Σημειώσεις Κεφαλαίου 9

[←1]: Συρόπουλος 9: Τμῆμα Θον. Ἐν ᾧ περιέχονται κελλικαὶ συνελεύσεις συχναὶ καὶ λόγοι δι΄ ὧν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ στερχθῆναι κατεσκεύαζον, καὶ ὅπως ἐγνωμοδότησαν πρῶτον οἱ ἡμέτεροι καὶ συνεφώνησαν, καὶ πῶς κατέπεισάν τινας καὶ ἐγνωμοδότησαν αὖθις καὶ ἔστερξαν οἱ πλείους τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐν οἷς ἐστι καὶ ἡ γνώμη τοῦ πατριάρχου καὶ τοῦ βασιλέως, καὶ ὅπως ἠνάγκαζε καὶ ἡμᾶς ὁ πατριάρχης στέρξαι τὴν ἕνωσιν καὶ ἐπὶ τούτοις ἐτελεύτησεν. ἀπομνημονευμάτων θ.

[←2]: Συρόπουλος 9.1: Τὸ μὲν οὖν τῶν Λατίνων γραμμάτιον, ὅ ἔστειλαν ὕστερον πρὸς τὸν βασιλέα, περιεῖχε τὰ δηλωθέντα· ὁ δὲ οὐδόλως ἐνεφάνισε αὐτὸ εἰς τὴν σύναξιν, ἀλλ΄ ἁπλῶς μόνον ἐλαλεῖτο, ὅτι ζητοῦσιν ἐξήγησιν οἱ Λατῖνοι, εἰς ὅ δεδώκασιν οἱ Γραικοί, καὶ ὅτι δώδεκα ἀπορίας ἀποροῦσι εἰς αὐτό. ἡμεῖς δὲ μετὰ τὸ δοῦναι τὰς δηλωθείσας γνώμας ἐξεβλήθημεν τῶν συλλόγων, καὶ ὡς ἀπεσχισμένοι καὶ παρεωραμένοι καθήμενοι καὶ οἱ τρεῖς, μεθ΄ ἡμέρας πεντεκαίδεκα προσήλθομεν τῷ πατριάρχῃ ἰδίᾳ ἕκαστος καὶ παρεκαλέσαμεν, ἵνα ἐνδώσῃ ἡμῖν πρὸς τὸ ἐπανελθεῖν εἰς τὴν πατρίδα· οὐδὲ γὰρ παρακολουθήσομεν εἰς τὰ κατασκευαζόμενα. ὁ δὲ πατριάρχης πραέως ἡμᾶς δεξάμενος τὸ δοκεῖν, εἰς σκέψιν τὸ ζήτημα ὑπερέθετο· παρεκίνησε δὲ ἡμᾶς πρὸς τοῦτο ὁ μέγας χαρτοφύλαξ ἀπατηθείς· αὐτὸς γὰρ ἐζήτησε πρῶτος καὶ ἐνέδωκαν αὐτῷ ὡς ἐθάρρει τὴν ὑποστροφήν.

[←3]: Παρ΄ όλα αυτά κάποιες από τις λατινικές απαιτήσεις έπρεπε να φιλτραριστούν, επειδή, όπως παρατηρεί ο Gill, Council, σελ. 229, σημ. 4, βρίσκουμε μια τέτοια αντήχηση τόσο στην πέννα τού Μάρκου τής Εφέσου (βλέπε Petit, Documents, XVII, σελ. 447) όσο και στα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 416). Από την άλλη πλευρά, ο αυτοκράτορας, που σίγουρα κοινοποίησε το κείμενο στον πατριάρχη και τούς τρεις συμβούλους του, έπρεπε να αποφύγει να το κάνει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης (Laurent 1971: 434 σημ. 1).

[←4]: Ο μέγας χαρτοφύλαξ Μιχαήλ Βαλσαμών, ο πρωτέκδικος Γεώργιος Καππάδοξ και ο Σίλβεστρος Συρόπουλος.

[←5]: Περίπου στα μέσα Μαΐου 1439. Κατά τον Laurent 1971: 435 σημ. 3, στην αφήγηση που ακολουθεί ο Συρόπουλος, ο οποίος επεκτείνεται δυσανάλογα στις δίνες που αναστάτωσαν το περιβάλλον των Γραικών, παραλείπει ορισμένα σημαντικά γεγονότα στην αρχή και στο τέλος αυτού τού ενάτου κεφαλαίου.

[←6]: Συρόπουλος 9.2: Τῇ δ΄ ἐφεξῆς ἅμα πρωΐ ἄγουσιν ἡμᾶς εἰς τὰ βασίλεια κελεύσματι καὶ ῥαβδούχοις βασιλικοῖς τόν τε μέγαν χαρτοφύλακα, ἐμὲ καὶ τὸν πρωτέκδικον· καὶ ἐξελθὼν πρὸς ἡμᾶς ὁ Φιλανθρωπινὸς εἶπεν, ὡς· ὁ αὐθέντης ἡμῶν ὁ βασιλεὺς ὁρίζει· τίνος χάριν ἐνοχλεῖτε τῷ πατριάρχῃ καὶ ζητεῖτε ἀπελθεῖν οἴκαδε καὶ παρακινεῖτε καὶ τοὺς ἄλλους διενοχλεῖν αὐτῷ καὶ ζητεῖν τὴν ὑποστροφήν, καὶ δι΄ αὐτῆς κατάλυσιν τοῦ ἔργου οὗ ἠρξάμεθα μηχανᾶσθε; ἐῶ γαρ τ΄ ἄλλα ὅσα ποιεῖτε κατὰ τούτου τοῦ πράγματος. τί πταίει ὁ πατριάρχης καὶ διὰ τί πειράζετε αὐτὸν; ἤ ἁπλῶς οὕτω νομίζετε, ὅτι ἤλθομεν εἰπεῖν μόνον καὶ ὑποστρέψαι ἄπρακτοι; οὕτω με παρακινεῖτε ἵνα εἴπω ὅτι ὑπάγετε, εἶτα ἵνα γράψω εἰς τὴν Πόλιν, ἵνα μὴ ἐάσωσιν ὑμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὰ οἰκήματα ὑμῶν· ὅταν δὲ ἐπανέλθω καὶ αὐτός, ἵνα ποιήσω ὡς αὐθέντης ὡς ἄν μοι φανῇ εἰς ὑμᾶς· οὐκ οἴδατε ὅτι αὐθέντης ὑμῶν εἰμι καὶ δύναμαι εἰς ὑμᾶς; προσέχετε ἵνα μηδέν με παρακινήσητε καὶ ποιήσω ὅπερ οὐ φανεῖται καλὸν εἰς ὑμᾶς· πολλὰ γὰρ ἔχω καθ΄ ὑμῶν.

[←7]: Συρόπουλος 9.3: Ταῦτα καὶ ἕτερα φοβερὰ καὶ θυμοῦ καὶ βάρους ῥήματα πρὸς ἡμᾶς εἰρηκότος, ἀπεκρίθημεν, ὅτι· ἡμεῖς παρεγενόμεθα ἐνταῦθα, ἐλπίζοντες ὑποστρέψαι εἰς ἕνα χρόνον ἤ τὸ πλέον εἰς δύο· νῦν δέ ὁρῶντες τὴν τοσαύτην πλημμέλειαν καὶ δειλιῶντες μήποτε παρέλθῃ καὶ τρίτος, καθημένων ἡμῶν ἐνταῦθα, τί θαυμαστὸν εἰ ἐζητήσαμεν ἀπελθεῖν εἰς τὰ ἴδια, ἀήθεις ὄντες τῆς ἐπὶ ξένης κακοπαθείας καὶ μηδὲ λυσιτέλειάν τινα ἐνθάδε ποιοῦντες; ἡμεῖς φανερῶς λέγομεν, ὡς οὐ δυνάμεθα ἐπὶ πλέον ἐνταῦθα ταλαιπωρεῖν. κατάλυσιν δὲ τοῦ ἔργου οὐ ποιοῦμεν ἡμεῖς, οὐδὲ κωλύομεν τοὺς βουλομένους συνεργεῖν οὐδὲ τοὺς ἄλλους διεγείρομεν πρὸς ὑποστροφήν· διεγείρει γὰρ αὐτοὺς ἡ κακοπάθεια καὶ ἡ ταλαιπωρία, ἥν καὶ αὐτοὶ ταλαιπωροῦσι, καὶ ἡ στέρησις καὶ ἡ πενία τῶν φαμιλιῶν αὐτῶν, καὶ οὐ δέονται παρακινήσεως· οὐ γάρ ἐστιν ἄλλη ἰσχυροτέρα. ἀποδεχόμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς τὸ δοκοῦν τῆς πατρίδος συμφέρον, ἀλλὰ καὶ τὸν ψυχικὸν δειλιῶμεν κίνδυνον, ἐπεὶ οὐκ ἀντάξιος ὁ κόσμος μιᾶς ψυχῆς· οἴδαμεν δὲ τὸν βασιλέα τὸν ἅγιον ὅτι αὐθέντης ἡμῶν ἐστι καὶ δύναται μεγάλα· οὐ διὰ τοῦτο δὲ προδώσομεν τὰς ψυχάς, οὐδὲ πράξομεν παρὸ νομίζομεν συμφέρειν κατὰ ψυχὴν δι΄ οὐδὲν πρᾶγμα τοῦ κόσμου.

[←8]: Συρόπουλος 9.4: Τούτων τῶν ἀποκρίσεων ἀνενεχθεισῶν τῷ βασιλεῖ διὰ τοῦ Φιλανθρωπινοῦ, ἐλθὼν πάλιν ὁ αὐτός, εἶπεν ἀπὸ τοῦ βασιλέως μετριώτερά τινα τάχα καὶ παραινετικὰ καὶ ἀπέλυσεν ἡμᾶς. μεθ΄ ἡμέρας δὲ ὀλίγας καθημένων ἡμῶν πάντων οὗ ἦν καὶ ὁ πατριάρχης, ἐκινήθη ὁ περὶ τοῦ σιτηρεσίου λόγος· ἔπασχον γὰρ πάντες τετραμήνου καιροῦ παρελθόντος καὶ μηδὲν λαβόντες. εἶπε δὲ ὁ Μιτυλήνης πρὸς τὸν πατριάρχην, ὅτι· ἐγὼ εἶπον περὶ τούτου πρὸς τὸν καμαρέριον, καὶ ἀπεκρίθη ὅτι ἕτοιμός ἐστι προστάξαι ἵνα δώσωσιν αὐτό· ἡ δὲ βραδύτης γίνεται ἀπὸ ἀμελείας τῶν ὁρισθέντων ζητῆσαι καὶ παραλαβεῖν αὐτό. ἀπεκρίθημεν ἡμεῖς, ὅτι· ἀφ΄ οὗ ἔταξεν ὁ Χριστόφορος τὴν ἡμέραν, καθ΄ ἥν εἶπε παραγενέσθαι ἡμᾶς πρὸς αὐτὸν ἵνα λάβωμεν τὰ φλωρία, ἑπτάκις προσήλθομεν αὐτῷ καὶ ἀεὶ εἰς τὴν αὔριον ἀναβάλλεται· ἡμεῖς δὲ οὐδόλως ἠμελήσαμεν ἀπέρχεσθαι καὶ ἀπαιτεῖν αὐτά. ὁ δὲ Μιτυλήνης εἶπε τῷ πατριάρχῃ· ὅρισον ὅν ἔχεις θέλημα καὶ ἐλθέτω νῦν μετ΄ ἐμοῦ εἰς τὸν καμαρέριον, καὶ διορθώσομεν τοῦτο. ὥρισεν οὖν πάλιν ἡμᾶς ὁ πατριάρχης, ἡμεῖς δὲ παρῃτούμεθα· τοῦ δὲ προστάξαντος, ἀπήλθομεν σχεδὸν ἄκοντες. εἶπεν οὖν ὁ Μιτυλήνης πολλὰ περὶ τῆς δόσεως μετὰ μεγάλης ἱκεσίας καὶ κολακείας καὶ ἤνυσεν οὐδὲν μηδὲ ψιλῷ λόγῳ εἰπόντος τοῦ καμαρερίου ὅτι δοθήσεται. ἐγένετο ταῦτα περὶ δείλην ὀψίαν. γενομένης δὲ πρωΐας, πάλιν ἐλθόντες οἱ ῥαβδοῦχοι μετὰ ὁρισμοῦ βασιλικοῦ ἄγουσιν ἐμὲ καὶ τὸν πρωτέκδικον εἰς τὰ βασίλεια καὶ ὥρισεν ἡμῖν διὰ τοῦ Βουλλωτοῦ ὁ βασιλεύς· εἴπατε τίνος χάριν ἤλθετε εἰς τὸν καμαρέριον; εἰπόντων δὲ ἡμῶν τὴν αἰτίαν ὅτι διὰ τὸ σιτηρέσιον καὶ ἀνενεχθείσης τῷ βασιλεῖ, ὥρισεν πάλι διὰ τοῦ αὐτοῦ, ὅτι· ἐγὼ ἄλλως ἤκουσα περὶ ὑμῶν, καὶ ἐβουλόμην ποιῆσαι ὅπερ ἦν ἁρμόδιον εἰς ὑμᾶς πρὸς τὸ πρᾶγμα ὅ ἤκουσα· δέχομαι δὲ τοῦτο καθὼς λέγετε καὶ παραιτοῦμαι ὅ ἐβουλόμην ποιῆσαι. ἄπιτε οὖν, πλὴν προσέχετε.

[←9]: Στο κείμενο καμαρέριος, από το λατινικό camerarius, αργότερα camerlengo, ο οικονομικός υπεύθυνος τής παπικής κούρτης.

