανε ο Τζιοβάννι Κονταρίνι, ο Λατίνος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, η δικαιοδοσία τού Βυζαντινού πατριάρχη, τότε τού Γρηγορίου Γ΄, επεκτάθηκε στους Λατίνους χωρίς να υπάρξει διάδοχος τού δυτικού ομολόγου του. Θα υπήρχαν όμως περιπτώσεις, όπου έγιναν ή επρόκειτο να γίνουν τοποθετήσεις σε βάρος των Γραικών, σε Βυζαντινούς κατόχους, οι οποίες άφηναν το πεδίο ανοιχτό στον Λατίνο ανταγωνιστή. Έτσι ο Ευγένιος Δ΄ σκέφτηκε για μια στιγμή να εκτοπίσει τον Βυζαντινό μητροπολίτη Ρόδου, για να αναθέσει ολόκληρη την πνευματική διοίκηση τού νησιού στον Ανδρέα, που είχε ξοδέψει τόσο χρόνο στη σύνοδο. Από την άλλη πλευρά, ο πατριάρχης Μητροφάνης διεκδίκησε το νησί τής Εύβοιας αμέσως μετά την Ένωση, αλλά τού το αρνήθηκαν, επειδή δεν θα ήταν «ούτε αξιοπρεπές, ούτε ανεκτό από τούς Ενετούς» (nec decens, nec Venetis tolerabile).

[←80]: Συρόπουλος 10.23: Ὁ δὲ πάπας ἀπῄτησε τὸν βασιλέα ἵνα στείλῃ τὸν Ἐφέσου πρὸς αὐτόν· καὶ προσκαλεσάμενος ὁ βασιλεὺς τὸν Ἐφέσου, εἶπεν αὐτῷ· ἐπεὶ διεμηνύσατο ὁ πάπας περὶ σοῦ δίς τε καὶ τρὶς ἤδη, δέον ἐστὶν ἵν΄ ἀπέλθῃς πρὸς αὐτόν. μὴ δειλιάσῃς οὖν· ἐγὼ γὰρ εἶπον καὶ διεμηνυσάμην ὑπὲρ σοῦ πολλὰ καὶ προκατέστησα ἵνα μηδὲν σκληρὸν ἤ κακωτικὸν γένηται κατὰ σοῦ. λοιπὸν ἄπιθι καὶ ἄκουσον ὅσα ἐρεῖ καὶ ἀπολογήθητι ἀνυποστόλως ὅσα ἄν σοι δόξωσιν ἁρμόδια πρὸς τοὺς λόγους αὐτοῦ. ἐλθὼν τοίνυν ὁ Ἐφέσου εἰς τὸν πάπαν, εὗρεν αὐτὸν κελλικῶς καθήμενον μετὰ τῶν καρδηναλίων καὶ ἐπισκόπων ἕξ, οὕς εἶχεν ἐκκρίτους τῆς βουλῆς, καὶ προσκυνήσας, εἶτα ἰδὼν τοὺς περὶ τὸν πάπαν καθημένους εἶπεν· ἐγὼ ἀγανακτῶ τοὺς νεφρούς μου καὶ τοὺς πόδας, καὶ οὐ δύναμαι ἵστασθαι, καὶ εὐθὺς ἐκάθισεν. εἶπεν οὖν ὁ πάπας λόγους πολλοὺς πρὸς τὸν Ἐφέσου· ἦν δὲ ὁ σκοπὸς τῶν λόγων, ἵνα πεισθῇ καὶ αὐτὸς καὶ ἀκολουθήσῃ τῇ συνόδῳ καὶ στέρξῃ τὴν ἕνωσιν· εἰ δ΄ οὐ ποιήσει τοῦτο, πείσεται ὅπερ ἔπαθον καὶ οἱ ἐν ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις ἀπειθοῦντες, ὅτι καθῃρέθησαν καὶ ὡς αἱρετικοὶ ἀπεκηρύχθησαν. ἔδωκε δὲ καὶ ὁ Ἐφέσου πρὸς τοὺς λόγους τοῦ πάπα ἀποκρίσεις ἱκανάς· περὶ δὲ τῆς ἀπειληθείσης αὐτῷ καταδίκης εἶπεν, ὅτι· αἱ σύνοδοι κατεδίκαζον τοὺς μὴ πειθομένους τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἀλλ΄ εἰς δόξαν τινὰ ἐναντίαν αὐτῆς ἐνισταμένους καὶ ταύτην κηρύττοντας καὶ ὑπὲρ αὐτῆς ἀγωνιζομένους διὸ καὶ αἱρετικοὺς ἐκάλουν αὐτοὺς καὶ κατεδίκαζον πρῶτον τὴν αἵρεσιν, εἶτα τοὺς ἀντεχομένους αὐτῆς. ἐγὼ δὲ οὐ κηρύττω ἰδίαν μου δόξαν οὐδέ τι ἐκαινοτόμησα, οὐδὲ ὑπὲρ ἀλλοτρίου τινὸς δόγματος καὶ νόθου ἐνίσταμαι, ἀλλ΄ εἰς τὴν ἀκραιφνῆ δόξαν τηρῶ ἐμαυτόν, ἥν παρέλαβε καὶ κατέχει ἡ Ἐκκλησία ἀπ΄ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ καὶ ἐς δεῦρο, ἥν καὶ ἡ Ῥωμαϊκὴ ἁγία Ἐκκλησία πρὸ τοῦ σχίσματος κατεῖχεν ὁμοῦ μετὰ τῆς ἡμετέρας ἁγίας Ἐκκλησίας τῆς Ἀνατολικῆς· ἥντινα δὴ εὐσεβῆ δόξαν καὶ πρότερον μὲν ἀεὶ ἐπῃνεῖτε καὶ ἐν τῇ παρούσῃ δὲ συνόδῳ πολλάκις αὐτὴν ἐπῃνέσατε καὶ οὐδεὶς δύναται κατά τι μέμφεσθαι ἤ κατηγορεῖν αὐτῆς. εἰ ταύτης τοίνυν ἀντιποιοῦμαι καὶ ἐξ αὐτῆς παρεκκλῖναι οὐ βούλομαι, πῶς ἄν κατακριθείην δίκην, ἥν οἱ αἱρετικοὶ κατεδικάζοντο; τίς ἄν υγιῶς καὶ εὐσεβῶς φρονῶν τοιοῦτόν τι ποιήσει κατ΄ ἐμοῦ; δεῖ γὰρ πρῶτον τὴν δόξαν ἥν δοξάζω κατακρῖναι· εἰ δὲ αὕτη εὐσεβὴς καὶ ὀρθόδοξος ὁμολογεῖται, πῶς ἐγὼ καταδίκης ἄξιος; ταῦτα καὶ ἑτεράττα εἰπὼν καὶ ἀκούσας, ἐπετράπη ἀπελθεῖν εἰς τὰ ἴδια.