[←10]: Συρόπουλος 9.5: Ἡμέραι παρερρύησαν συχναὶ καὶ οὐ διέλιπον ὅ τε Ῥωσίας καὶ ὁ Νικαίας καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος παραγενόμενοι καθ΄ ἑκάστην ἐπὶ τῷ βουλεύεσθαι καὶ κατασκευάζειν λαθραίως· μόλις δέ ποτε ἐδόθη καὶ τὸ σιτηρέσιον, εἰπόντος τοῦ καμαρερίου ὡς ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ πατριάρχου ὅτι· δοθήτω καὶ τοῦτο τὸ ψυχικὸν τοῦ πάπα, ὥσπερ ἄν εἰ ἐρρίπτετο εἰς τὸ πέλαγος. ἐδόθη οὖν ἡμῖν κατὰ τὴν δευτέραν καὶ εἰκοστὴν τοῦ μαΐου ὑπὲρ δύο μηνῶν φλωρία χίλια διακόσια ὀκτώ, εἰρηκότος ἐπὶ τούτοις τοῦ Χριστοφόρου μὴ δοθῆναί τι τῷ Ἐφέσου ὡς ἐσθίοντι κατὰ τὸν Ἰούδαν τὸν ἄρτον τοῦ πάπα καὶ ἐναντιουμένῳ καὶ ἐχθραίνοντι αὐτῷ. οὕτως ἐλήρησε κατὰ τοῦ δικαίου ὁ φαῦλος ἐκεῖνος καὶ σάουλαν ἤτοι ἀγχόνην δεῖν εἶπε δοθῆναι αὐτῷ.

[←11]: Χρήματα που πληρώθηκαν από τούς Κόσιμο και Λορέντσο Μέδικους και επιστράφηκαν σε αυτούς, μαζί με άλλα δανεισμένα ποσά, στις 13 Ιουλίου 1439. Η ημερομηνία 22 Μαΐου επιβεβαιώνεται επίσης από την εντολή πληρωμής τού παπικού ταμείου (Laurent 1971: 438 σημ. 1).

[←12]: Στο κείμενο, σάουλα. Στη λατινική μετάφραση τού 1660 malam crucem, δηλαδή αγχόνη. Κατά τον Laurent 1971: 439, «σχοινί για να κρεμαστεί» (une corde pour se pendre). Ο Laurent 1971: 438 σημ. 2, λέει ότι καταγράφονται δύο συλλαβισμοί, σάουλα και σάγουλα, που προέρχονται από τη sagola, ναυτικό όρο που στη Βενετία και την Τοσκάνη σήμαινε το σχοινί που χρησιμοποιούνταν για τη βύθιση τον βαθυμέτρου ή την ανύψωση τού δρυφάκτου. Σήμαινε επίσης το σχοινί γενικά.

[←13]: Συρόπουλος 9.6: Μετὰ δέ τινας ἡμέρας, συνήχθησαν οἱ ἡμέτεροι ὁρισμῷ βασιλικῷ εἰς τὸν πατριάρχην· ὡρίσθημεν δὲ συνελθεῖν καὶ ἡμεῖς, καὶ ἤρξαντο λέγειν περὶ τῆς ἑνώσεως· ἔφη οὖν ὁ βασιλεύς, ὅτι οἱ Λατῖνοι ζητοῦσιν ἐξηγήσεις εἰς τὸ γραμμάτιον ὅπερ ἐστείλαμεν αὐτοῖς, πλὴν οὐκ ἔδειξεν οὐδὲ εἶπε τὰς ἀπορίας, ἅς ζητοῦσιν εἰς αὐτό. εἶπεν οὖν· ἐμοὶ δοκεῖ βέλτιον, ἵν΄ ἀποβλέψωμεν πρός τι ἑνωτικόν· εἰ γὰρ ἐμπέσοιμεν εἰς τὰς ἐξηγήσεις, εἰς ἄπειρον πέλαγος περιπεσούμεθα. σκέψασθε οὖν, εἰ ἐνδέχεται στέρξαι καὶ ἡμᾶς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. καὶ ἤρξατο ἐξετάζειν τὸ περὶ τούτου, καὶ ἡ περὶ τῆς ἐκ καὶ τῆς διὰ σκέψις τὸ δοκεῖν ἐκινήθη, καὶ φιλονεικία μᾶλλον ἀντὶ σκέψεως γέγονε. παρῆσαν δὲ τότε καὶ οἱ ἄρχοντες· ὥρισε γὰρ ὁ βασιλεύς, ὅτι· ἀπὸ τοῦ νῦν θέλω ἵνα συνέρχωνται καὶ οἱ ἄρχοντες, ἵν΄ εἰδῶσι καὶ αὐτοὶ τίνες σπουδάζουσιν ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος τῆς πατρίδος καὶ τίνες ἐναντιοῦνται. ἰδὼν οὖν ὁ Ἰάγαρις τρεῖς ἀντιλέγοντας τῷ Ἐφέσου, ἐκεῖνον δὲ μόνον ἀπολογούμενον καὶ ὑπερισχύοντα, ἔφη πρὸς τοὺς πλησίον· οὗτός ἐστιν ὅν ἔλεγον ὅτι ἐγένετο ἔκφρων; ἐγὼ ἀπορῶ, εἴπερ ἠδύνατο ἀπολογεῖσθαι τὸν ἕνα, αὐτὸς δὲ ἀπολογεῖται πρὸς πάντας. διεφήμισαν γὰρ πρότερον ὅτι ὁ Ἐφέσου παρεφρόνησε καὶ οὐκ οἶδε τί λέγει. μετὰ δὲ τοὺς πολλοὺς λόγους ἰδὼν ὁ βασιλεὺς ὅτι φιλονεικία μόνον ἄκαρπος γίνεται, σιωπὴν ἐπιτάξας, εἶπε· νομίζω μὴ ἄν ἄλλως ἐλθεῖν ἡμᾶς εἰς συμπέρασμα, εἰ μὴ πρότερον περιστῇ, εἰ γνήσιά εἰσι τὰ ῥητὰ τῶν δυτικῶν ἁγίων, ἅ προεκόμισαν οἱ Λατῖνοι εἰς τὴν σύνοδον, ἤ νόθα. δι΄ ὅ σκέψασθε περὶ τούτου κατὰ τὸ παρόν, μεμνημένοι ὅτι ὁ θέλων εἰπεῖν ταῦτα νόθα, ἀναγκασθήσεται ἀποδεῖξαι πῶς εἰσι νόθα, καὶ δεῖ αὐτὸν ἔχειν βιβλία πλείω καὶ κρείττω, ὧν ἔχουσιν οἱ Λατῖνοι. αὐτοὶ οὖν δυνήσονται προκομίσαι δισχίλια, ὑμεῖς δὲ οὐδὲ ἕν ἔχετε, καὶ οὐκ οἶδα πῶς ἄν τις ἀποδείξειεν αὐτὰ νόθα. ὅμως ὁ βουλόμενος ἀποδειξάτω.

[←14]: Την Πέμπτη 28 Μαΐου σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 425-427) που δίνουν μερικά από τα λόγια που ανταλλάχθηκαν μεταξύ τού αυτοκράτορα και τής σύναξης. Αυτή η συνάντηση πρέπει να συγκλήθηκε μετά τη συνάντηση τού Ιωάννη Η΄ με τον πάπα το βράδυ τής Πεντηκοστής στις 24 Μαΐου (Laurent 1971: 438 σημ. 3).

[←15]: Αυτή η παρατήρηση επιβεβαιώνει την πρόθεση τού αυτοκράτορα να μην παραδώσει στη σύναξη το κείμενο των 12 λατινικών αντιρρήσεων για δημόσια συζήτηση, το αποτέλεσμα τής οποίας φοβόταν. Όπως θα δούμε, είχε άλλο σχέδιο (Laurent 1971: 438 σημ. 4).

[←16]: Ο ένας από τούς τρεις ήταν σίγουρα ο Βησσαρίων, ο οποίος, σύμφωνα με επιστολή τής 21^ης Απριλίου 1439 τού Τραβερσάρι προς τον καρδινάλιο Τσεζαρίνι, είχε δηλώσει τον προηγούμενο μήνα ενώπιον τού αυτοκράτορα και μερικών αρχιερέων, ότι η προσθήκη τού Filioque ήταν απόλυτα νόμιμη και το δόγμα το οποίο εξέφραζε ήταν αυθεντικό, προσθέτοντας ότι θα έφτανε μέχρι το σημείο να διαχωριστεί από τούς δικούς του, αν χρειαζόταν (Laurent 1971: 438 σημ. 5).

[←17]: Μπορούμε να δούμε καθαρά πού ηθελε να έρθει ο αυτοκράτορας: να αποφύγει κάθε στείρα συζήτηση και να ξεπεράσει το εμπόδιο με το ακόλουθο σκεπτικό: όλα όσα έγραψαν οι ανατολικοί και δυτικοί πατέρες ήσαν εμπνευσμένα από το Άγιο Πνεύμα. Επομένως, δεν θα μπορούσαν να έχουν παραπλανηθεί. Συνεπώς, τα έργα τους είναι απαλλαγμένα από σφάλματα. Χρειάζεται λοιπόν να αναζητηθεί το αυθεντικό γράμμα και, με τη σειρά τους, τα χειρόγραφα που το περιέχουν. Ο Ισίδωρος τού Κιέβου χρησιμοποίησε παρόμοια επιχειρήματα Γραικών σε αυτή την περίπτωση (Laurent 1971: 439 σημ. 6).

[←18]: Ο αυτοκράτορας μιλούσε μόνο για τα χειρόγραφα που μπορούσε κανείς να βρει επιτόπου, αλλά και εκεί έσφαλλε, αν όχι για τον αριθμό των τόμων που βρίσκονταν τότε στα χέρια τους, τουλάχιστον για τον αριθμό εκείνων που βρίσκονταν στις ιταλικές βιβλιοθήκες, ιδιαίτερα εκείνες τής Φλωρεντίας. Το γεγονός όμως ότι ορισμένα έργα των Ελλήνων Πατέρων είχαν αναζητηθεί μάταια στην ίδια την Κωνσταντινούπολη και στο Άγιον Όρος, πρέπει να είχε δώσει στον αυτοκράτορα την εντύπωση τής έλλειψης και να είχε εμπνεύσει αυτά τα λόγια του (Laurent 1971: 439 σημ. 8).

[←19]: Συρόπουλος 9.7: Εὐθὺς οὖν ἀντιλαβόμενοι τοῦ λόγου οἱ τοῦ λατινισμοῦ ἐφιέμενοι καὶ πλατύναντες δι΄ ὧν εἶχον τοῦτο κατασκευάσαι καὶ τῶν ἀμαθεστέρων τὰς ἀκοὰς κατακλύσαντες, γνώμας ἀπῄτουν ἐξαίφνης, μήτ΄ εἰς διάσκεψιν τὸ περὶ τούτου θέμενοι μήτε τὰ αὐθεντικὰ ἀπαιτήσαντες, ὡς οἱ Λατῖνοι προανεφώνησαν καὶ ὑπέσχοντο δοῦναι, ὅταν ἀπαιτηθῶσιν αὐτά, ἀλλ΄ εὐθὺς ἐβιάζοντο γνωμοδοτεῖν. εἰπόντων οὖν τῶν πρώτων πέντε ἤ ἕξ τὰς ἑαυτῶν γνώμας, ἐπέταξαν τοῖς λοιποῖς δι΄ ὀλίγων λέγειν, μόνον εἰ γνήσια ἡγεῖται ἕκαστος τὰ ῥητὰ τῶν δυτικῶν ἤ νόθα. Ἔφθασεν οὖν καὶ εἰς ἐμὲ ἡ ἐρώτησις, καὶ ἀπεκρίθην ὡς· λίαν θαυμάζω ἰδὼν τοὺς ἁγίους τοὺς ἀρχιερεῖς δραμόντας εὐκόλως εἰς τὸ παρὸν ζήτημα· ἐγὼ γὰρ ἡγοῦμαι τοῦτο μεῖζον σχεδὸν πάντων τῶν ζητημάτων τῶν εἰς τὴν παροῦσαν ὕλην προκειμένων· τὸ γὰρ διακρῖναι τὸ νόθον ἀπὸ τοῦ γνησίου πολλὴν ἔχει δυσχέρειαν καὶ μεγάλης δεῖται σκέψεως ἐπιστημονικῆς· νοθεύονται γὰρ τὰ βιβλία, καὶ γράφεται εἰς τὰ προλεγόμενα τῆς λογικῆς κατὰ πόσους τρόπους νοθεύονται. μέμνηνται δὲ τούτου πολλῷ βέλτιον οἱ δεσπόται μου οὗτοι οἱ τοῦ λόγου προβεβλημένοι καὶ τῇ λογικῇ ἐμφιλοσοφοῦντες. ὁ δὲ βασιλεὺς ἔφη· καὶ τίς ἡ χρεία τῶν λόγων τούτων; εἰπέ τι πρὸς τὸ πρᾶγμα. τότε εἶπεν ὁ Ἐφέσου· λίαν καλῶς λέγει. ἐμοῦ δ΄ εἰρηκότος, εἰ οὐκ ἔχω ἄδειαν εἰπεῖν ὅπως θέλω τὴν γνώμην μου, σιωπῶ, εἶπέ μοι· λέγε λοιπόν. καίτοιγε, εἶπον, εἰς τοὺς ἀπηριθμημένους ἐκεῖσε τῆς νοθεύσεως τρόπους ὁ νῦν ὑπολαμβανόμενος τρόπος οὐκ ἐπενοήθη. εἰ οὖν κατὰ πολλοὺς τρόπους νοθεύονται τὰ βιβλία καὶ ἐπί τινων λόγων τοῦ θείου Χρυσοστόμου τὸ νόθον εὑρίσκεται, ἔνθα οὐδὲ τοιαύτη ἀνάγκη τοῦτο γενέσθαι ἐβιάσατο, πλὴν δὲ οὐκ ἔχομεν διακρῖναι τοῦτο ὁμολογουμένως, οὐχ ἡμεῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ οἱ διδάσκαλοι οὕς ἐφθάσαμεν. ἐν οἷς καὶ ὁ πολὺς τήν τε θείαν σοφίαν καὶ τὴν ἐκτὸς ὁ ἁγιώτατος πατριάρχης κῦρ Εὐθύμιος, ἀμφιβάλλων καὶ αὐτὸς ἔν τισι τῶν λόγων καί ποτε μὲν ὡς νόθους, ποτὲ δὲ ὡς γνησίους ἀποφαινόμενος τοὺς αὐτούς. εἰ οὖν ἐπὶ τῶν Χρυσοστομικῶν λόγων, οὕς ἐκ νεότητος καὶ μέχρι γήρως ἡμῶν ἀναγινώσκοντες καὶ εἰδότες τὴν φράσιν καὶ τὴν ἰδέαν αὐτῶν οὐκ ἔχομεν ὁμολογουμένως διακρῖναι τὸ νόθον τε καὶ τὸ γνήσιον, πῶς ἄν ἐπὶ τῶν δυτικῶν ἁγίων, ὧν τὰ συγγράμματα οὔτε οἴδαμεν οὔτε ἀνέγνωμέν ποτε (οὐδὲ γὰρ εἴχομεν αὐτά, οὔτε ἀρχῆθεν μετεγλωττίσθησαν, κἀντεῦθεν οὐδόλως εἰσὶν ἡμῖν γνώριμα), θαρροῦντες εἴπομεν γνήσια ταῦτ΄ εἶναι ἤ νόθα, ἐν οἷς οὔτε φράσιν οὔτε ἰδέαν οὔτε ὑφὴν ἤ ῥυθμόν τινα τοῦ λόγου γνωρίσαι πόθεν ἔχομεν; καὶ ταῦθ΄ ὁρῶντες ὅτι προκομίζονται παρὰ τῶν προενεγκόντων τὸ ἅγιον σύμβολον ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἑβδόμης συνόδου νενοθευμένον καὶ διισχυριζομένων ὡς οὕτως ἀνεγνώσθη ἐν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ ἐκείνῃ μετὰ τῆς προσθήκης, πρᾶγμα εὐεξέλεγκτον ποιούντων καὶ μηδεμίαν αἰτιολογίαν καταλιμπάνον αὐτοῖς, μᾶλλον δὲ καὶ τὰ ὁμολογούμενα μὴ δέχεσθαι πάντας καταπεῖθον, εἰ παρ΄ αὐτῶν προφέροιντο. διὰ ταῦτα τοίνυν πάντα οὐκ ἔχω οἴκοθεν ὡς γνήσια διακρῖναι ταῦτα ἤ νόθα, ἐπεὶ δὲ ἔχω καὶ αὐτὸς ἀνάγκην εἰπεῖν, ὅσον ἔρχεται εἰς τὴν ἐμὴν εἴδησιν καὶ διάνοιαν, λέγω ὅτι ὅσα τῶν τοιούτων ῥητῶν εἰσι σύμφωνα τῇ ἐπιστολῇ τοῦ θείου Μαξίμου καὶ τοῖς τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, ὡς γνήσια δέχομαι ταῦτα· ὅσα δ΄ ἐναντιοῦνται τούτοις, οὐ παραδέχομαι ὡς νόθα. ἠκολούθησαν τῇ ἐμῇ γνώμῃ καὶ οἱ μετ΄ ἐμέ. ὅμως ἡ τῶν πλειόνων ἔστη ψῆφος καὶ ὡς γνήσια ταῦτ΄ ἐδέχθησαν.