[←81]: Κατά το Diarium τού Inghirami, τού είχε μόνο δοθεί μια περίοδος προβληματισμού. Έτσι, αν στο τέλος τής καθορισμένης περιόδου ο Μάρκος δεν προσχωρούσε στο λατινικό δόγμα, είχε προειδοποιηθεί ότι θα αντιμετωπιζόταν αυστηρά. Άραγε κάτω από αυτή την πίεση, σύμφωνα με τον αντίπαλό του, τον Ρόδου Ανδρέα, είχε υποσχεθεί ότι θα δεχόταν και θα υπέγραφε το διάταγμα τής συνόδου στην Πόλη, μετά την εκλογή τού νέου πατριάρχη; (Laurent 1971: 510 σημ. 1)

[←82]: Συρόπουλος 10.24: Ὁ δὲ πάπας ἐμήνυσε πάλιν τῷ βασιλεῖ, ὅτι· ἀναγκαῖόν ἐστιν ἵνα ποιήσῃς ἐνταῦθα πατριάρχην· συμφέρει γὰρ κατὰ πολλοὺς τρόπους καὶ μάλιστα εἰς τὴν βεβαίωσιν τῆς ἑνώσεως. πάντας οὖν τοὺς κρείττους ὧν ἔχεις ἐξελέξω καὶ ἤγαγες ἐνταῦθα· ἐκ τούτων οὖν πάλιν ἐκλέξῃ τὸν πατριάρχην. καὶ λοιπὸν ποίησον αὐτὸν ἐνθάδε, ἐπεὶ οὐδέν σοι λείπεται πρὸς τὸ ἐκλέξασθαι ὅν ἄν ἐθέλῃς. εἰσηγήσαντο δὲ ταῦτα τῷ πάπᾳ τινὲς τῶν ἀρχιερέων ὑποβολῇ τοῦ Ῥωσίας ὡς ἐφιεμένου τοῦ πατριαρχείου, οἵ καὶ τὰς ἀναβολὰς καὶ ὑπερθέσεις τοῦ βασιλέως ἀκούσαντες, καὶ μάλισθ΄ ὅτι μετὰ βουλῆς τῆς μητρὸς αὐτοῦ τῆς δεσποίνης τῆς ἁγίας βούλεται ποιῆσαι τὴν ἐκλογήν, σκληροὺς ἐξήνεγκαν λόγους καὶ ἔλεγον· οὐκέτι ἀνεξόμεθα τῶν τοιούτων, οὐδὲ δεσποινῶν περιμενοῦμεν βουλάς, ἀλλὰ τοῦτο τῶν ἀρχιερέων ἐστὶν ἔργον. δεῦτε οὖν συναχθῶμεν καὶ ποιήσωμεν ψήφους καὶ ἀποκαταστήσωμεν πατριάρχην. τότε συνεβουλεύσατο ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος τῷ βασιλεῖ, ὅτι· ἰδοὺ ὁ πάπας ἐμήνυσε δὶς τῇ ἁγίᾳ βασιλείᾳ σου περὶ πατριάρχου καὶ παρεκρούσω τοὺς λόγους αὐτοῦ. εἰκός ἐστι μηνῦσαι καὶ τρίτον, καὶ εἰ παραβλέψοις καὶ τότε τὸ μήνυμα, νομίσει τοῦτο ὁ πάπας μεγάλην αὐτοῦ περιφρόνησιν. δεῖ οὖν προλαβεῖν καὶ σοφίσασθαί τι, δι΄ οὗ εὑρήσεις ἀπολογίαν πιθανὴν καὶ εὐπρόσωπον. ἀναφέρω σοι τοίνυν ἐγὼ καὶ ἐνθυμίζω, ὅτι οἱ ἀρχιερεῖς παρεκάλεσαν πολλάκις ἵνα ἐάσῃς αὐτοὺς ἀπελθεῖν εἰς τὴν Βενετίαν. ὅρισον οὖν ἀρτίως καὶ ἀπελθέτωσαν οἱ πρῶτοι καὶ γηραιότεροι, καὶ ἐὰν μηνύσῃ ὁ πάπας, ἐρεῖς ὅτι οἱ ἐπίσκοποι τῆς Ἐκκλησίας μου οὐκ ἠδυνήθησαν ἐπὶ πλέον προσμένειν καὶ ταλαιπωρεῖν ἐνθάδε· διὸ καὶ ἀπῆλθον εἰς τὴν Βενετίαν καὶ κατελείφθη ἡ σύνοδός μου ἡμιτελής· ὅθεν καὶ οὐ δύναμαι ποιῆσαι πατριάρχην μετὰ τοιαύτης συνόδου. ἀπεδέξατο δὲ τὴν συμβουλὴν ταύτην ὁ βασιλεὺς καὶ συνέθετο τοῦτο ποιῆσαι.

[←83]: Η επιρροή που ασκούσε επί των δημοσίων υποθέσεων κατά τη διάρκεια τής βασιλείας τού Ιωάννη Η΄ η αυτοκράτειρα-μητέρα, η Ελένη Δραγάση, κόρη τού Σέρβου δυνάστη Κωνσταντίνου, ήταν πολλές φορές αποφασιστική. Φαίνεται ότι οι αντίπαλοι τής Ένωσης έλπιζαν στην παρέμβασή της, για να βιώσουν κάποια χαλάρωση, παρά την αποτυχία των συνομιλιών το φθινόπωρο τού 1445. Επίσης, όταν ο Ιωάννης τής Ραγούσας είχε παρουσιάσει τις διαπιστευτήριες επιστολές του στον αυτοκράτορα, εκείνος τού είχε ζητήσει να δει τις αυτοκράτειρες, δηλαδή τη μητέρα του και τη σύζυγό του, και να τούς εξηγήσει το αντικείμενο τής αποστολής του. Με τον ίδιο τρόπο βλέπουμε σε αυτήν την ιστορία τον αυτοκράτορα να πηγαίνει στην Παλατιανή για να συμβουλευτεί τη μητέρα του ή αλλού να στέλνει αγγελιοφόρο για να την ενημερώσει επισήμως για ένα γεγονός, το οποίο εκείνη πρέπει ήδη να γνώριζε. Βλέπε πιο πάνω, κεφ β’ παρ. 17 (Laurent 1971: 511 σημ. 2).

[←84]: Συρόπουλος 10.25: Μετὰ δὲ τὸ τελεσθῆναι τὴν ἕνωσιν ἀπῄτει τὸ οφειλόμενον σιτηρέσιον ὁ βασιλεύς, ἤνυε δὲ οὐδέν· δοθείσης δὲ καὶ τῆς συμβουλῆς ταύτης, ἐπιμελέστερον ἀπῄτησε τὸ σιτηρέσιον καὶ σπουδαιότερον. ὁ δὲ πάπας ἀπεκρίνατο, ὅτι· τὸ μὲν σιτηρέσιον ἑτοιμάζεται καὶ δοθήσεται, χρεία δέ ἐστιν ἵνα μεταγραφῇ ὁ ὅρος καὶ γένωνται ἕτεροι πέντε ἴσοι ὅροι ὑπογεγραμμένοι ὡς πρωτότυποι, ὡς ἄν λάβητε καὶ ὑμεῖς ἕνα ἐξ αὐτῶν, τοὺς δὲ λοιποὺς στείλωμεν εἰς ἡμετέρους ῥῆγας. ἔφη οὖν ὁ βασιλεύς· τίς ἐστι ἡ χρεία τῶν πέντε; ἀρκοῦσι δύο, ἵνα λαβωμεν ἡμεῖς τὸν ἕνα καὶ ἔχητε καὶ ὑμεῖς τὸν ἕτερον. οἱ δ΄ ἐκ τοῦ πάπα εἶπον· ἀνάγκη ἐστὶν ἵνα γένωνται τὸ ἕλαττον τέσσαρες, ὅ καὶ γέγονεν. ὁ μὲν οὖν πάπας ἀπῄτει γραφῆναι καὶ τοὺς λοιποὺς ὅρους καὶ ὑπογραφῆναι, ὁ δὲ βασιλεὺς ἀπῄτει δοθεῖναι τὸ σιτηρέσιον, ἐπιτιθεμένων πάντων αὐτῷ τῇ ἐνδείᾳ πιεζομένων, δαπανησάντων πάντα ὅσα ἐπεφέροντο, καὶ μὴ ἐχόντων ὅθεν ἄν πορίσωνται διατροφάς· πέντε γὰρ καὶ ἡμίσεως μηνῶν σιτηρέσιον ἐλείπετο πᾶσιν. εἰδὼς δὲ ὁ βασιλεὺς ὅτι ἡ δόσις τοῦ σιτηρεσίου ἀεὶ ἐν ἀναβολαῖς ἐστιν, ἐμήνυσε διὰ κῦρ Μανουὴλ τοῦ Βουλλωτοῦ καὶ παρήγγειλε τῷ Ἡρακλείας, τῷ Μονεμβασίας καί τισιν ἑτέροις τῶν ἀρχιερέων, ὅτι· εἰ φέροιεν ὑμῖν οἱ Λατῖνοι τοὺς ὅρους πρὸς τὸ ὑπογράψαι, εἴπατε· πρῶτον δότε ἡμῖν τὸ σιτηρέσιον καὶ τότε ὑπογράψομεν. ἐποίησαν οὖν ὡς ἐδιδάχθησαν, οὐκ ἐν τῇ τοῦ πρώτου ὅρου ὑπογραφῇ (οὐδόλως γὰρ ἐγένετο τότε μνεία δόσεως ἤ ἀπαιτήσεως), ἀλλ΄ ἐν τοῖς ὑστέροις τούτοις ἴσοις ὄροις, καὶ οὐδὲ τότε ἀφ΄ ἑαυτῶν, ἀλλ΄ ἐκ προστάξεως βασιλικῆς, ὡς ὁ κύριος οἶδε. πλὴν καὶ οὕτως οὐδὲν ἤνυσαν, ἀλλ΄ ἀπῄτησαν μόνον καὶ οὐκ ἠθέλησαν ὑπογράψαι κατὰ τὴν παραγγελίαν. τῶν δὲ Λατίνων εὑρόντων εἰς τοῦτο ἔνστασιν καὶ διακομισάντων τοὺς ὅρους εἰς τὸν βασιλέα καὶ ἀπαιτησάντων ἵνα ὁρίσῃ καὶ ὑπογραφῶσιν, ὥρισεν ὁ βασιλεὺς καὶ συνήχθημεν εἰς τὸ παλάτιον καὶ ὑπεγράψαμεν ὅσοι καὶ ἐν τῷ προτέρῳ ὑπεγράψαμεν ὅρῳ, ἄνευ μόνου τοῦ μεγάλου πρωτοσυγκέλλου· ἐκεῖνος γὰρ ἀνέφερε τῷ βασιλεῖ, ὅτι· ὑπέγραψα εἰς τὸν πρῶτον, καὶ ἀρκεῖ· οὐκ ἔστι δὲ ἀνάγκη ἵνα ὑπογράψω καὶ εἰς τοὺς ἄλλους. μὴ οὖν ἀναγκάσῃς με, ὅτι οὐχ ὑπογράψω διά τινα σκοπὸν ὅν ἔχω παρ΄ ἐμαυτῷ.

[←85]: Η διαφωνία μεταξύ των πηγών αναδύεται εδώ και πάλι. Σύμφωνα με τον Συρόπουλο, συμφώνησαν να υπογράψουν τέσσερα αντίγραφα. Λαμβάνοντας υπόψη το ένα το οποίο, σύμφωνα με τον ίδιο, είχε υπογραφεί στις 5 τού μηνός, το σύνολο των αυθεντικών αντιγράφων πιο επίσημου χαρακτήρα θα ήταν πέντε. Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 471), υπήρχαν πέντε αντίγραφα που είχαν υπογραφεί, καθώς και εκείνο στις 20 και 21 Ιουλίου, από τούς αναχωρούντες Γραικούς επισκόπους. Έτσι το άθροισμα των αντιγράφων αυτής τής πρώτης κατηγορίας ανέρχεται σε έξι (Laurent 1971: 512 σημ. 1).

[←86]

Κατά τον Laurent 1971: 512 σημ. 2, ένα απόσπασμα από επιστολή τού καρδινάλιου Κοντουλμέρ προς τον επίσκοπο τής Κονκόρντια, με ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1439, δείχνει ότι αυτό έγινε. Εκεί προσδιορίζεται ότι πληρώθηκαν 14¼ φλουριά
«για τέσσερα χρυσά καλύμματα, που θα τοποθετηθούν σε τέσσερα διατάγματα τής ένωσης με τούς Γραικούς και θα σταλούν σε ορισμένους ηγεμόνες τού κόσμου»
(pro quattuor plumbis aurei appositis inquattuor decretis unionis Grecorum mittendis ad nonnullos mundi principles).
Αλλά αυτό το συμπέρασμα, το οποίο φαίνεται να δίνει δίκιο στον Συρόπουλο για τον αριθμό των αντιγράφων που παρήχθησαν, υπόκειται σε διπλή παρατήρηση:
(α) Οι επιστολές με τις οποίες ο Ευγένιος Δ΄ έδινε τα καλά νέα τής πραγματοποιηθείσας Ένωσης στον αυτοκράτορα τής Γερμανίας, στον δούκα τής Σαξωνίας, στον βασιλιά τής Βαυαρίας, στον δούκα τής Σαβοΐας και σε άλλους αναμφίβολα, φέρουν την ημερομηνία 7 Ιουλίου, ενώ σε καθεμιά επισυναπτόταν αντίγραφο τού συνοδικού διατάγματος:
«…σύμφωνα με το διάταγμα που εγκρίθηκε εκεί, το οποίο σάς στέλνουμε επισυναπτόμενο»
(… prout ex decreto inde confecto, quod hiis inclusum mittimus).
Άραγε περίμενε η παπική καγκελαρία μέχρι το τέλος τού μήνα, για να υπογραφούν αυτά τα αντίγραφα και να αποσταλούν;
(β) Τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 472) διευκρινίζουν ότι από τα πέντε αντίγραφα που υπογράφηκαν στις 20 και 21 Ιουλίου, τρία προορίζονταν όχι για ηγεμόνες αλλά για πατριάρχες:
«Φτιάξαμε λοιπόν πέντε [τόμους] στα λατινικά και τα ελληνικά καί υπέγραψαν οι Λατίνοι και οι Γραικοί και στα δύο μέρη, για να πάρουν οι Λατίνοι τον πρώτο και οι Γραικοί τον δεύτερο και να στείλουν τούς άλλους [τρεις τόμους] στους πατριάρχες [τής Ανατολής]»
(ἐποιήσαμεν γὰρ πέντε λατινικῶς τε καὶ ἑλληνικῶς, καὶ ὑπέγραψαν οἱ Λατῖνοι καὶ οἱ Γραικοὶ ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσιν. ὅπως λάβωσιν οἱ Λατῖνοι τὸ πρῶτον, καὶ οἱ Γραικοὶ τὸ δεύτερον, τοὺς δ΄ ἄλλους ἵνα στείλωσι εἰς τοὺς πατριάρχας).