[←20]: Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος πουθενά δεν διδάσκει ρητά το «καί ἐκ τοῦ Υἱοῦ» (Filioque). Είναι λοιπόν δευτερεύων μόνο μάρτυρας στη συζήτηση σχετικά με την εκπόρευση τού Αγίου Πνεύματος. Επίσης, οι δύο πλευρές επικαλέστηκαν την αυθεντία του αναφερόμενες κυρίως σε συγγράμματα τα οποία τώρα αναγνωρίζονται ως ἀποκρυφικά (Laurent 1971: 440 σημ. 1).

[←21]: Ο πατριάρχης Ευθύμιος Β΄ (1410-16) τής αρχής τού βιβλίου.

[←22]: Κατά τον Laurent 1971: 440 σημ. 3, η έρευνα για τα χρυσοστομικά ἀπόκρυφα είχε τότε μόλις ολοκληρωθεί και τα αποτελέσματα ήσαν εντυπωσιακά. Στην προαναφερθείσα έρευνα περιλαμβάνονταν 581 ομιλίες ή θραύσματα ομιλιών, των οποίων η μη αυθεντικότητα είχε θεωρηθεί βέβαιη ή πολύ πιθανή.

[←23]: Όλη αυτή η εξέλιξη παρουσιάζεται με την ίδια σχεδόν διάταξη στην Ὁμολογία Πίστεως τού Μάρκου Ευγενικού, που γράφτηκε στη Φλωρεντία το 1439, αλλά δημοσιεύθηκε μετά την επιστροφή στην Κωνσταντινούπολη (Petit, Documents, XVII, σελ. 438-439) (Laurent 1971: 441 σημ. 4).

[←24]: Τα ίδια αυτά γραπτά θα επικαλεστούν οι Γραικοί και Λατίνοι υποστηρικτές τού Filioque. Η βιβλιοθήκη τού Niccoli στη Φλωρεντία είχε ένα χειρόγραφο αντίγραφο των έργων τού Κυρίλλου, χειρόγραφο που ο Τραβερσάρι είχε ζητήσει να τού στείλουν στη Φερράρα (Laurent 1971: 441 σημ. 6).

[←25]: Συρόπουλος 9.8: Ὁ βασιλεὺς τοίνυν εἰδὼς ὅπως πλὴν τεσσάρων ἤ πέντε ἀρχιερέων οἱ λοιποὶ ταῖς γνώμαις ἕπονται τοῦ Ῥωσίας καὶ τοῦ Νικαίας καὶ χρῶνται τούτοις ὡς ὁδηγοῖς, οἱ δὲ μεθ΄ ἡμᾶς ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοῖς ἡμετέροις προσέχουσι λόγοις καὶ αφ΄ ἡμῶν ἔχουσιν ὁδηγίαν τινὰ καὶ ἡμῖν ἑπόμενοι διαφωνοῦσιν ἐκείνοις, δεῖν ἔγνω κωλῦσαι ἡμᾶς τοῦ γνωμοδοτεῖν, νομίσας ὡς οὕτω ποιήσει τοὺς μεθ΄ ἡμᾶς συμφώνους τοῖς πλείοσι τῶν ἀρχιερέων. καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας πάλιν συνέλευσις πάντων ἡμῶν ἐκ κελεύσματος ἐγένετο βασιλικοῦ, καὶ ὁ βασιλεὺς τοιὰδε τινὰ ἐδημηγόρησεν· ἐγὼ τὴν παροῦσαν σύνοδον οἰκουμενικὴν κατ΄ οὐδένα τρόπον ἡγοῦμαι ἐλάττω τῶν προλαβουσῶν ἑπτὰ οἰκουμενικῶν συνόδων· διὰ τοῦτο θέλω καὶ ταύτην ἀκολουθεῖν ἐκείναις κατὰ πάντα καὶ μηδὲν ἄλλο γίνεσθαι παρὰ τὰ ἐν ἐκείναις γεγενημένα. προκομισθήτωσαν οὖν τὰ πρακτικὰ, καὶ οἵτινές εἰσιν οἱ γνωμοδοτοῦντες ἐν ἐκείναις καὶ ὑπογράφοντες, οἱ τοιοῦτοι λεγέτωσαν καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν τῷ γενησομένῳ ὅρῳ ὑπογραψάτωσαν· ἐγὼ γὰρ οὐ θέλω γίνεσθαί τι ἐνταῦθα ὀρεκτικόν, ἀλλὰ τὴν τάξιν κατὰ πάντα τηρεῖσθαι τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων. ἐλθέτωσαν οὖν τὰ πρακτικά ἵνα ἴδωμεν, ἐκ ποίων τάξεών εἰσιν οἱ ἐκεῖσε λέγοντές τε καὶ ὑπογράφοντες. ἐμοῦ δ΄ εἰρηκότος καὶ πρὸ τοῦ ἐλθεῖν τὰ πρακτικά· ἡμεῖς οἴδαμεν τίνες λέγουσιν ἐκεῖσε, ἐμβριθέστερον ὥρισεν· ἐλθέτωσαν πρῶτον αὐτά. ἐκάθηντο οὖν πάντες σιωπῇ ἐφ΄ ἱκανόν, μέχρις ἄν διακομίσωσι ταῦτα ἐκ τοῦ Νικαίας, καὶ διακομισθέντα λαβὼν ταῦτα ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος καὶ καθίσας εἰς τὸ μέσον ἀνέγνω μέρη τινὰ ἐκ τῶν ὑπογραφῶν, καὶ ἐπεὶ εὑρέθησαν ἐπίσκοποι καὶ ἀρχιμανδρῖται μόνον ὑπογράφοντες, προσέταξεν αὐτοὺς λέγειν μόνους καὶ κατὰ τὸ παρόν καὶ καιροῦ καλοῦντος ὑπογράψαι, τοὺς δὲ λοιποὺς πάντας σιωπᾶν. καὶ οὕτω σιγᾶν ἐποίησεν ἡμᾶς ἤ μᾶλλον ἠλευθέρωσε τοῦ λέγειν.

[←26]: Τέσσερις σίγουρα, δηλαδή οι μητροπολίτες Ηρακλείας, Εφέσου, Μονεμβασίας και Αγχιάλου. Ο πέμπτος θα μπορούσε να είναι ο μητροπολίτης Σταυρουπόλεως Ησαΐας, που έφυγε από τη Φλωρεντία την εποχή τής υπογραφής τού διατάγματος (Laurent 1971: 442 σημ. 1).

[←27]: Συρόπουλος 9.9: Καὶ εἰς μέσον εὐθὺς τίθεται τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ σπεύδουσι δεῖξαι ταὐτὸν εἶναι τῷ διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὴν διὰ ἰσοδυναμεῖν τῇ ἐκ, καὶ τῷ Ἐφέσου μετὰ πολλῆς ἀντελέγουσι ῥύμης. ἐπὶ τούτοις ὁ Ἡρακλείας βιβλίον ἐξενεγκὼν καὶ τῷ βασιλεῖ ὑποδείξας, ἀνέφερεν, ὅτι· περιέχεταί τι ἐν τούτῳ, ὅπερ ἔνι χρεία ἵνα ἀναγνωσθῇ ἐνταῦθα, ὡς ἄν εἰδῇ τοῦτο καὶ ἡ ἁγία βασιλεία σου. καὶ εὐθὺς σκώπτει αὐτὸν ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος μετὰ μεγάλου θυμοῦ λέγων· καὶ νῦν ἔφερες αὐτὸ ἀναγνωσθῆναι ἐπὶ συνόδου; πρῶτον ἀναθεμάτισον τὸν Καβάσιλαν, εἶθ΄ οὕτως ἀναγίνωσκε αὐτό. νῦν εὗρες αὐτό; ὅτε ἦσθα ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει ἔδει σε δεικνύειν αὐτό, οὐ μὴν δὲ ἐνταῦθα. εἶα, ἴδετε τί ἔφερεν ἀναγνῶναι ἐν τῇ συνόδῳ. εἰ βούλει, ἀναθεμάτισον τὸν Καβάσιλαν, καὶ οὕτως ἀνάγνωθι αὐτό. ἰδὼν δὲ ὁ Ἡρακλείας τὴν ἰταμότητα καὶ τὸ θράσος αὐτοῦ καὶ τὰς διαθέσεις τῶν περὶ αὐτὸν δεινῶς κυμαινούσας, κἀκεῖνον τῷ θυμῷ ζέοντα, πρὸς δὲ καὶ τὴν τοῦ βασιλέως ἀποστροφήν, ἐσιώπησε καὶ συνέστειλε τὸ βιβλίον· ἡμεῖς δὲ οὐκ ἔγνωμεν τί ἦν ἐκεῖνο· ὕστερον δ΄ ἐξετάσαντες ἐμάθομεν ὅπως ἦν ὁ συνοδικὸς τόμος ὁ γεγονὼς κατὰ τοῦ Βέκκου καὶ κατὰ τῆς ἐν τῷ Λουγδούνῳ συστάσης ἑνώσεως, ὅν οὔτε ἡμεῖς οὔτε οἱ ἐν τῇ συνόδῳ πλὴν τριῶν ἤ τεσσάρων εἴδομέν ποτε ἤ ἠκούσαμέν τι περὶ αὐτοῦ. διὸ ἐσπούδασεν ὁ δηλωθεὶς κακεργάτης καὶ πολέμιος ἡμῶν ἵνα καὶ τότε κωλύσῃ ἡμᾶς τῆς τούτου εἰδήσεως.

[←28]: Δημοσιευμένος το καλοκαίρι τού 1285 από τον πατριάρχη Κύπρου Γρηγόριο (1283-1289), που τον είχε γράψει ο ίδιος. Το κείμενο υπάρχει στην Patrologia Graeca 142, στηλ. 233Α-246Β. Κατά τον Laurent 1971: 443 σημ. 2, ο Ηρακλείας Αντώνιος σίγουρα δεν γνώριζε ότι το έγγραφο αυτό θεωρήθηκε τόσο ανορθόδοξο, που προκάλεσε την πτώση τού συγγραφέα του.

[←29]: Στο κείμενο Λούγδουνον, η Β΄ Σύνοδος τής Λυών (1274).

[←30]: Ο Σχολάριος, που ήταν ακόμη κοσμικός, δεν ήταν ένας από αυτούς τούς τρεις ή τέσσερις και δεν ανακάλυψε παρά αργότερα, όπως ο φίλος του Συρόπουλος, αυτόν τον τόμο, που τον εγκωμίαζε τόσο, ώστε κατά την άποψή του θα ήταν αρκετός για να εκτρέψει από την Ένωση τής Φλωρεντίας. Βλέπε Scholarios, Œuvres, III, σελ. 85. Σημειώστε επίσης ότι ήθελε να έχει αντίγραφο τού διάσημου εγγράφου, που διατηρείται στον cod. Dionys. 150, 46-53, το οποία αντιγράφηκε το 1449 και αποτελούσε μέρος τής προσωπικής του βιβλιοθήκης (Laurent 1971: 444 σημ. 1).

[←31]: Ο Ἰωάννης ΙΑ΄ Βέκκος υπήρξε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (1275-1282) και κύριος υπερασπιστής τής Ένωσης των Εκκλησιών. Μετά την αποκήρυξη τής Ένωσης των Εκκλησιών τής Β΄ Συνόδου τής Λυών (1274) από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο στις 11 Δεκεμβρίου 1282, ο Βέκκος αποσύρθηκε σε μοναστήρι. Επανέφεραν στην Πόλη με φορείο τον προηγούμενο πατριάρχη Ιωσήφ Α΄ και ακολούθησε σειρά συνόδων και δημοσίων συναντήσεων, παρακινουμένων από ομάδα ανθενωτικών μοναχών. Ο Βέκκος, φοβούμενος βίαιο θάνατο στα χέρια τού όχλου, αναγκάστηκε να υπογράψει επίσημη αποκήρυξη των ενωτικών του απόψεων (Ιανουάριος 1283). Στη συνέχεια ο Βέκκος πέρασε κάποια χρόνια υπό περιορισμό σε μεγάλο μοναστήρι στην Προύσα. Ξεκίνησε από εκεί εκστρατεία για την απαλλαγή του και κατάφερε να συγκληθεί σύνοδος για να επανεξετάσει την περίπτωσή του. Η σύνοδος πραγματοποιήθηκε στο παλάτι των Βλαχερνών το 1285. Η σύνοδος των Βλαχερνών επιβεβαίωσε την προγενέστερη καταδίκη του με δογματική δήλωση, τον τόμο τού 1285, στον οποίο αναφέρεται το κείμενο. Κατά τον Laurent 1971: 444 σημ. 2, αυτή η άγνοια είναι εκπληκτική, επειδή υπάρχουν ακόμη σήμερα περισσότερα από είκοσι αντίγραφα τού εν λόγω τόμου. Από την άλλη πλευρά, με την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη, ο Σχολάριος εξεπλάγη ακόμη περισσότερο που δεν το γνώριζε, επειδή το συνάντησε σε μεγάλο αριθμό χειρογράφων. Βλέπε Scholarios, Œuvres, III, σελ. 154.

[←32]: Ακόμη πιο εντυπωσιακή εξακολουθεί να είναι η άποψη τού Σχολάριου για την ίδια τη Σύνοδο, την οποία κατατάσσει μεταξύ των Οικουμενικών Συνόδων και όχι των μικρότερων. Βλέπε Scholarios, Œuvres, III, σελ. 79, 85, 89, 100, 127, 137, 154, 173 (Laurent 1971: 445 σημ. 3).

[←33]: Συρόπουλος 9.10: Ἐν ἑτέρᾳ δὲ πάλιν ἡμέρᾳ συνήλθομεν εἰς τὸν πατριάρχην κατὰ τὸ ἔθος, καὶ ὁ περὶ τῆς ἑνώσεως ἐκινήθη λόγος καὶ ἐπῄνουν τὴν ὁμόνοιαν καὶ τὴν εἰρήνην ἁπλῶς οἱ ἐφιέμενοι τοῦ λατινισμοῦ. εἶπεν οὖν ὁ Ἡρακλείας, ὅτι· καλὸν ἄν ἦν, εἰ παρείχετε ἡμῖν τὴν ἔκθεσιν ἥν ἐστείλατε τοῖς Λατίνοις· ἅπαξ γὰρ μόνον ἠκούσαμεν αὐτήν, ἔδει δὲ πλειονάκις ἰδεῖν καὶ σκέψασθαι περὶ αὐτῆς. καὶ εὐθὺς ἔφη ὁ Νικαίας, ὅτι· αἰσχύνη ἔσται τοῦτο ὑμετέρα τὸ δόξαι ὡς ἠκούσατε μέν, ἐπελάθεσθε δὲ ταύτης· οὐ γὰρ δεῖ ὑμᾶς οὕτως ἐπιλανθάνεσθαι τῶν λεγομένων καὶ ἀκουομένων ἐνθάδε. καὶ οὕτως ἀπερράπισε καὶ παρεκρούσατο τὸν λόγον τοῦ Ἡρακλείας. τοιαύτας διασκέψεις καὶ μελέτας ἠξίουν γίνεσθαι εἰς τὰς περὶ τῆς πίστεως ἐκθέσεις τε καὶ συγκαταθέσεις· ἕτεροι δέ τινες εἶπον· ὀλίγη ἐστὶν ἡ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Λατίνων διαφορά, καὶ εἰ θελήσουσιν οἱ ἡμέτεροι, εὐκόλως διορθωθήσεται. καὶ ἀποκριναμένου τοῦ Ἐφέσου ὅτι μεγάλη διαφορά ἐστιν, εἶπον αὐτῷ· οὐκ ἔστιν αἵρεσις οὐδὲ δύνασαι εἰπεῖν αὐτὴν αἵρεσιν· οὐδὲ γάρ τινες τῶν πρὸ σοῦ ἐλλογίμων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν ἑκάλεσαν αὐτὴν αἵρεσιν. ἔφη οὖν ὁ Ἐφέσου, ὅτι· αἵρεσίς ἐστι καὶ οὕτως εἶχον αὐτὴν καὶ οἱ πρὸ ἡμῶν, πλὴν οὐκ ἠθέλησαν θριαμβεύειν τοὺς Λατίνους ὡς αἱρετικούς, τὴν ἐπιστροφὴν αὐτῶν ἐκδεχόμενοι καὶ τὴν φιλίαν πραγματευόμενοι· εἰ δὲ βούλεσθε, δείξω ὑμῖν ἐγὼ ὅπως εἶχον τούτους αἱρετικούς. εὐθὺς οὖν θυμοῦ πλήρεις γίνονται ὅ τε Μιτυλήνης καὶ ὁ Λακεδαιμονίας καὶ λέγουσι· καὶ τίς ἄνθρωπος εἰ σὺ καὶ λέγεις τοὺς Λατίνους αἱρετικούς; καὶ ἀνέστησαν ἐνώπιον τοῦ πατριάρχου καὶ ἐγγύτερον γενόμενοι τοῦ Ἐφέσου ἀδεῶς ὁμοῦ τε καὶ ἀναιδῶς ἔβαλλον αὐτὸν λόγοις καὶ σκώμμασιν· καὶ ἕως πότε ἀνεξόμεθα σιωπῶντες, τοιαῦτα σοῦ λέγοντος, ἔφασκον, καὶ μονονοὺκ ὀδοῦσι καὶ χερσὶν ὥρμων διασπαρᾶξαι αὐτόν· καὶ τέλος ἐπέθηκαν· ἐροῦμεν ἡμεῖς τῷ πάπᾳ ὅπως λέγεις αὐτὸν αἱρετικόν, καὶ ἤ ἀποδείξεις αὐτό, ἤ πείσῃ καθὼς εἶ ἄξιος. καὶ ἐξῆλθον μετὰ τοιαύτης ὀχλήσεως. ἐξερχόμενος δὲ καὶ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος ἔτι ὤν πλησίον τοῦ πατριάρχου εἶπεν· ἐγὼ οἶδα, ὡς εἰ ποιήσοιμεν τὴν ἕνωσιν, μέχρις ἄν ἀπέλθωμεν εἰς τὴν Βενετίαν ἀναθεματίσουσιν ἡμᾶς· εἰ δ΄ οὐ ποιήσοιμεν αὐτήν, καὶ οὕτως ἀναθεματίσουσιν ἡμᾶς. κάλλιον οὖν ἐστιν ἵνα ποιήσωμεν αὐτήν, καὶ οὕτως ἵνα ἀναθεματίζωσιν ἡμᾶς.
ἐρωτηθεὶς δὲ παρὰ τοῦ πρωτεκδίκου, πάλιν ἐκδηλότερον διεσάφησε τοῦτο, καὶ ἠπόρησαν οἱ ἀκούσαντες.

[←34]: Μάλιστα από την εποχή τού Μιχαήλ Κηρουλάριου (πεθ. 1057) οι πιο αδιάλλακτοι Βυζαντινοί πολέμιοι έχουν κατατάξει τούς Λατίνους στους αιρετικούς, αλλά ο αριθμός εκείνων που τούς θεωρούσαν, όπως ο ίδιος ο Σχολάριος, ως απλώς σχισματικούς δεν ήταν ποτέ αμελητέος. Ακόμη λιγότεροι είχαν πιο συμφιλιωτική στάση, λόγω τής φιλίας και τής ελπίδας προσηλυτισμού τους, που σημειώνεται εδώ από τον Συρόπουλο (Laurent 1971: 445 σημ. 4).

[←35]: Άλλοι λόγοι για αυτήν την επιείκεια έχουν προβληθεί από διάφορους συζητητές, όπως η αδυναμία να απαιτήσουν από τούς Λατίνους, ισχυρογνώμονες βαρβάρους, ακριβή κατανόηση τού δόγματος (Πέτρος Αντιοχείας και Θεοφύλακτος Βουλγαρίας τον 11^ο αιώνα), ο κίνδυνος των αντιποίνων από μια ισχυρή Δύση απέναντι σε μια εξασθενημένη αυτοκρατορία ή η σημασία τής βοήθειας των Λατίνων στην καταπολέμηση άλλων αιρετικών (Νεκτάριος Ιερουσαλήμ τον 17^ο αιώνα) (Laurent 1971: 445 σημ. 5).

[←36]: Συρόπουλος 9.11: Πάλιν μετὰ παραδρομὴν ἡμερῶν δύο, συνελθόντων ἡμῶν εἰς τὸν πατριάρχην ὡς ἔθος, λόγοι πολλοὶ περὶ τῆς ἑνώσεως ἐκινήθησαν καὶ παρεκίνουν καὶ ἠξίουν τὸν Ἐφέσου χρήσασθαι οἰκονομίᾳ τινὶ καὶ συγκαταβάσει. ὁ δὲ ἔλεγεν· οὐκ ἐγχωρεῖ συγκατάβασις εἰς τὰ περὶ τῆς πίστεως. μετὰ γοῦν τὰς πολλὰς ἀπαιτήσεις τὰς περὶ συγκαταβάσεως καὶ τὰς ἀπολογίας τοῦ Ἐφέσου καὶ ἀπαγορεύσεις, λεγόντων τῶν τὴν ἕνωσιν σπουδαζόντων, ὅτι· ὀλίγη ἐστὶν ἡ διαφορὰ καὶ ὀλίγη τις συγκατάβασις ἑνώσει ἡμᾶς, εἰ θελήσεις καὶ αὐτὸς χρήσασθαι ταύτῃ, εἶπεν ὁ Ἐφέσου· παρόμοιόν ἐστι τοῦτο τῷ ῥηθέντι παρὰ τοῦ ἐπάρχου πρὸς τὸν ἅγιον Θεόδωρον τὸν Γραπτόν. εἶπε γὰρ αὐτῷ, ὅτι· μίαν μόνην κοινωνήσατε καὶ ἕτερον οὐκ ἀπαιτοῦμεν, πορεύεσθε δὲ ὅποι φίλον ὑμῖν, καὶ ὁ ἅγιος ἔφη πρὸς αὐτόν· ὅμοιόν τι λέγεις, ὥπερ ἄν εἴ τις ἀξιῶν ἕτερον λέγοι· οὐδὲν αἰτοῦμαί σε ἀλλ΄ ἤ τὴν σὴν ἅπαξ ἀποτεμεῖν κεφαλήν, καὶ μετὰ ταῦτα πορεύου ὅπου θέλεις. οὐ γάρ ἐστι μικρὸν ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ τὸ δοκοῦν μικρόν. ἀπὸ τῆς εἰρηνικῆς οὖν δῆθεν αἰτήσεως καὶ ἀξιώσεως ἀνεφύη φιλονεικία, καὶ ὁ Νικαίας ἀναίδην ἔσκωπτε τὸν Ἐφέσου· καὶ μετὰ τὴν πολλὴν φιλονεικίαν ἀναστὰς ὁ Νικαίας ἔφη· περισσὸν ποιῶ καὶ φιλονεικῶ μετὰ ἀνθρώπου δαιμονιαρίου· αὐτὸς γὰρ ἔνι μαινόμενος, καὶ οὐ θέλω ἵνα φιλονεικῶ μετ΄ αὐτοῦ, καὶ ἐξῆλθε μετὰ θυμοῦ. εἶπε δὲ καὶ ὁ Ἐφέσου, ὅτι· σὺ ὑπάρχεις κοπέλιν καὶ ἐποίησας καὶ ὡς κοπέλιν. καὶ ἐπὶ τούτοις ἐξήλθομεν. ὁ δὲ πατριάρχης ὁρῶν ταῦτα, οὐκ ἔσκωψεν οὐδὲ ἐκώλυσε τὴν ὄχλησιν, οὔτε αὐτὴν οὔτε τὴν πρὸ αὐτῆς· ἐκάθητο δὲ μόνον ὁρῶν καὶ μηδέν τι φθεγγόμενος.

[←37]: Ἅγιος Θεόδωρος Γραπτός: Άγιος τής Ορθόδοξης Εκκλησίας, που έζησε τον 9^ο αιώνα και καταγόταν από την Παλαιστίνη. Ως φανατικός εικονολάτρης φυλακίστηκε σε μονή τού Πόντου επί Λέοντος Ε΄ Αρμενίου (813-820) και βασανίστηκε επί Θεοφίλου (829-842). Χάραξαν στο μέτωπό του με πυρωμένο σίδερο δώδεκα στίχους και γι΄ αυτό επονομάστηκε Γραπτός. Αργότερα φυλακίστηκε στην Απάμεια τής Βιθυνίας, όπου πέθανε το 836 ή 837.