Είναι βέβαιο ότι κάθε πατριάρχης έλαβε το αντίγραφό του. Μάλιστα ο Αλεξανδρείας παρέλαβε δύο, ένα απευθείας από την Καθολική Εκκλησία και το άλλο από την Κωνσταντινούπολη, από τον μητροπολίτη Ρόδου. Κρίνοντας από την περιγραφή που έδωσε ο πατριάρχης Αλεξανδρείας στη δική του βεβαίωση παραλαβής, η παρουσίαση, πανομοιότυπη και από τις δύο πλευρές, ήταν τού πιο επίσημου τύπου. Πρέπει να συμπεράνουμε ότι τα δεδομένα από τις πηγές μας είναι αποσπασματικά και πιθανώς εν μέρει ανακριβή. Μπορούμε επίσης να υποθέσουμε ότι τα αντίγραφα που προορίζονταν για τούς ηγεμόνες δεν ήσαν τής πρώτης κατηγορίας, τουλάχιστον αν κρίνουμε από εκείνο που έλαβε ο δούκας τής Βουργουνδίας, ο ηγεμόνας στον οποίο η σύνοδος είχε τις μεγαλύτερες υποχρεώσεις εκείνη την εποχή. Μάλιστα σε αυτό το αντίγραφο, από τις ελληνικές υπογραφές μόνο εκείνη τού αυτοκράτορα θα μπορούσε να είναι αυτόγραφη, αν δεν είναι απομίμηση. Εκείνες των αρχιερέων είναι όλες από το ίδιο χέρι. Αυτός ο ηγεμόνας έλαβε πολύ αργότερα (η επιστολή αποστολής είναι τής 4^ης Φεβρουαρίου 1441) το χειρόγραφο τού διατάγματος πλούσια εικονογραφημένο και στολισμένο με το οικόσημο τής Βουργουνδίας. Το αντίγραφο διασώζεται στη Ντιζόν.

[←87]: Κατά τον Laurent 1971: 513 σημ. 3, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι οι Γραικοί ήσαν υποχρεωμένοι με αυτή την ευκαιρία να συνυπογράψουν και άλλα αντίγραφα τού διατάγματος. Αυτό εγινε εκείνη την ημέρα ή την επόμενη, όπως φαίνεται από την εξέταση των υπολειπόμενων αντιγράφων, που έχουν καταγραφεί και ταξινομηθεί σε τέσσερις ομάδες. Μἀλιστα στην τέταρτη υπάρχουν δύο αντίγραφα, ένα διατηρούμενο στη Λαυρεντιανή τής Φλωρεντίας και το άλλο στο Βατικανό, που φέρουν και τα δύο αυτόγραφες όλες τις 33 ελληνικές υπογραφές, αλλά ελάχιστες ή καθόλου λατινικές (εκείνες τού πάπα κι ενός μόνο καρδινάλιου στο αντίγραφο τού Βατικανού). Όμως είναι δύσκολο να δεχτούμε ότι αποτελούσαν μέρος των πέντε ή έξι αναφερομένων εδώ αντιγράφων, κυρίως επειδή έχουν σημαντικό κενό. Συνεπώς, πρέπει να είχαν υπογραφεί σε περίπτωση άλλη από εκείνη που αναφέρει ο Συρόπουλος. Για όλα τα αντίγραφα που ετοιμάστηκαν για να αποσταλούν παντού βλέπε πιο κάτω, σημ. 64.

[←88]: Σε δύο ομάδες σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 470). Έξι επίσκοποι, από τούς κύριους, θα υπέγραφαν στις 20 Ιουλίου και οι άλλοι την επόμενη ημέρα. Οι επίσκοποι τούς οποίους οι ίδιες πράξεις δίνουν ως αναχωρήσαντες στις 14 τού μηνός πρέπει να ήσαν Λατίνοι (Laurent 1971: 513 σημ. 4).

[←89]: Αυτό συμβαίνει με το αντίγραφο που διατηρείται στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη τής Φλωρεντίας, όπου ο χώρος για την υπογραφή τού μεγάλου πρωτοσύγγελλου Γρηγόριου, ως εκπροσώπου τού πατριάρχη Αλεξανδρείας, παρέμεινε κενός. Η υπογραφή του απουσιάζει επίσης κι από άλλο αντίγραφο που παραδόθηκε στη Δημοκρατία τής Βενετίας, το αντίγραφο τού οποίου, και πάλι χωρίς την υπογραφή, φυλάσσεται στο Βατικανό. Από την άλλη πλευρά ο Γρηγόριος έπρεπε να επανεξετάσει την αποφασιστικότητά του γιατί θα ήταν αδύνατο να μην υπογράψει το αντίγραφο που προοριζόταν για τον πατριάρχη Αλεξανδρείας, τού οποίου ήταν ο τοποτηρητής, καθώς και εκείνα που στάλθηκαν στους άλλους ανατολικούς πατριάρχες, για να μην αναφέρουμε το αντίγραφο που κατατέθηκε στα αυτοκρατορικά αρχεία (Laurent 1971: 513 σημ. 5).

[←90]: Συρόπουλος 10.26: Μετὰ δὲ τὰς ὑπογραφὰς ταύτας δύο παρῆλθον ἡμέραι καὶ ἐξῆλθον οἱ πρῶτοι τῶν ἀρχιερέων καὶ τῆς εἰς Βενετίαν ὁδοῦ ἥψαντο, καὶ κατ΄ αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς ἐξελεύσεως αὐτῶν μόλις ἐδόθη τὸ σιτηρέσιον τῶν πέντε μηνῶν αὐτοῖς μόνοις τοῖς ἐξερχομένοις. οὕτως ἐφρόντισαν τοῦ λαβεῖν αὐτό, εἰ καὶ ἀπῄτησαν ὁρισθέντες, ὅτι πάντῃ κατεφρόνησαν τούτου, καὶ παραιτησάμενοι αὐτὸ ἀπήρχοντο λαβόντες ἔνδοσιν πρὸς ὑποστροφήν, ὥστε καὶ οἱ ὑπουργοὶ τῶν ἐξερχομένων ἀρχιερέων οἱ πλείους τῇ χειρὶ τοὺς ἵππους κατέχοντες ἐλάμβανον τὸ σιτηρέσιον τῶν κυρίων αὐτῶν καὶ εὐθὺς ἀναβαίνοντες ἐπὶ τοὺς ἵππους ἤλαυνον. μαρτύρομαι τὸν ἐπὶ πάντων Θεόν, ὅτι καὶ αἱ τοῦ πρώτου ὅρου ὑπογραφαὶ οὕτως ἐγένοντο ὡς προλαβῶν διεξῆλθεν ὁ λόγος, καὶ αἱ τῶν μεταγενεστέρων πάλιν, ὡς ἐνταῦθα δεδήλωται· εἰ δέ τινες ἄλλως ἐξαγγέλλουσι ταῦτα, διαβάλλουσι τ΄ ἀληθῆ καὶ πειρῶνται μὲν μῶμον προστρίβεσθαι τοῖς κατὰ τοῦτο ἀμώμοις, ἀδικοῦσι δὲ τὰ μέγιστα ἑαυτούς.