[←38]: Βλέπε Τοῦ Ὁσίου Πατρός Ἡμῶν καί Ὁμολογητοῦ Θεοδώρου τοῦ Γραπτοῦ Βίος καί Πολιτεία, Patrologia Graeca 116, 677:
«Όταν πέρασαν τέσσερις ημέρες, οδηγηθήκαμε ενώπιον τού επικεφαλής έπαρχου. Κι εκείνος, αφού μάς εκφόβισε με απειλές για πολλά βασανιστήρια, λέγοντας ότι θα μάς μαστιγώσει αρχικά και ότι στη συνέχεια θα χαράξει γραφές στα πρόσωπά μας και θα μάς παραδώσει στους Άραβες, πρόσταζε να γίνει η επιθυμία τού αυτοκράτορα. Ήταν μαζί του και ο Χριστόδουλος και ο πατέρας του. Κι ενώ εμείς αρνιόμασταν σκληρά και λέγαμε ότι ήμασταν έτοιμοι να υπομείνουμε χίλιους θανάτους και ότι δεν θα αγγίζαμε ποτέ ούτε ελαφρά την κοινωνία, ούτε θα συμφωνούσαμε σε κάτι με εκείνους που έχουν ακυρώσει τη χριστιανική πίστη και ομολογία, ακόμη κι αν μάς έβγαζε τα μάτια, ακόμη κι αν μάς έκαιγε το σώμα στη φωτιά, ο πατέρας τού Χριστόδουλου, υποστηρίζοντας τα αντίθετα για να μάς δοθεί χάρη, είπε στον έπαρχο: «Αυτοί ποτέ δεν προσκύνησαν εικόνα. Δεν ξέρω για ποιον λόγο έχουν έρθει εδώ». Προς τον οποίο είπα εγώ αυστηρά: «Απομακρύνσου από εδώ. Δεν ξέρεις τι λες, ούτε για τι πράγμα διαβεβαιώνεις». Και ο έπαρχος, αρχίζοντας πάλι τα καλοπιάσματα, είπε: «Κοινωνήστε μια μόνο φορά, τίποτε άλλο δεν θα ζητήσουμε. Θα έρθω κι εγώ μαζί σας στην εκκλησία και ύστερα πορευτείτε όπου θέλετε». Κι εγώ, αφού γέλασα, είπα σε αυτόν: «Αυτό που λες κύριε έπαρχε, μοιάζει σαν να λέει κάποιος σε άλλον, δεν σού ζητώ τίποτε άλλο, παρά να κόψω μια φορά το κεφάλι σου και ύστερα πήγαινε όπου θέλεις. Να ξέρεις λοιπόν, ότι και αυτό είναι ντροπή για εμάς, ότι κάποιος τολμά να μάς προτρέπει σε κοινωνία (στην οποία δεν ξέρω πώς θα μάς πείσει να προσχωρήσουμε), ενώ ο ίδιος δεν έχει καταλάβει καθόλου, ότι θα ήταν γι’ αυτόν πιο εύκολο να κάνει άνω-κάτω τον ουρανό και τη γη, παρά να απομακρύνει εμάς από την ευσέβεια. Τότε διέταξε να χαραχτούν επιγραφές στα πρόσωπά μας. Και ενώ οι πληγές μας από τα μαστίγια ήσαν ακόμη πρησμένες και ερεθισμένες και έκαναν τούς πόνους αφόρητους, μάς ξάπλωσαν σε πάγκους και μάς χάραζαν τα πρόσωπα. Ενώ μάς τρυπούσαν τα πρόσωπα για πολλή ώρα, σκοτείνιασε καθώς έδυσε ο ήλιος, πράγμα το οποίο, χωρίς να το θέλουν, οδήγησε σε τέλος το γράψιμο»
(Τεσσάρων δὲ παρελθουσῶν ἡμερῶν, προκαθίσαντι τῷ ἐπάρχῳ ἀγόμεθα εἰς παράστασιν. Ό δέ πολλῶν βασάνων ἀπειλαῖς φοβήσας, καὶ κολάζειν εἰπὼν πρότερον, εἶτα καὶ τὰς ὄψεις γράφειν, και τοῖς Σαρακηνοῖς παραδοῦναι, παρηγγύα τὸ τοῦ βασιλέως ποιεῖν καταθύμιον. Συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ Χριστόδουλος, καὶ ὁ τούτου πατήρ. Ἡμῶν δὲ σκληρῶς ἀπαναινομένων, καὶ μυρίους θανάτους ὑπομένειν ἑτοίμως ἔχειν λεγόντων, καὶ ὡς οὐ χρανθησόμεθά ποτε τῇ κοινωνίᾳ, ἤ κἄν γοῦν τῇ συγκαταθέσει τῶν Χριστιανῶν πίστιν καὶ ὁμολογίαν ἀθετησάντων, κἄν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκόψαιεν, κἄν τὸ σῶμα καύσαιεν τῷ πυρὶ, λεγόντων· ὁ τοῦ Χριστοδούλου πατὴρ ἐν χάριτος μοίρᾳ τὸν λόγον τοῖς ἐναντίοις ποιούμενος, Οὐδέποτε, πρὸς τὸν ἔπαρχον ἔφη, προσεκύνησαν οὗτοι εἰκόνα· καὶ τίνα παθόντες ἐληλύθασιν ὦδε, οὐκ οἶδα. Πρὸς ὅν αὐστηρῶς ἐγώ, Ἀπόστα, ἔφην, ἐντεῦθεν· οὐκ οἶδας τὶ λέγεις, οὐδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦσαι. Ὁ δὲ ἔπαρχος αὖθις θωπείαις χρώμενος, Μίαν, εἶπε, μίαν μόνον κοινωνήσατε, καὶ ἕτερον οὐκ ἀπαιτοῦμεν· καὶ ἔρχομαι καὶ ἐγὼ μεθ΄ ὑμῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, καὶ πορεύεσθε ὅποι φίλον ὑμῖν. Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν γελάσας, Ὅμοιόν τι λέγεις, κύριε ὁ ἔπαρχος, εἶπον, ὥσπερ ἄν τις ἕτερον ἀξιῶν λέγοι, Οὐδὲν αἰτοῦμαι σε, ἀλλ΄ ἤ τὴν σὴν ἅπαξ ἀποτεμεῖν κεφαλήν, καὶ τὸ μετὰ ταῦτα πορεύου ὅπου θέλεις. Γίνωσκε τοίνυν, ὡς ἡμῖν καὶ τούτο δι’ αἰσχύνης ἐστί, τὸ τολμᾷν τινα ὅλως πρὸς κοινωνίαν ἡμᾶς προτρέπεσθαι, πρὸς ἥν αὐτὸς οὐκ οἶδ’ ὅπως παραινεῖς έλθεῖν, καὶ μὴ πόῤῥωθεν πεπεῖσθαι τὸν τοιοῦτον, ὡς ῥᾷον αὐτῷ γῆν καὶ οὐρανὸν ἄνωθεν καὶ κάτωθεν ποιεῖν, ἤπερ ἡμᾶς μετατιθέναι τῆς εὐσεβείας.Τότε γραφῆναι τὰς ὄψεις ἡμῶν ἐκέλευε. Καὶ δὴ ἔτι τῶν ἐκ τῶν μαστίγων πληγῶν φλεγμαινουσῶν ἐν ἡμῖν, καὶ ἀφορήτους ποιουσῶν τὰς ὀδύνας, διατείναντες ἐπὶ σκάμνων τὰς ὄψεις ἐκόλαπτον. Ἐπὶ πολλὴν δὲ τὴν ὥραν ἐκκεντούντων τὰ πρόσωπα, σκότος ἐγένετο δεδυκότος ἡλίου· ὅ καὶ μὴ βουλομένων, τὴν εἰς τέλος ἐπέσχε γραφήν).

[←39]: Στο κείμενο κοπέλιν. Κατά τον Creyghton 1660: 257, υπηρέτης στα μεσαιωνικά ελληνικά. Όμως κατά τον Laurent 1971: 446 σημ. 2, ο όρος κοπέλιν δεν χρησιμοποιήθηκε από τον Μάρκο Ευγενικό με υποτιμητική έννοια, αλλά για να επισημάνει τη διαφορά ηλικίας (δἐκα τουλάχιστον χρόνια) ανάμεσα σε αυτόν και τον Βησσαρίωνα.

[←40]: Συρόπουλος 9.12: Τῇ δ΄ ἐπιούσῃ ἦλθεν ὁ βασιλεὺς εἰς τὸν πατριάρχην, καὶ ὁρισμῷ αὐτοῦ συνήλθομεν πάντες. ἐκινήθησαν οὖν καὶ αὖθις οἱ περὶ τῆς ἑνώσεως λόγοι, καὶ ἀντέλεγεν ὁ Ἐφέσου, ἐφιλονείκουν δὲ αὐτῷ ὁ Ῥωσίας, ὁ Νικαίας, ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος καὶ ὁ Ἀμηρούτζης, καὶ ἰταμώτατα διεμάχοντο· ἤρξατο δὲ ὁ Γεμιστὸς εἰπεῖν τι καὶ συνηγορῆσαι τῷ Ἐφέσου καὶ, σκώψαντος αὐτὸν ἀναιδῶς τοῦ Ἀμηρούτζη ἐσιώπησεν. ἐθαύμασαν οὖν πάντες πῶς οὐκ ἔσκωψε τὴν ἀναίδειαν τοῦ Ἀμηρούτζη ὁ βασιλεύς· οὐδὲ εἶπέ τι πρὸς θεραπείαν τοῦ πάντ΄ ἀρίστου Γεμιστοῦ.

[←41]: Συρόπουλος 9.13: Ἀρξαμένου δὲ καὶ τοῦ Ἐφέσου ἀναγνῶναί τι ἐκ τῶν τοῦ Καβάσιλα περὶ τοῦ προτεθέντος ζητήματος, εὐθὺς εἶπεν ὁ Ῥωσίας· ἡμεῖς διὰ ἕνωσιν καὶ εἰρήνην ἤλθομεν ἐνταῦθα οὐχὶ διὰ σχῖσμα καὶ διάστασιν. θέλω οὖν ἵνα ἀναγινώσκωμεν καὶ τοὺς ἑνωτικούς, οὐ τοὺς σχισματικοὺς καὶ διϊστῶντας. ὁ οὖν Καβάσιλας σχισματικός ἐστι καὶ οὐ θέλομεν ἀναγινώσκεσθαι. διεδέξατο τοῦτον ὁ Λακεδαιμονίας εἰπών· καὶ τί ἔχομεν τὸν Καβάσιλαν; ἡμεῖς οὐκ ἔχομεν αὐτὸν ἅγιον· ἀρχιερεὺς ἦν, καὶ ἔχομεν κἀκεῖνον ὡς ἕνα τῶν νῦν ὄντων ἀρχιερέων, ὡς τὸν Μονεμβασίας τυχὸν ἤ ἄλλον τινά, οὐδὲ ἀνάγκην ἔχομεν στέργειν τὰ ἐκείνου συγγράμματα. τότε εἶπεν ὁ Ἐφέσου· λοιπὸν ἄς ἀναγινώσκωμεν τὸν Βέκκον. καὶ ἀγανακτήσας τὴν ἱταμότητα καὶ τὸ θράσος αὐτῶν καὶ καταλαβὼν ὅτι πάντες σχεδὸν προδεδομένοι καὶ ἕτοιμοί εἰσι πρὸς τὴν τοῦ λατινισμοῦ συγκατάθεσιν ἐσιώπησε.

[←42]: Σίγουρα εκείνο που συντάχθηκε γύρω στο 1351 ή μάλλον μετά το 1355, με την ευκαιρία τής πραγματείας για την Εκπόρευση τού Αγίου Πνεύματος. Αυτό το έργο, αξιοσημείωτο από ορισμένες απόψεις, αποτελεί άθροισμα όλων όσων είχαν γραφεί προηγουμένως από τούς Γραικούς εναντίον τού Filioque. Έχει το πλεονέκτημα ότι είναι πλήρες, λογικά διατεταγμένο, παρουσιάζοντας τα λατινικά επιχειρήματα σαφώς, με ακρίβεια και αφθονία. Αυτές οι ιδιότητες εξηγούν την εκτίμηση την οποία ο Συμεών Θεσσαλονίκης και όλοι οι μεταγενέστεροι θεολόγοι, ιδιαίτερα εκείνοι τής εποχής τής Συνόδου τής Φλωρεντίας, είχαν γι΄ αυτή τη μεγάλη πραγματεία. Όμως κατά τον Laurent 1971: 446 σημ. 3, αν και η διάταξη των ζητημάτων είναι πράγματι τού Καβάσιλα, η έκθεση και η επιχειρηματολογία δεν είναι δική του, αλλά ενός πρώην συναδέλφου που έγινε αντίπαλός του, τού αντιπαλαμίτη μοναχού Βαρλαάμ, το κείμενο τού οποίου ο Νείλος δεν διστάζει να παρουσιάσει ως δικό του, αντιγράφοντας μάλιστα με δουλικό τρόπο ολόκληρες παραγράφους.

[←43]: Κατά τον Laurent 1971: 447 σημ. 4, πρόκειται για νέα, αν και έμμεση, βεβαίωση, ότι για έναν Ορθόδοξο η αγιότητα συνεπαγόταν το χάρισμα τής απαλλαγής από λάθη. Φαίνεται εδώ ότι η έκθεση αντιστρέφεται και ότι τουλάχιστον ο Συρόπουλος, σε αντίδραση ίσως ενάντια σε παρατηρήσεις όπως αυτή τού μητροπολίτη Λακεδαιμονίας, θεωρούσε τον Καβάσιλα άγιο, επειδή, στα μάτια του, ομολογούσε στο ζήτημα τής εκπόρευσης τού Αγίου Πνεύματος το καθαρό παραδοσιακό δόγμα. Όπως σημειώνεται παρακάτω, υπάρχει μικρό μόνο ίχνος τής φήμης για αγιότητα, που θα τού είχε δοθεί για τις επικρίσεις τής Εκκλησίας του.

[←44]: Συρόπουλος 9.14: Πάλιν συνήλθομεν μετὰ μίαν ἡμέραν, καὶ οἱ περὶ τῆς ἑνώσεως ἐκινήθησαν λόγοι. ὁ δ΄ Ἐφέσου ἐσιώπα, καὶ παρεκίνουν τινὲς ἵνα ἀπαιτηθῶσι γνῶμαι. ἐκάθητο οὖν τότε καὶ ὁ πατριάρχης παρ΄ ὅλην τὴν ὥραν τῆς συνελεύσεως καὶ τῆς συζητήσεως ταύτης· ἐν γὰρ ταῖς ἄλλαις συνελεύσεσι πρὸς ὀλίγον μόνον φαινόμενος, εἶθ΄ ὡς ἀγανακτῶν, μηδέν τι πρὸς τοὺς λόγους φθεγγόμενος εἰς τὸν κοιτῶνα ἀπήρχετο καὶ ὡς ὕφαλος ὑπεκρύπτετο. τότε τοίνυν καθήμενος, περὶ μὲν τῶν γνωμῶν ὑπέρθεσιν ἐποιήσατο· ἔφη δε, ὅτι· θέλω ἵνα ἀναγνωσθῶσιν ἐνθάδε τὰ ῥητά, ὡς ἄν ἀκούσω καὶ καταλάβω καὶ αὐτὸς ὅπως λέγουσι τοῦτο οἱ ἅγιοι. καὶ ἐγένετο οὕτως.