[←91]: To γραφείο τού ποντίφηκα συνέχισε να παράγει αντίγραφα τής απόφασης (δεκρέτου) τής Συνόδου τής Φλωρεντίας, σε σημείο που ο πάπας Νικόλαος Ε΄ θα έγραφε αργότερα στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο ΙΑ΄:
«Εδώ όλος ο κόσμος έχει αντίγραφα αυτού τού διατάγματος»
(Hic omnis orbis habet decreti huiusmodi exemplaria).
Εκείνα που έχουν βρεθεί και που έχουν κυκλοφορήσει φέρουν όλα τήν υπογραφή με κόκκινο μελάνι (κιννάβαρι) τού αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, απέναντι από εκείνη τού πάπα και από τις μεταβαλλόμενες σε αριθμό υπογραφές καρδιναλίων και Λατίνων επισκόπων. Το Παπικό Ταμείο πλήρωσε στις 2 Αυγούστου 1439 το κόστος 310 αντιγράφων, ενώ στις 2 Οκτωβρίου και στις 21 Δεκεμβρίου πλήρωσε 73 φλουριά, 25 εκ των οποίων για χρυσό που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή τριάντα περίπου αυτοκρατορικών σφραγίδων [Laurent 1971: 514 σημ. 1].

[←92]: Οι επίσκοποι Ηρακλείας, Τραπεζούντος, Κυζίκου, Νικομηδείας και Μονεμβασίας, στους οποίους προστέθηκε ο Δράμας. Αυτοί οι αρχιερείς πρέπει να έφυγαν στις 22 ή 23 Ιουλίου συνοδευόμενοι από πενήντα άλλους εκκλησιαστικούς. Βλέπε Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 471):
«Ενώ έτσι γίνονταν αυτά, πέρασαν οι ημέρες μέχρι την Κυριακή. Και τη Δευτέρα, που ήταν η 20ή τού μηνός Ιουλίου, υπέγραψαν τούς τόμους οι αρχιερείς που ήθελαν να φύγουν. Αυτοί λοιπόν ήσαν ο Ηρακλείας, ο Κυζίκου, ο Τραπεζούντος, ο Μονεμβασίας, ο Νικομηδείας και ο Δράμας, ενώ και από τούς κληρικούς έφυγαν μαζί τους πενήντα περίπου άνθρωποι, και θα ακολουθούσαμε και εμείς. Εμείς λοιπόν συγκεντρωθήκαμε την Τρίτη, στις 21 τού μηνός Ιουλίου, στο βεστιάριο τού αυτοκράτορα και υπογράψαμε τούς τόμους»
(Τούτων οὕτω γενομένων παρῆλθον ἡμέραι ἕως τῆς κυριακῆς· καὶ τῇ β΄ ἥτις ἦν κ΄ τοῦ ἰουλίου μηνός, ὑπέγραψαν τοὺς τόμους οἱ ἀρχιερεῖς οἵτινες ἐβούλοντο ἀπελθεῖν. ἦσαν οὖν οὗτοι· ὁ Ἡρακλείας, ὁ Κυζίκου, ὁ Τραπεζοῦντος, ὁ Μονεμβασίας, ὁ Νικομηδείας καὶ ὁ Δράμας· ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν κληρικῶν ἕως ἀριθμὸν ἀνθρώπων πεντήκοντα ἀπῆλθον σὺν τούτοις, ἐνδεχόμενοι καὶ ἡμᾶς. ἡμεῖς δὲ τῇ γ΄ συναχθεντες, κα΄ τοῦ ἰουλίου μηνός, ἐν τῷ ῥουχαρείῳ τοῦ βασιλέως καὶ ὑπεγράψαμεν τοὺς τόμους).
Κατά τον Laurent 1971: 514 σημ. 2, αν πιστέψουμε έναν μάρτυρα που βρισκόταν στο ταξίδι, η πρώτη ομάδα έφυγε από τη Φλωρεντία στις 20 τού μηνός. Στην ομάδα αυτή δεν συμπεριλαμβανόταν επίσκοπος.

[←93]: Η τελευταία πληρωμή είχε γίνει στις 22 Μαΐου. Βλέπε πιο πάνω, κεφ. θ’, παρ. 5. Επομένως κατά τον Laurent 1971: 514 σημ. 3, η ομάδα δεν είχε λαμβάνειν πέντε μήνες επιδοτήσεων.