[←45]: Συρόπουλος 9.15: Καὶ μετὰ μίαν ἡμέραν συνήλθομεν, καὶ προκομίσας ὁ Νικαίας βιβλίον ἀνέγνω ῥητὰ τινὰ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, τῶν μὲν τὰ περὶ τὰς ἀρχὰς ἀφαιρῶν καὶ παρασιωπῶν, τῶν δὲ περικόπτων τὰ τέλη καὶ κολοβῶν. εἶτ΄ ἀνέγνω τοῦ ἁγίου Ἐπιφανίου παρεφθαρμένα τινὰ καὶ ἀσύμφωνα καὶ μεστὰς ἐποίησε τὰς ἀκοὰς τῶν γνωμοδοτησόντων, καὶ πολλαχοῦ λέγουσι τοῦτο οἱ ἅγιοι, ἔφασκεν. ἐδημηγόρησε δὲ καὶ ὁ βασιλεύς, ὅτι· τὸ θεῖον ἔργον τοῦτο τῆς ἑνώσεως οὐκ ἤρξατο γίνεσθαι ἀπ΄ ἐμοῦ, ἀλλ΄ ἤρξατο κατασκευάζειν τοῦτο ὁ αὐθέντης μου ὁ βασιλεὺς ὁ πατήρ μου· ὁποῖος δὲ ἦν ἐκεῖνος καὶ τὴν γνῶσιν καὶ τὸν λόγον καὶ τὴν πρᾶξιν καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν συνείδησιν εἴς τε τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα καὶ πάντα τὰ προτερήματα αὐτοῦ, οἴδατε καλῶς ὑμεῖς ὥσπερ οἶδα κἀγώ. ἐκεῖνος οὖν ὁ τοιοῦτος ἤρξατο πραγματεύεσθαι τὰ περὶ τῆς ἑνώσεως καὶ ἐφίετο τοῦ τελειῶσαι αὐτήν, ὡς καλήν, ὡς θεάρεστον καὶ πολλαχόθεν λυσιτελοῦσαν ἡμῖν· οὐκ ἔφθασε δὲ ἰδεῖν ταύτην τετελεσμένην, διὸ καὶ ἐπαφῆκέ μοι ἵνα τελειώσω αὐτήν, καὶ ἔστι τὸ ἔργον ἐκείνου καὶ ὡς ἀπ΄ ἐκείνου πράττω τοῦτο καὶ αὐτός. οὐ μόνον δ΄ ἐκεῖνος, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ λόγιοι (καὶ οἱ σοφοὶ ἐπῄνουν αὐτὴν ὥστε γενέσθαι) καὶ οἱ διδάσκαλοι τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, ἐξ ὧν ἔφθασα καὶ ἐγὼ τὸν πατριάρχην κῦρ Εὐθύμιον, τὸν διδάσκαλον κῦρον Ἰωσήφ, ὅστις ἔλεγεν ἔχειν καὶ τὸ ἑνωτικὸν ἐκεῖνο τὸ ἄληπτον. πάντες τοίνυν οἱ λόγιοι καὶ οἱ σοφοὶ ἐπῄνουν καὶ ἐπεθύμουν ἰδεῖν τὸ τῆς ἑνώσεως ἔργον ὡς ἀγαθὸν καὶ ὡς ἄριστον· διόπερ καὶ ἐγὼ ἐσπούδασα μέχρι τοῦ παρόντος καὶ λέγω ἵνα προσέξητε, ἵνα μὴ ζημιωθῶμεν ἐκεῖνο ὅπερ ἔλεγεν ὁ κῦρ Ἰωσὴφ ἄληπτον. εἶτα συνεῖρε καὶ ὁ Νικαίας, ὅτι· ἐγώ εἰμι νέος καὶ οὐκ ἔφθασα τοὺς γηραιοτέρους· ἤκουον δέ ὅτι καὶ οἱ παλαιοὶ ἐκεῖνοι καλὴν ἡγοῦντο τὴν ἕνωσιν· εἶδον δὲ καὶ τὸν Σηλυβρίας τὸν Χορτασμένον, ὅς ἦν τῶν λογίων καὶ τῶν μεγάλων διδασκάλων εἷς, καὶ οἶδα καλῶς ὅτι λίαν ἐπῄνει κἀκεῖνος τὴν ἕνωσιν. ὕστερον δὲ εἶπεν ὁ πατριάρχης, <ὅτι>· ἠκούσαμεν νῦν τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων. ἐν ἑτέρᾳ συνελεύσει ἐροῦμεν ὅπερ ἄν φανῇ προσῆκον. καὶ ἐπὶ τούτοις διελύθημεν.

[←46]: Eίναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Bησσαρίων, ο οποίος έγραψε την «Ἀπάντησιν εἰς τάς τοῦ Παλαμᾶ κατά τοῦ Βέκκου Άντιρρήσεις» (Patrologia Graeca, 161, στηλ. 243-310) κατά τη διάρκεια τής ίδιας τής συνόδου αλλά όχι πριν, δανείστηκε τα κείμενά του από αυτή τη συλλογή, όπου αυτά εμφανίζονται ατελή, χωρίς όμως να υποφέρει το νόημα. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι ο Βησσαρίων δήλωνε ότι είχε ελέγξει περιστασιακά τις παραπομπές, πράγμα που έδινε στα υπόλοιπα ένα κείμενο ελαφρώς μεγαλύτερο από αυτό τού μοντέλου του (Laurent 1971: 448 σημ. 1).

[←47]: Σύμφωνα με τον Βησσαρίωνα η αντιτιθέμενη παράταξη θα ήταν ικανοποιημένη, αν αντέτασσε σε αυτά τα αποσπάσματα, όπως και σε εκείνα των άλλων Πατέρων, τον απλό χαρακτηρισμό τού απαραδέκτου, λέγοντας μόνο και κατηγορηματικά ότι ήσαν πλαστά (Laurent 1971: 448 σημ. 2).

[←48]: Ἅγιος Ἐπιφάνιος (310-403): Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, πήρε μέρος στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο (381).

[←49]: Η ομιλία που καταγράφεται εδώ υπενθυμίζει, από τον τόνο και τη σειρά ιδεών, εκείνη που λέγεται ότι είχε δώσει πριν ο αυτοκράτορας σε άλλη περίσταση. Ο Gill, Council, σελ. 234, σημ. 2, θα την τοποθετούσε αντίστοιχα στη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε μετά την έκτη συνεδρίαση τής 19^ης Μαρτίου. Δεν αποκλείεται όμως να επανέλαβε τα ίδια ο αυτοκράτορας, μιλώντας σε δύο πανομοιότυπες συνθήκες. Αυτή η ανησυχία να κάνει κατανοητό ότι συνέχιζε απλώς ένα έργο που είχε ξεκινήσει ο πατέρας του, φαίνεται ότι είχε μετατραπεί στο μυαλό του σε σταθερή ιδέα (Laurent 1971: 448 σημ. 3).

[←50]: Ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος.

[←51]: Η δημιουργία και οι πρώτες εξελίξεις αυτών των απόψεων πρέπει να γέμιζαν το πρώτο κεφάλαιο των Απομνημονευμάτων, η απώλεια τού οποίου είναι ακόμη πιο λυπηρή, γιατί θα μπορούσε να μάς συστήσει έναν άλλο Μανουήλ Β΄, διαφορετικόν από εκείνον που μάς απεικονίζει ο Σφραντζής, Χρονικόν, Patrologia Graeca 156, στηλ. 1046CD:
«Ακούστε λοιπόν πραγματικά γεγονότα, τα οποία επιβεβαιώνω ως αυτόπτης μάρτυρας. Όταν ήρθε στη συζήτηση η σύνοδος, ο διάσημος αυτοκράτορας [Μανουήλ Β’] είπε στον γιο του, τον αυτοκράτορα κυρ Ιωάννη, μόνοι οι δυο τους, ενώ εγώ μόνο στεκόμουν μπροστά τους: «Γιε μου, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι ασεβείς στο βάθος τής καρδιάς τους φοβούνται πολύ μη συμφωνήσουμε και ενωθούμε με τούς Φράγκους. Γιατί πιστεύουν ότι αν γίνει αυτό, θα τούς συμβεί μεγάλο κακό από τούς χριστιανούς τής Δύσης για λογαριασμό μας. Μελέτα λοιπόν το ζήτημα τής συνόδου και ανακάτευέ το, ιδιαίτερα όταν χρειάζεται να τρομάξεις τούς ασεβείς. Όμως μην επιχειρήσεις ποτέ να πραγματοποιήσεις την ένωση, γιατί δεν βλέπω τούς δικούς μας να μπορούν να βρουν κάποιον τρόπο ένωσης, ειρήνης και ομόνοιας, πέρα από το να θέλουν να τούς γυρίσουν πίσω και να είμαστε όπως στην αρχή. Επειδή αυτό είναι σχεδόν αδύνατο, φοβάμαι μήπως υπάρξει ακόμη χειρότερο σχίσμα. Και τότε θα ξεσκεπαστούμε απέναντι στους ασεβείς»
(Καὶ ἀκούσατε λόγους ἀληθεῖς, τὴν αὐτοαλήθειαν προβαλομένου μου μάρτυρα. Εἶπεν ὁ ἀοίδιμος βασιλεὺς πρὸς τὸν υἱὸν αὑτοῦ, τὸν βασιλέα κὺρ Ἰωάννην, μόνος πρὸς μόνον, ἱσταμένου καὶ ἐμοῦ μόνου ἔμπροσθεν αὐτῶν, ἐμπεσόντος λόγου περὶ τῆς συνόδου· Υἱέ μου, βεβαίως καὶ ἀληθῶς ἐπιστάμεθα ἐκ μέσης τῆς καρδίας δὴ τῶν ἀσεβῶν, ὅτι πολλὰ τοὺς φοβεῖ, μὴ συμφωνήσωμεν καὶ ἑνωθῶμεν μὲ τοὺς Φράγκους· ἔχουν το γάρ, ὅτι, ἂν τοῦτο γένηται, θέλει γενεῖν μέγα τι κακὸν εἰς αὐτοὺς παρὰ τῶν τῆς ∆ύσεως Χριστιανῶν δι΄ ἡμᾶς. Λοιπὸν τὸ περὶ τῆς συνόδου, μελέτα μὲν αὐτὸ καὶ ἀνακάτωνε, καὶ μάλισθ΄ ὅταν ἔχῃς χρείαν τινα φοβῆσαι τοὺς ἀσεβεῖς· τὸ δὲ νὰ ποιήσῃς, αὐτήν, μηδὲν ἐπιχειρισθῇς αὐτό, διότι οὐδὲν βλέπω τοὺς ἡμετέρους, ὅτι εἰσὶν ἁρμόδιοι πρὸς τὸ εὑρεῖν τινα τρόπον ἑνώσεως καὶ εἰρήνης καὶ ὁμονοίας, ἀλλ΄ ὅτι νὰ τοὺς ἐπιστρέψουν εἰς τὸ νά ἐσμεν ὡς ἀρχῆθεν. Τούτου δὲ ἀδύνατον ὄντος σχεδόν, φοβοῦμαι μὴ καὶ χεῖρον σχίσμα γένηται· καὶ ἰδοὺ ἀπεσκεπάσθημεν εἰς τοὺς ἀσεβεῖς).
Κατά τον Laurent 1971: 553 σημ. 2, ο Μανουήλ αυτός θα έμοιαζε με εκείνον τού οποίου οι βυζαντινοί αποκρισιάριοι ενώπιον τού πάπα Ευγένιου Δ΄ στις 24 Μαΐου 1437, όχι χωρίς υπερβολή, εκθείαζαν την ενδόμυχη επιθυμία για ένωση.

[←52]: Ο πατριάρχης Ευθύμιος Β΄ (1410-16) τής αρχής τού βιβλίου. Ο Laurent 1971: 553 σημ. 2, σημειὠνει: Δεν ξέρω αν κάποιος μπορεί να θεωρήσει αυτόν τον πατριάρχη ένθερμο, πεπεισμένο οπαδό τής ένωσης με τούς Λατίνους. Ήταν σίγουρα, γιατί στην πρεσβεία στη Ρώμη και στα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 391) επαινείται ο ζήλος του στην υπόθεση. Άλλες όμως πηγές (το Συνοδικόν τής Ορθοδοξίας και το δικό του συναξάριον) αρκούν για να μάς προσδιορίσουν τις αληθινές του προθέσεις. Όσο για τον Ἰωσήφ Βρυέννιο, η ένωση με τη Ρώμη δεν είχε πιο αποφασισμένο αντίπαλο και η σιβυλλική του στάση υπέκρυπτε αναμφίβολα την πραγματική του σκέψη.

[←53]: Ἰωσήφ Βρυέννιος (1350-1431), λόγιος μοναχός τής μονής Στουδίου. βλέπε κεφ. β’, σημ. 103.

[←54]: Βλέπε σχετική συζήτηση μεταξύ Ιωσήφ Βρυέννιου και Σιλβέστρου Συρόπουλου στο Κεφάλαιο η΄ των εδώ Απομνημονευμάτων.