[←94]: Συρόπουλος 10.27: Καὶ μετὰ παρέλευσιν ἡμερῶν πέντε ἐδόθη καὶ ἑτέροις τὸ σιτηρέσιον ἐξιοῦσι κἀκείνοις καὶ μετ΄ ἐκείνους ἑτέροις ὡσαύτως, καὶ οὕτω λαμβάνοντες ὑπεστρέφομεν ἅπαντες· ὕστερον δ΄ ὑπέστρεψε καὶ ὁ βασιλεύς, καὶ τῇ τοῦ σεπτεμβρίου ἕκτῃ ἔφθασεν εἰς τὴν Βενετίαν. μέλλων δ΄ ἐξιέναι τῆς Φλωρεντίας ὁ βασιλεὺς προαπέστειλε τοὺς τοῦ κλήρου αὐτοῦ κληρικούς, μεθ΄ ὧν ἦν καὶ ὁ προδηλωθεὶς διάκονος ὁ Φίλιππος, οἵ διερχόμενοι καὶ ἐν πανδοχείοις καταλύοντες καθ΄ ἑκάστην νύκτα, ὡς ἔθος ἐκεῖσε, ἔφθασαν καταλύσαντες καὶ ἐν τῇ Πολονείᾳ εἰς πανδοχεῖον, οὗ καὶ εὑρέθησαν πρέσβεις ἐκ τῆς Ἀγκλιτέρας ἀπερχόμενοι εἰς τὸν πάπαν· οἵ καὶ μαθόντες ὅτι πάρεισί τινες ἐκεῖσε ὑποστρέφοντες ἐκ τῆς συνόδου, ἦλθον πρὸς αὐτοὺς μαθεῖν θέλοντες τὰ γεγονότα ἐν τῇ συνόδῳ. καὶ ἠρώτησαν τί γέγονεν ἐν τῇ συνόδῳ. καὶ ὁ Φίλιππος ἀπεκρίνατο· γέγονε πᾶν καλόν· ἰδοὺ γὰρ ἡνώθησαν αἱ Ἐκκλησίαι τοῦ Θεοῦ καὶ ἐστέρξαμεν ἑκάτερα τὰ μέρη τὴν ἕνωσιν καὶ ἀπερχόμεθα ἡνωμένοι. ἠρώτησαν οὖν οἱ πρέσβεις· πῶς ἡνώθητε; ὑμεῖς προσήλθητε εἰς τὴν ἡμετέραν δόξαν ἤ οἱ ἡμέτεροι προσῆλθον εἰς τὴν ὑμῶν; καὶ εἶπεν ὁ Φίλιππος· οὔτε ἡμεῖς προσήλθομεν τῇ δόξῃ τῶν Λατίνων, οὔθ΄ οἱ Λατῖνοι τῇ τῶν Γραικῶν, ἀλλ΄ ἐθεωρήθησαν καθ΄ ἑαυτὰς αἱ δόξαι παρ΄ ἑκατέρου μέρους καὶ εὑρέθησαν σύμφωνοι καὶ ὡς μία καὶ ἡ αὐτὴ ἀνεφάνη δόξα· διὸ καὶ ἐτάχθη ἵνα κατέχῃ ἑκάτερον μέρος τὴν δόξαν ἥν κατεῖχε μέχρι τοῦ νῦν καὶ ὑπάρχωμεν καὶ ἡνωμένοι. οἱ δὲ πάλιν ἠρώτησαν· καὶ περὶ τῆς προσθήκης τὶ γέγονεν; ἐξέβαλον αὐτὴν οἱ ἡμέτεροι ἀπὸ τοῦ συμβόλου, ἤ ὑμεῖς προσεθήκατε ταύτην ἐν αὐτῷ; καὶ ὁ Φίλιππος· οὔτε ἡμεῖς προσεθήκαμεν αὐτὴν ἐν τῷ συμβόλῳ, οὔτε οἱ Λατῖνοι ἐξέβαλον αὐτήν, ἀλλ΄ ἐστέρχθη ἵνα λέγωμεν αὐτὸ ἡμεῖς μὲν ἄνευ προσθήκης, οἱ δὲ Λατῖνοι μετὰ τῆς προσθήκης. καὶ αὖθις ἠρώτησαν· περὶ δὲ τοῦ ἀζύμου τί γέγονεν; ἔστερξαν οἱ ἡμέτεροι ἱερουργεῖν τὸ ἔνζυμον, ἤ ὑμεῖς τὸ ἄζυμον; καὶ ὁ Φίλιππος ἔφη· οὐδέτερον ἀλλ΄ ἵνα ἱερουργῶμεν ἡμεῖς μὲν τὸ ἔνζυμον ὡς τὸ πρότερον, οἱ δὲ Λατῖνοι τὸ ἄζυμον. εἶτα ἠρώτησαν· καὶ ἐγένετο ὅρος; καὶ πῶς ἐγράφη ἐν αὐτῷ τὸ σύμβολον; μετὰ τῆς προσθήκης, ἤ ἄνευ τῆς προσθήκης; καὶ ὁ Φίλιππος εἶπεν· οὐδὲν ἐγράφη ἐν τῷ ὅρῳ σύμβολον. τότε εἶπον οἱ πρέσβεις· καὶ ποδαπός ἐστιν ὁ ὅρος ἐκεῖνος, εἰς ὅν οὐκ ἐτέθη τὸ σύμβολον, καὶ ποία σύνοδος οἰκουμενικὴ ἐποίησε τοιοῦτον ὅρον; καὶ εὐθὺς ἐπήγαγον καὶ συνεπέραναν, ὡς· ἐπειδὴ οὔτε ἐν τῷ ὄρῳ ἐγράφη τι σύμβολον, οὔτε μία θυσία ἐστέρχθη ἱερουργεῖσθαι παρὰ πάντων ἤ ἔνζυμος ἤ ἄζυμος, οὔτε ἡ προσθήκη ἐξεβλήθη ἐκ τοῦ συμβόλου ἤ ἐν τῷ γραικικῷ προσετέθη, οὔτε περὶ τῆς δόξης συνεφώνησαν ἑκάτερα τὰ μέρη ἵνα στέρξωσι πάντες ὅπερ ἔλεγον οἱ Λατῖνοι, ἤ ὅπερ οἱ Γραικοὶ λέγουσιν, ἀλλ΄ ἑκατέρα Ἐκκλησία κατέχει, ἅ κατεῖχε καὶ πρότερον, οὐδὲ ἡ ἕνωσις, ἥν ὑμεῖς λέγετε, ἐστὶν ἕνωσις, οὐδὲ προσήκει ὅλως λέγειν αὐτὴν ἕνωσιν. οὕτως ἀπεφήναντο κατὰ τῆς γεγονυίας ἑνώσεως οἱ πρέσβεις ἐκεῖνοι συνετῶς τε καὶ ἀληθῶς καὶ συμφώνως ἡμῖν ὅσον πρὸς τὸ τῆς ἑνώσεως σημαινόμενον.

[←95]: Αυτή η δήλωση θα μπορούσε να σημαίνει ότι όλοι οι Γραικοί έφυγαν ταυτόχρονα από τη Φλωρεντία. Στην πραγματικότητα αρκετοί επίσκοποι έμειναν εκεί με τον αυτοκράτορα. Αυτό συνέβη οπωσδήποτε με τον Μάρκο Εφέσου, τον οποίο ο Ιωάννης Η΄ είχε πάρει υπό την προστασία του και θα ταξίδευε μαζί του. Το ίδιο συνέβη επίσης με τούς πρωταγωνιστές τής Ένωσης, τον Βησσαρίωνα και τον Δωρόθεο Μυτιλήνης, στους οποίους ο Ευγένιος Δ΄ χορήγησε σύνταξη στις 13 Αυγούστου, καθώς επίσης και με τον Ισίδωρο Κιέβου, που ορίστηκε λεγάτος για τη Ρωσία στις 17 Αυγούστου και δεν έφυγε παρά στις 6 Σεπτεμβρίου. Επίσης ο Ρόδου Ναθαναήλ εισέπραξε επίδομα στις 13 Αυγούστου. Από την άλλη πλευρά, υπήρχαν σπίτια στη Φλωρεντία που εξακολουθούσαν να κατοικούνται από Γραικούς στις 10 Αυγούστου [Laurent 1971: 514 σημ. 4].

[←96]: Κατά τον Laurent 1971: 515 σημ. 5, η αναχώρηση από τη Φλωρεντία έγινε στις 26 Αυγούστου. Η έξοδος από την πόλη υπήρξε επίσημη, όπως κατά την άφιξη, ενώ μια πομπή με επικεφαλής τρεις καρδινάλιους συνόδευσε τον αυτοκράτορα μέχρι τα όρια τής επικράτειας τής κοινότητας. Το πέρασμα από τη Μπολώνια, όπου ο αυτοκράτορας έμεινε έναν ολόκληρο μήνα, πρέπει να είχε επιβαρύνει πολύ τα οικονομικά τής πόλης.

[←97]: Στο κείμενο Πολωνεία.

[←98]: Στο κείμενο Ἀγκλιτέρα. Σύμφωνα με τον Gill, Council, σελ. 271, σημ. 5, ο Συρόπουλος κάνει λάθος εδώ, αφού δεν υπάρχει κανένα ίχνος αγγλικής αντιπροσωπείας στη Φλωρεντία σε έγγραφα ή χρονικά τής εποχής, τα οποία θα μιλούσαν γι΄ αυτήν. Όμως ο Laurent 1971: 515 σημ. 7, θεωρεί ότι είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι ο συγγραφέας εφεύρε ένα τόσο χαρακτηριστικό ανέκδοτο. Το πολύ-πολύ μπορούμε να παραδεχτούμε ότι έκανε λάθος για την εθνικότητα των ταξιδιωτών, οι οποίοι, εξάλλου, θα μπορούσαν να είναι Ιρλανδοί ή Σκωτσέζοι. Σημειώνει ότι η λατινική πλευρά ανέμενε την άφιξη αντιπροσωπείας πέρα από τη Μάγχη, με την ελπίδα (που εξέφραζαν κάποιοι όπως ο Τραβερσάρι σε επιστολή τής 1^ης Ιουνίου 1439) ότι θα έφταναν εκεί μετά τη σύναψη τής Ένωσης, όπως ακριβώς συνέβη στην εδώ ιστορία.

[←99]: Συρόπουλος 10.28: Οἱ μὲν οὖν δηλωθέντες πρέσβεις ἐξ ὧν ἤκουσαν διέγνωσαν, ὡς οὐδὲ ἡ γεγονυῖα ἕνωσίς ἐστιν ἀληθὴς ἕνωσις· εἰ δὲ ᾔδεισαν ἀκριβῶς πῶς καὶ παρὰ τίνων ἐγένετο, οὐ μόνον ὡς οὐκ ἀληθῆ ἕνωσιν ἄν εἶχον αὐτήν, ἀλλὰ καὶ πάνυ κατεγίνωσκον ἄν τῶν διαπραξαμένων αὐτήν· οὐ μόνον οὗτοι ἀλλὰ καὶ πάντες Λατῖνοί τε καὶ Γραικοί, ὅσοι φρονήσεως καὶ λόγου μάλιστα μέτοχοι, καὶ οὐδὲ ὡς ἀπόφασιν οἰκουμενικῆς συνόδου εἶχον ἄν τὸ γεγονὸς οὐδ΄ ἐμέμφοντο τοὺς μὴ στέργοντας τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν· πᾶσαι γὰρ αἱ σύνοδοι, αἵ τε οἰκουμενικαὶ καὶ αἱ μερικαί, αἱ τὰς ἐξετάσεις τῶν ἐκκλησιαστικῶν δογμάτων διαπραξάμεναι, ἐγύμναζον μὲν τὰ κινηθέντα ἐν αὐταῖς ζητήματα, καὶ ἐπεξειργάζοντο καὶ ἐσαφήνιζον ὅσα ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ἀνέκυπτον λόγου καὶ ἐξετάσεως δεόμενα, καὶ ἔγραφον καὶ παρεσημειοῦντο ταῦτα· μετὰ δὲ τὰς ἀκριβεῖς ἐξετάσεις καὶ ἀποδείξεις, ὅτε ἐχώρουν οἱ ἐν ἑκάστῃ πατέρες πρὸς τὴν ἀπόφασιν, ἀνεγίνωσκον τὰς παρασημειώσεις καὶ ἀνεμεμνήσκοντο τῶν σαφηνισθέντων καὶ ἀποδειχθέντων· εἶτα ἠρωτῶντο πάντες οἱ ἐπίσκοποι ἐν τοῖς ἀποταγμένοις τόποις, ἔνθα συνηθροίζοντο, καὶ ἕκαστος ἐπὶ ταῖς προλαβούσαις γυμνασίαις καὶ ἀποδείξεσιν ἔλεγε καὶ τὴν ἰδίαν γνώμην τε καὶ ἀπόφασιν ἀβιάστως, παρόντων πάντων καὶ ἀκροωμένων, καὶ οὕτως ἐκυροῦτο καὶ ἐστέργετο ἡ ἀπόφασις τῆς συνόδου, συμφωνούντων πάντων τῶν ἐπισκόπων, ἤ τῶν πλειόνων τε καὶ κρειττόνων τῶν ἐν αὐταῖς, καίτοιγε οὐκ ἐπὶ τῶν δογματικῶν μόνον καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ παντοίας δίκης τὰ αὐτὰ γίνονται παρὰ τῶν δικαζόντων, γνωμοδοτοῦντος ἑκάστου ἐπὶ τοῖς ἐξετασθεῖσι, καὶ οὕτω λεγόντων τὴν ἀπόφασιν παρρησίᾳ. ἡ δέ γε παροῦσα σύνοδος οὐχ οὕτω προῆλθεν εἴς τι συμπέρασμα, οὐδ΄ ἀπόφασίν τινα ὅλως ἐξήνεγκεν, οὐδ΄ ἠρωτήθη τις τῶν ἐν αὐτῇ τίνα γνώμην ἔχει περὶ τῶν ζητηθέντων ἐν ταῖς διαλέξεσιν. ὅτι μὲν γὰρ οἰκουμενικὴ συνέστη σύνοδος, οὐδεὶς ἀντερεῖ· ὅτι δὲ καὶ ἀπόφασίν τινα ἡ σύνοδος ἀπεφήνατο, οὐδεὶς τῶν ἐκεῖσε παρόντων ἐρεῖ, εἴ γε μόνον οἶδεν ἁπλῶς τάξιν τινὰ δικαστικήν· ἐπειδὴ γὰρ παρῆν ὁ βασιλεὺς ἐν τῇ συνόδῳ καὶ ὁ πάπας καὶ ὁ πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως καὶ οἱ τοποτηρηταὶ τῶν λοιπῶν πατριαρχῶν καὶ ἐπίσκοποι ἐξ ἑκατέρου μέρους, περιεσώζετο ἐν αὐτῇ τὸ σχῆμα τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου, καὶ αἱ διαλέξεις δὲ ὅσαι παρουσίᾳ πάντων ἐγένοντο, κατὰ τὴν τάξιν δῆθεν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων προέβαινον καὶ ἐγράφοντο ἐν αὐταῖς καὶ οἱ λόγοι τῶν προσδιαλεγομένων. εἰ οὖν καὶ οἱ Λατῖνοι μετὰ τύφου καὶ ὑπερηφανίας προέφερον ὅσα δῆτα καὶ ἔλεγον καὶ ἐπεφήμιζον ἑαυτοῖς τὸ «ἀπεδείξαμεν λαμπρῶς καὶ τηλαυγῶς καὶ σαφέστατα καὶ ἡλίου φανότερον», καὶ ὅσα τοιαῦτα, καὶ τὰ ζητούμενα καὶ ἀναπόδεικτα ὡς ὁμολογούμενα ὑπετέθειντο ὑπὲρ ἑαυτῶν καὶ ὡς ἀποδείξεις ἀπεφαίνοντο, τοὺς δὲ λόγους τῶν ἡμετέρων ὡς οὐδὲν ἐλογίζοντο, ἡττημένοι ὄντες τῇ ἐπάρσει καὶ τῇ ἀλαζονείᾳ, ἀλλ΄ ὅμως μέχρις ἄν αἱ τοιαῦται διαλέξεις ἐγίνοντο, ἐδόκει τηρεῖσθαι τὸ σχῆμα τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου καὶ διενεργεῖν αὐτὴν τὰ συνοδικά. παυσαμένων δὲ τῶν διαλέξεων, οὐκέτι ἔπραξεν ἡ σύνοδος οὐδέν, ἀλλ΄ ἰδίως καὶ κρύφα καὶ συνεσκιασμένως πάντα ἐγίνοντο· αἵ τε γὰρ συνελεύσεις αἱ παρὰ τοῦ βασιλέως μετὰ δέκα ἀρχιερέων γεγονυῖαι, εἰς τὸν πάπαν ἰδίᾳ ἐγένοντο καὶ μυστικῶς, καὶ οὔτε οἱ λοιποὶ τῶν ἡμετέρων ἀρχιερέων, οὔτε οἱ ἐπίσκοποι τῶν Λατίνων οἴδασι τὰ λαληθέντα ἐκεῖσε· καὶ αἱ συνελεύσεις πάλιν αἱ παρὰ τῶν ἡμετέρων γεγονυῖαι καὶ ἐν τῷ παλατίῳ καὶ ἐν τῷ πατριαρχείῳ κελλικῶς ἐγένοντο καὶ οὐκ ἦσαν τὰ ἐν αὐταῖς ὡς πράξεις συνόδου καθολικῆς, ἀλλὰ τρόποι καὶ ἐπίνοιαι ἐντεῦθεν κατεσκευάζοντο, ὅπως ἄν στέρξωσιν ἁπλῶς οἱ ἡμέτεροι τὴν μετὰ τῶν Λατίνων ἕνωσιν, καὶ αἱ γνῶμαι αἱ διδόμεναι ἐν αὐταῖς οὐκ ἐδίδοντο ὡς γνῶμαι συνόδου οἰκουμενικῆς, ἀλλ΄ ὡς γνῶμαί τινων μερικῶν ἀπαιτουμένων στέρξαι τὴν ἔνωσιν. ὅτε οὖν ἔδοξεν ὅτι κατέπεισαν αὐτούς, τότε ἀνήγγειλαν τῷ πάπᾳ, ὅτι ἔστερξαν οἱ Γραικοὶ ὅπερ δοξάζει ἡ Ῥωμαϊκὴ Ἐκκλησία, ὅτι ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἤδη ἑνοῦνται μετὰ τῆς δυτικῆς Ἐκκλησίας· καὶ τότε ἐγένετο ὁ ὅρος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα, ὡς ἤθελόν τινες ὀλίγοι ἐξ ἑκατέρου μέρους οἱ ταῦτα κατασκευάσαντες, ἅ ἐλέγχειν οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ συντάγματος. οὐκ ᾔδεισαν οἱ ἐν τῇ συνόδῳ, ὅπως ταῦτα ἐπράχθησαν, ἐπεὶ ἐν παραβύστῳ καὶ γωνίᾳ πάντα ἐγένοντο οὐδὲ ἔπραξέ τι τῶν τοιούτων ἡ οἰκουμενικὴ σύνοδος, οὐδὲ κατὰ τὰς γεγονυίας διαλέξεις, ἤ ὅλως τὰς ἐξ αρχῆς αὐτῆς προχωρήσεις, ἠρωτήθη τις τῶν ἐν αὐτῇ Γραικὸς ἤ Λατῖνος, ἤ ἀπεφήνατό τι συνοδικῶς. διὰ ταῦτα τοίνυν οὐδὲ ἔχει τις αἰτιᾶσθαι δικαίως τοὺς μὴ στέργοντας τὴν ἕνωσιν ὡς ἀνατρέποντας ἀπόφασιν συνόδου οἰκουμενικῆς, ἐπεὶ οὐδεὶς τῶν ἐν αὐτῇ ἀπεφήνατο συνοδικῶς ὅτι ἀπεδείχθη ὡς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ δεῖ στέργειν καὶ φρονεῖν καὶ πιστεύειν τοῦτο πάντας ὡς ἀναμφίβολον καὶ ὁμολογούμενον. ὅσον δὲ ἐποίησαν οἱ ἐν τῇ συνόδῳ ἐπίσκοποι Λατῖνοι τε καὶ Γραικοί ἐστι τοῦτο.