[←55]: Κατά τα Gill, Acta: 391-92, η ομιλία τού αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ τελειώνει διαφορετικά:
«Περνάει λοιπόν ο καιρός και δεν πετύχαμε τίποτε σχετικό με την υπόθεση. Θυμηθείτε τη δική μας πατρίδα, πώς κινδυνεύει από τούς ασεβείς. Κι αν συμβεί τίποτε, πόσο θα είναι το κακό. Νομίζω ότι πρόκειται να συμβεί διωγμός πολύ χειρότερος από εκείνους τού Διοκλητιανού και τού Μαξιμιανού. Γι’ αυτό και οφείλουμε εμείς να εγκαταλείψουμε τις διαλέξεις και τις φιλονικίες και να βρούμε κάτι ενδιάμεσο και να προσχωρήσουμε σε αυτό. Και το ενδιάμεσο υπάρχει σε εσάς. Ένα μόνο σάς λέω, ότι ο εκ των εισηγητών φρα Ιωάννης ομολόγησε με ειλικρίνεια σε συνεδρίαση, ότι οι Λατίνοι αναγνωρίζουν μία αιτία τού Υιού και τού Αγίου Πνεύματος, τον Πατέρα, και αναθεματίζουν εκείνους που δέχονται δύο αρχές ή δύο αιτίες στην ομοούσια Τριάδα. Γι’ αυτό και ζήτησα να μού δοθεί γραπτώς αυτή η ομολογία και μού την έστειλαν. Διαβάζοντάς την, να σκεφτείτε κάποιαν απόφαση για ένωση»
(πλημμελεῖ οὖν ὁ καιρός, καὶ τίποτε οὐδὲν ἐποιήσαμεν ἀνῆκον τῷ πράγματι· ἐνθυμήθητε τὸ ἡμέτερον ὁσπίτιον, πῶς κινδυνεύει παρὰ τῶν ἀσεβῶν. καὶ ἐὰν συμβῇ τίποτε, πόσον ἔνι τὸ κακόν. ἔχω τὸ ὅτι διωγμός μέλλει γενέσθαι πολλῷ χείρων Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ. διὸ καὶ ὀφείλομεν καταλεῖψαι τὰς διαλέξεις καὶ τὰς φιλονεικίας, καὶ εὑρεῖν τι μέσον, καὶ χωρῆσαι εἰς αὐτό. τὸ δὲ μέσον ἐστὶν ἐν ὑμῖν. ἕν μόνον λέγω ὑμῖν, ὅτι ὁ διαλεγόμενος φρὰ Ἰωάννης ὡμολόγησε παρρησίᾳ ἐν συνόδῳ ὅτι ὁμολογοῦσιν οἱ Λατῖνοι μίαν αἰτίαν τὸν Πατέρα Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, καὶ ἀναθεματίζουσι τοὺς δύο ἀρχὰς ἤ δύο αἰτίας ποιοῦντας ἐν τῇ ὁμοουσίῳ Τριάδι· ἐξ οὗπερ ἐζήτησα ἐγγράφως δοθῆναί μοι τὴν ὁμολογίαν ταύτην, καὶ ἔστειλάν μοι αὐτήν, ἥν ἀναγνόντες σκέψασθε περὶ τῆς ἑνώσεως βουλήν).

[←56]: Ο Βησσαρίων, γεννημένος στις 2 Ιανουαρίου 1403, ήταν τότε τριανταεπτά ετών. Πρέπει να φαινόταν νεώτερος από την ηλικία του, επειδή ο Τραβερσάρι τον χαρακτήριζε «τριαντάρη» (tricenarius) (Laurent 1971: 450 σημ. 1).

[←57]: Ἰωάννης Χορτασμένος (1370-1439 περίπου): Mοναχός και βιβλιόφιλος, νοτάριος τού Πατριαρχείου, μητροπολίτης Σηλυβρίας, δάσκαλος των Μάρκου Ευγενικού, Βησσαρίωνα και Γεώργιου Γεννάδιου και συγγραφέας επιστολών, ποιημάτων, επιγραμμάτων, φιλολογικών, ιστορικών και φιλοσοφικών έργων.

[←58]: Συρόπουλος 9.16: Μετὰ δὲ παρέλευσιν ἡμερῶν δύο συνήλθομεν, καὶ εἶπον εὐθύς, ὅπως· λέγουσιν οἱ ἅγιοι τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ δεῖ στερχθῆναι τοῦτο καὶ παρ΄ ἡμῶν, καὶ αὐτίκα ἀπῄτησαν γνώμας. ἐζήτησαν δὲ οἱ ἀρχιερεῖς, ἵνα πρῶτον εἴπῃ γνώμην ὁ πατριάρχης· ὁ δὲ ἀνεβάλλετο ὕστερον εἰπεῖν. ὡς δ΄ ἐπετέθησαν αὐτῷ εἰπόντες, ὅτι· περὶ τῆς πίστεως καὶ τῶν δογμάτων ἐστὶν ὁ λόγος καὶ πρῶτος ὀφείλεις λέγειν, εἶπεν τὴν γνώμην αὐτοῦ πλὴν συνεσκιασμένην καὶ ὕφαλον, καὶ ἔδοξε τοῖς πλείοσι μὴ στέργειν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. εἶτα εἶπον οἱ ἀρχιερεῖς γνώμας, καὶ μετ΄ ἐκείνους οἱ ἡγούμενοι. καὶ δέκα μὲν ἦσαν οἱ στέρξαντες τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἑπτακαίδεκα δὲ οἱ μὴ στέρξαντες. ὡς οὖν εἶδον τοῦτο ὁ βασιλεύς τε καὶ ὁ πατριάρχης εἰς πολλοὺς ἐνέπεσον λογισμούς· καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς ἔλεγεν ἵνα γνωμοδοτήσωσι καὶ οἱ ἄρχοντες, ὁ δὲ πατριάρχης ἐκώλυε τοῦτο· ἐβουλεύοντο γὰρ οἱ δύο μυστικῶς ἐκεῖσε καθήμενοι ἐφ΄ ἱκανόν. καὶ ἐν τούτοις διελύθη ὁ σύλλογος.

[←59]: Συρόπουλος 9.17: Μετὰ ταῦτα ἦλθεν ὁ Ῥωσίας εἰς τὸν πατριάρχην καὶ εἶπεν, ὅτι· ἰδοὺ ἐμερίσθημεν καὶ εἰσὶ πλείονες οἱ χωρισθέντες ἀφ΄ ἡμῶν. φαίνεταί μοι οὖν καλὸν ἵνα ὁρίσῃς καὶ ποιήσομεν σύνοδον καὶ καθῄρωμεν αὐτούς, ἐπεὶ ἔχομεν καὶ τὴν μεγάλην ἁγιωσύνην σου μεθ΄ ἡμῶν αὐτῶν, μήποτε ὑπερισχύσωσιν ἐκεῖνοι καὶ καθῄρωσιν ἡμᾶς. εἰρωνεύσατο οὖν αὐτὸν ὁ πατριάρχης, εἰπών· χαρὰ εἰς τὸν Ῥωσίας, καὶ οὕτω συμβουλεύεις; καὶ οὕτως ἄν ἔπραττες, εἰ ἦν παρὰ σοί; ἀλλ΄ οὐχ΄ οὕτω λέγω ἐγώ, οὐδὲ θέλω ἵνα λαληθῇ ὅτι ἐμερίσθημεν (τοῦτο γὰρ ἔσται καὶ ἀτιμία εἰς ἡμᾶς καὶ κατάλυσις τῆς ἑνώσεως) ἀλλ΄ οἰκονομικῶς μεταχειριστέον τοὺς διαφερομένους. καὶ ἤρξαντο ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης μεταχειρίζεσθαι τοὺς μὲν δι΄ ἑαυτῶν, τοὺς δὲ διὰ μέσων τινῶν. ὅθεν καὶ ὁ πατριάρχης προοσκαλεσάμενος τὸν Τορνόβου, τὸν Ἀμασείας καὶ τὸν Μολδοβλαχίας ὠνείδισε καὶ εἶπεν αὐτοῖς· καλῶς ἐποιήσατε· οὐκ ἐστὲ ἰδικοί μου; οὐκ ἐγὼ προέκοψα καὶ προεβίβασα ὑμᾶς; οὐκ ἔχετε ἀπ΄ ἐμοῦ ἅπερ ἔχετε; οὐκ ἐστὲ τοῦ κελλίου μου καὶ τῆς φαμιλίας μου; πῶς οὖν οὐκ ἠκολουθήσατε τῇ ἐμῇ γνώμῃ, ἀλλ΄ ἀφήκατε ἵνα με καθῄρωσιν, εἰ θελήσουσι; καὶ ἐγὼ ἐθάρρουν, ὅτι εἰ ἐβλέπετέ με ῥίπτοντα ἑαυτὸν εἰς τὸ πέλαγος πρὸ ἐμοῦ ῥίψειν ἑαυτοὺς εἰς τὸν βυθόν. οὕτως οὖν ἤλπιζον ἵνα ποιήσετε εἰς ἐμέ. καὶ τίνος χάριν ἔλαβον καὶ ἔχω ὑμᾶς πλησίον μου; ἵνα ἔχω καὶ ἀκολούθους εἰς τοὺς λόγους μου, καὶ συνεργοὺς εἰς τὴν γνώμην μου ἤ ἐναντίους; ἤ ἠθελήσατε ἵνα φανῆτε ὅτι ἔχετε ὑμεῖς κρείττονα εἴδησιν εἰς τὰ δόγματα τῆς Ἐκκλησίας; καλῶς οἶδα πῶς λέγουσι τοῦτο οἱ ἅγιοι, καὶ διὰ τοῦτο εἶπον ὅπερ ἠκούσατε, καὶ ὀφείλετε ἵνα μοι ἀκολουθήσητε. οἱ δὲ ἀπεκρίναντο περὶ μὲν τῶν ἄλλων ὅσα εἰκός· περὶ δὲ τῆς γνώμης εἶπον, ὅτι· ἡμεῖς οὐκ ἠναντιώθημεν τῇ γνώμῃ τῆς μεγάλης ἁγιωσύνης σου, ἀλλὰ μᾶλλον ἠκολουθήσαμεν αὐτῇ καὶ ἐσμὲν ὁμογνώμονες· οὐδὲ γὰρ ἔστερξας τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἡμεῖς εἴπομεν τὸ ἐναντίον, ἀλλ΄ ἐξ ὧν οἴδαμεν καὶ ἡμεῖς καὶ κατελάβομεν, εἴχομεν γνώμην ὁποίαν εἴπομεν καὶ οὐκ ἐστέρξαμεν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἐνομίσαμεν δὲ καὶ ἐξ ὧν ὥρισας, ὅτι πρὸς αὐτὸ ῥέπει καὶ ἡ γνώμη τῆς μεγάλης ἁγιωσύνης σου. ἔφη οὖν ὁ πατριάρχης· καὶ τί; εἰ οὐκ εἶπον τοῦτο ῥητῶς, ἔδει σκοπῆσαι ὅτι οἱ λόγοι, οὕς εἶπον, πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν συνεβάλλοντο. ἀλλ΄ ὅμως ἐγὼ καὶ ἔτι ἐρῶ πλείονα καὶ σαφέστερα ἐν ἑτέρᾳ συνελεύσει καὶ δώσω καὶ γεγραμμένην τὴν γνώμην μου. πρέπει οὖν ἵνα ἀκολουθήσητε καὶ ὑμεῖς τῇ ἐμῇ γνώμῃ. οὕτω παρῄνεσε καὶ εἰσηγήσατο καὶ εἵλκυσεν αὐτοὺς πρὸς τὴν ἑαυτοῦ γνώμην. εἶτα εἶδε καὶ τὸν Ἐφέσου καὶ παρεκάλεσεν αὐτὸν μετὰ εὐχῶν καὶ δεήσεων, τὰς εὐχὰς τῶν ἁγίων καὶ τοῦ ἰδίου πατρὸς αὐτῷ προβαλλόμενος καὶ εἰς αὐτὰς ἐξορκίζων καὶ ἱκετεύων ἵνα κατανεύσῃ καὶ αὐτὸς πρὸς τὴν ἕνωσιν, καὶ τὸν τοῦ λόγου πάντα λίθον ἐκίνησε καὶ πᾶσαν μηχανήν, ἵνα ἔχῃ καὶ τὸν ἀδάμαντα ἐκεῖνον καταπειθῆ· ἤνυσε δὲ οὐδέν.

[←60]: Συρόπουλος 9.18: Ὁ δὲ Ῥωσίας τὸν Μελενίκου, τὸν Δράμας, τὸν Δρίστρας, καὶ ἑτέρους ἀρχιερεῖς προσκαλεσάμενος καὶ παραθεὶς τούτοις ἀβρὰν τράπεζαν καὶ ἑστιάσας, εἶτα εἰσηγήσατο καὶ ἐδίδαξε καὶ κατέπεισεν αὐτοὺς εἰπεῖν ἅπερ ἐδόκει αὐτῷ. ὅθεν καὶ εἶπεν ὁ Μελενίκου ἐν τῇ αὐτοῦ γνώμῃ ὅτι στέργει τὸ ἐκπορεύεσθαι ἐξ ἀμφοῖν· ὁ δὲ Δράμας ὅτι στέργει τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, σωζομένης ἀβλαβοῦς τῆς ἁγίας Τριάδος· οἵ καὶ ὀνειδισθέντες ὕστερον παρὰ τῶν φίλων αὐτῶν, ἀραῖς ἔβαλλον τὸν διδάξαντα αὐτοὺς ταῦτα. καὶ ὁ βασιλεὺς δ΄ αὖ παραπλήσι΄ ἄττα πεποίηκεν εἴς τινας τῶν ἀρχιερέων καὶ εἰς τοὺς πρέσβεις τῶν Τραπεζουντίων καὶ των Μολδοβλάχων.

[←61]: Η φράση αυτή τού Δοσιθέου Δράμας θα χρησιμοποιηθεί από ορισμένους για ν΄ αποφύγουν την ένωση. Βλέπε πιο κάτω, κεφ. θ’ παρ. 35.

[←62]: Συρόπουλος 9.19: Καὶ ταῦτα διεπράχθησαν ἐν ἡμέραις δυσίν. εἶτα ὥρισεν ὁ βασιλεὺς καὶ ἐγένετο συνέλευσις εἰς τὸν πατριάρχην· ἦν δὲ δευτέρα τοῦ ἰουνίου τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος. πρῶτον μὲν οὖν ἐκάθισαν ἰδίᾳ ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης καὶ ἐβουλεύσαντο ὀλίγον· εἶτα προσεκαλέσαντο τὸν Κυζίκου· ἦν γὰρ λυπούμενος πρὸς τὸν βασιλέα, ὅτι ἐζήτει τόπον ἐκ τῶν ὁρίων τοῦ Σωσθενίου, καὶ οὐχ εὕρισκεν αὐτόν· τότε οὖν ἐθεράπευσεν αὐτὸν ὁ βασιλεὺς καὶ συγκατέθετο καὶ εἶπε γνώμην ὅτε ἠρωτήθη, ὅτι· ἅς ἐκβάλωσι τὸ ἐκ καὶ ἅς θήσωσι τὸ διά, ἵνα ἤμεθα εἰρηνικοί. μετὰ οὖν τὸ κερδῆσαι τὸν Κυζίκου, προσεκαλέσαντο πάντας καὶ εὐθὺς ἀπῄτησαν γνώμας. εἶπε οὖν πρῶτον ὀλίγα τινὰ ὁ πατριάρχης καὶ εἰς τὸ συγκαταβάσεως κατέληξεν, ὅμοιον εἰπὼν εἶναι καὶ νῦν τῷ πάλαι εἰρημένῳ, ὅτι· συγκατάβασις γὰρ θεϊκή, οὐ μετάβασις δὲ τοπικὴ γέγονεν· εἶτ΄ ἔδωκε γεγραμμένην τήνδε τὴν γνώμην· «ἐπειδὴ ἠκούσαμεν τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων πατέρων τῶν ἀνατολικῶν καὶ τῶν δυτικῶν, τὰ μὲν λέγοντα ὡς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὰ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι΄ Υἱοῦ, εἰ καὶ ἔστι τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ταυτὸν τῷ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ταυτὸν τῷ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὅμως ἡμεῖς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀφέντες, λέγομεν ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀϊδίως καὶ οὐσιωδῶς ὡς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς καὶ αἰτίας, τῆς διὰ ἐνταῦθα σημαινούσης αἰτίαν ἐπὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως.»