[←100]: Συρόπουλος 10.29: Εἶδον οἱ Γραικοὶ τὸν ὅρον ὑπογεγραμμένον παρὰ τοῦ βασιλέως, καὶ ὑπέγραψαν καὶ αὐτοί· εἶδον αὐτὸν καὶ οἱ Λατῖνοι ὑπογεγραμμένον παρὰ τῶν Γραικῶν καὶ παρὰ τοῦ πάπα καὶ ὑπέγραψαν καὶ αὐτοί, μὴ εἰδότες οἱ πλείους τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα· πλὴν γὰρ ὀλίγων τινῶν ἔκ τε τῶν Λατίνων καὶ τῶν Γραικῶν τῶν διασκεψαμένων τὸν ὅρον, ἤ καὶ τῶν παρατυχόντων, ὅτε ἐγράφετο, οἱ πλείους οὐκ ἠπίσταντο τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα, καὶ συνελθόντων ὑπογράψαι, οὔτε ἐν τοῖς Γραικοῖς ἀνεγνώσθη πρὸ τοῦ ὑπογραφῆναι ἤ καὶ μετὰ τὸ ὑπογραφῆναι εὐθύς, οὔτε ἐν τοῖς Λατίνοις. ἐν τῇ ἐφεξῆς μόνον ἡμέρᾳ, ἀναγνωσθέντος τοῦ ὅρου ἐπ΄ Ἐκκλησίας, ὡς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσεν, ἠρωτήθησαν οἱ ἐπίσκοποι, καὶ οἱ μὲν Λατῖνοι εἶπον πλάτζετ, πλάτζετ, οἱ δὲ Γραικοὶ ἀρέσκει. καὶ ταῦτα πάντα συνεσκευάσθη κατὰ τοὺς τρόπους, οὕς καὶ πρότερον καὶ νῦν διεξῆλθεν ὁ λόγος. οὕτως οὖν γεγονότος τοῦ ὅρου καὶ τῶν ἐπισκόπων τοιαύτην εἴδησιν ἐσχηκότων περὶ τῶν ἐμπεριειλημμένων αὐτῷ καὶ τοσούτων ῥαδιουργημάτων καὶ συσκευῶν γεγενημένων ὥστε κατασκευασθῆναι, σκοπείτωσαν οἱ βουλόμενοι, εἰ χρὴ λογίζεσθαι τὸν τοιοῦτον ὅρον ὡς ἀπόφασιν οἰκουμενικῆς συνόδου, καὶ εἰ χρὴ τὴν οὕτω γεγονυῖαν ἕνωσιν ὡς ἀληθῆ καὶ ἀναντίρρητον στέργειν ἕνωσιν, καὶ εἰ ἐναντιοῦνται ἀποφάσει συνοδικῇ οἱ τὴν ἕνωσιν καὶ τὸν ὅρον μὴ στέργοντες· ἡμῖν γὰρ οὐκ ἐξελέγχειν τὰ τοιαῦτα σκοπός, ἀλλ΄ ὡς προέβησαν μόνον γυμνὰ ταῦτα ἐκθέσθαι καὶ δῆλα καταστῆσαι τοῖς βουλομένοις καὶ παραπέμψαι τοῖς ἐφεξῆς. χωρείτω δὴ λοιπὸν ὁ λόγος ἡμῖν καθ΄ ὅν προὔθετο σκοπὸν ἐξ ἀρχῆς.