[←63]: Στο κείμενο, τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος. Βλέπε πίνακα μετατροπής στη σημ. 25 τού κεφαλαίου β΄. Σύμφωνα με τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 431-436) όλες αυτές οι ψήφοι αποκτήθηκαν το Σάββατο 30 Μαΐου. Τίποτε δεν θα συνέβαινε την επόμενη μέρα, την Κυριακή τής Πεντηκοστής. Η Δευτέρα 1 Ιουνίου ήταν επίσης χωρίς εργασία. Η 2^α Ιουνίου θα ήταν γεμάτη πολιτικές συζητήσεις, καθώς ο αυτοκράτορας θα επιθυμούσε να μάθει τι μπορούσε να περιμένει η Κωνσταντινούπολη από την ένωση. Τέλος οι τελευταίες διατυπώσεις τής ψηφοφορίας θα είχαν μεσολαβήσει μόλις στις 3 και 4 Ιουνίου και τα αποτελέσματα τής ψηφοφορίας θα είχαν καταγραφεί σε συνοδικό τόμο, στην καλή και δέουσα μορφή που προσκομίστηκε στον πάπα την επόμενη Παρασκευή. Η παρουσίαση τού Συρόπουλου διαφέρει σημαντικά (Laurent 1971: 452 σημ. 2).

[←64]: Σωσθένιον: Σήμερα Ιστίνιε, χωριό και λιμάνι βόρεια τής Κωνσταντινούπολης, στην ευρωπαϊκή ακτή τού Βοσπόρου, διάσημο για τα μοναστήρια του, ιδιαίτερα για τον Άγιο Μιχαήλ.

[←65]: Βλέπε Patrologia Graeca, 63, στηλ. 503, Ψευδο-Χρυσοστόμου Ομιλία Η΄:
εἴσοδον δὲ ὅταν ἀκούσῃς, μὴ τόπου νόμιζε μετάβασιν, ἀλλ΄ οἰκονομίας συγκατάβασιν.

[←66]: Κείμενο πανομοιότυπο, με μία ή δύο λεπτομέρειες, στο Gill, Acta, σελ. 432. Ο πατριάρχης έπρεπε να εξηγήσει την ψήφο του προφορικά και να πει ότι θεωρούσε ότι είχε το δικαίωμα να μην προσθέσει το “καί διά τοῦ Υἱοῦ” στο Σύμβολο τής Πίστεως και να διατηρήσει αμετάβλητα τα ήθη και έθιμα τής Βυζαντινής Εκκλησίας (Laurent 1971: 453 σημ. 5).

[←67]: Συρόπουλος 9.20: Εἶτα ἠρωτῶντο καὶ ἔλεγον οἱ ἀρχιερεῖς γνώμας, καὶ ἐγράφοντο παρὰ τοῦ ὑπομνηματογράφου. εἶπεν οὖν πρῶτος ὁ Ἡρακλείας ὡς τοποτηρητὴς τοῦ Ἀλεξανδρείας, καὶ οὐκ ἔστερξε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. καὶ δεύτερος, ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος ὡς τοποτηρητὴς τοῦ αὐτοῦ καὶ ἔστερξε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὴν μετὰ τῶν Λατίνων ἕνωσιν, καὶ ἐθαύμασαν πάντες, πῶς αὐτὸς πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἐποιήσατο πολὺν λόγον περὶ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος μετὰ Πέτρου τοῦ Καλαβροῦ καὶ ἀπέδειξεν, ὅτι εἰσὶν ἀβάπτιστοι οἱ Λατῖνοι, καὶ ἔδειξε τοῦτο, πρῶτον μὲν ἀπὸ τῶν ῥήσεων τῶν ἁγίων τῶν ὑποτυπούντων πῶς χρὴ γίνεσθαι τοῦτο καὶ κατὰ τίνα λόγον γίνεται ἕκαστον, εἶτα ἔφη πρὸς τὸν Πέτρον, ὅτι· σύ καλῶς τὴν ἑλληνικὴν ἐπαιδεύθης παιδείαν τε καὶ φωνήν· εἰπέ μοι οὖν, τί δηλοῖ ἡ φωνὴ αὕτη τοῦ βαπτίσματος; ἄρα τὸ δι΄ ἐκπώματός τινος ἐπιχέειν ὕδωρ κατὰ κεφαλῆς, ἤ τὸ καταβιβᾶσαί τι εἰς τὸ ὕδωρ καὶ πάλιν ἀναβιβᾶσαι αὐτό; τοῦ δὲ Πέτρου εἰπόντος· οὐχί, πάτερ, τοῦτο ὅ λέγεις καταβάπτισμά ἐστιν, εἶπεν ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος· καταβάπτισμά ἐστι τὸ καταβιβᾶσαί τι εἰς τὸ ὕδωρ καὶ μὴ ἀνελκῦσαι· βάπτισμα δὲ τὸ καταβιβᾶσαι εἰς ὕδωρ καὶ ἀναβιβᾶσαι. κατ΄ ἐκείνην οὖν τὴν ἡμέραν ἐδόθησαν καὶ αἱ πρῶται γνῶμαι, καὶ οὐκ ἔστερξεν αὐτὸς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· διὸ καὶ ἠπόρησαν πάντες, πῶς μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἔστερξε τὴν μετὰ τῶν ἀβαπτίστων ἕνωσιν. εἶτα εἶπον γνώμας καὶ οἱ λοιποὶ ἀρχιερεῖς. ὁ Τραπεζοῦντος δὲ ἐνόσει καὶ διεμηνύσατο αὐτῷ πολλάκις καὶ συχνάκις ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης, ἵνα δώσῃ γνώμην, καὶ οὐκ ἔδωκε. πλὴν οὖν τοῦ Ἡρακλείας, τοῦ Ἐφέσου, τοῦ Μονεμβασίας, τοῦ Τραπεζοῦντος καὶ τοῦ Ἀγχιάλου, οἱ λοιποὶ ἀρχιερεῖς ἐγνωμοδότησαν στέργειν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὴν μετὰ τῶν Λατίνων ἕνωσιν. ἦσαν οὖν οἱ στέρξαντες τρεῖς καὶ δέκα καὶ παρῃτήσαντο τοὺς ἕξ.

[←68]: Πέτρος Καλαβρός Πριμικήριος (Petro Calabrico Primicerius) στη λατινική μετάφραση τού 1660. Κατά τον Laurent 1971: 454 σημ. 2, οι βιβλιογράφοι δίνουν αυτό το όνομα στον Pomponius Laetus (πεθ. 1492). Μαθητής τού ελληνιστή Λορέντσο Βάλλα, ο ανθρωπιστής αυτός, που γεννήθηκε το 1425, δεν θα μπορούσε να είναι ο συνομιλητής τού μεγάλου πρωτοσύγγελλου το 1439 υπό τις δεδομένες συνθήκες, πόσο μάλλον που και ο Πλήθων Γεμιστός είχε ευνοϊκή άποψη για την κρίση του σε φιλοσοφικά ζητήματα (πρβλ. Patrologia Graeca 160, στήλη 982Ε). Πρέπει λοιπόν να είναι σίγουρα, αν και ο Συρόπουλος δεν μιλά για την ποιότητά του ως εκκλησιαστικού, ο ηγούμενος τής Grottaferrata Pierre Vitali, για τον οποίο μιλάει ο Τραβερσάρι στο Hodoeporicon, σελ. 31:
«Πήγα στο μοναστήρι τής Γκροτταφερράτα, όπου γνώρισα τον νέο ηγούμενο, τον Πέτρο Καλαβρό»
(Adii nudiustertius monasterium Cryptae Ferratae, novi abbatis Pétri cuiusdam Calabri viri eruditi).
Μάλιστα συμμετείχε στη σύνοδο, το διάταγμα τής οποίας υπέγραψε σωστά στα ελληνικά. Το 1462 μετατέθηκε στη Μονή τού Σαν Σαλβατόρε στη Μεσσίνα και πέθανε εκεί στις 27 Απριλίου 1467.

[←69]: Ο Laurent 1971: 454 σημ. 2, παραπέμπει στον Δημητράκο, Λεξικόν, τόμος 5, 1951, σελ. 365: καταβαπτισμός: ὁ ἐξ ὁλοκλήρου βαπτισμός: ἡ καταβύθιση.

[←70]: Kατά τον Laurent 1971: 455 σημ. 3, ο Συρόπουλος παραβλέπει εδώ την ψήφο των δύο Γεωργιανών επισκόπων, για την οποία θα μιλήσει σε λίγο. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τον υπολογισμό του, θα υπήρχαν μόνο 19 ψηφίσαντες (13 + 6). Όμως, αν εξαιρέσουμε τον αποθανόντα μητροπολίτη Σάρδεων, έπρεπε να είχαμε 21.

[←71]: Ο Συρόπουλος, που μόλις κατονόμασε πέντε διαφωνούντες, δηλώνει εδώ ότι υπήρχε ένας έκτος, ο οποίος μπορεί να είναι μόνο ο Σταυρουπόλεως Ησαΐας, ο μόνος μαζί με τον Μάρκο Εφέσου που αρνήθηκε τελικά να υπογράψει (Laurent 1971: 455 σημ. 4).

[←72]: Συρόπουλος 9.21: Ἔπειτα ἠρώτησεν ὁ μέγας χαρτοφύλαξ τὸν βασιλέα, εἰ ἔχοι θέλημα ἵνα γνωμοδοτήσωσι καὶ οἱ ἡγούμενοι. ἐπεὶ οὖν ἐν ταῖς προτέραις αὐτῶν γνώμαις οὐκ ἔστερξαν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὥρισεν ὁ βασιλεύς, ὅτι· ἀκούω ὡς ὁ πατριάρχης οὐδὲν ἀποδέχεται ἵνα γνωμωδοτήσουσιν αὐτοί· λέγει γὰρ ὅτι εἰσὶν ἀχειροτόνητοι, μᾶλλον δὲ οὐδὲ θέλει ἵνα ὀνομάζωσιν αὐτοὺς ἡγουμένους. ἐγὼ δὲ οὐκ ἤδειν τὸ τοιοῦτον· οἶδα γὰρ ὅτι ἡμεῖς παρείχομεν τῷ ἡγουμένῳ τὸ δεκανίκιον, καὶ εὐθὺς ἦν πανταχοῦ ἡγούμενος· νῦν δὲ ἤκουσα ὅπερ εἶπον. ἀνέφερε δὲ ὁ μέγας πρωτοσύγκελλος, ὅτι· οὕτως ἔχει καθὼς ἤκουσεν ὴ ἁγία βασιλεία σου· μετὰ γὰρ τὸ λαβεῖν τὸ δεκανίκιον ἀπὸ τῆς ἁγίας βασιλείας σου ἀπήρχετο εἰς τὸν πατριάρχην καὶ ἐχειροτονεῖτο. νῦν δὲ πῶς ὁρίζεις περὶ αὐτῶν; ὁ δὲ βασιλεὺς ἔφη· ἐρωτήσατε τὸν πατριάρχην καὶ γενέσθω ὡς ἄν εἴποι ἐκεῖνος. ὁ πατριάρχης γὰρ ἅμα τῷ δοῦναι τὴν γνώμην ἀπῆλθεν εἰς τὸν κοιτῶνα. καὶ ἐλθόντι τῷ μεγάλῳ χαρτοφύλακι καὶ ἐρωτήσαντι ἀπεκρίνατο· ἐγὼ δυσχεραίνω πῶς ὅλως λέγουσιν αὐτοὺς ἡγουμένους, καὶ νῦν ἐρῶ ἵνα εἴπωσι γνώμας ὡς ἡγούμενοι; οὔτ΄ ἐρωτήσεως δεῖται τοῦτο, οὔτ΄ ἀποκρίσεως. καὶ παρῃτήσαντο αὐτοὺς ὡς ἀχειροτονήτους, καὶ οἱ χθὲς καὶ πρότριτα προσκαλούμενοι ὡς ἡγούμενοι, μᾶλλον δὲ οἱ ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἕως Φλωρεντίας συνεκδημήσαντες τῷ τε βασιλεῖ καὶ τῷ πατριάρχῃ καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ πάσῃ ὡς ἡγούμενοι καὶ διὰ τὸ δίκαιον τῆς ἡγουμενείας συνεδριάζοντες ἐπὶ τῶν συνελεύσεων καὶ συμπράττοντες, τότε εὐθὺς εὑρήθησαν μὴ ὄντες ἡγούμενοι καὶ ὡς ἀχειροτόνητοι μὴ ἀξιούμενοι γνωμοδοτεῖν. Εἶτα ἐζήτησεν ὁ βασιλεὺς τὸν δεσπότην ἵνα εἴπῃ γνώμην καὶ οὐκ ἠθέλησεν· ὥρισε δὲ καὶ ἠρώτησαν τοὺς ἄρχοντας καὶ εἶπον μέχρι καὶ τῶν ῥουχαρίων καὶ τῶν ἰατρῶν καὶ Κρητικοῦ τοῦ κουβουκλεισίου, καὶ πάντες ἔστερξαν ὡς καλὴν τὴν μετὰ τῶν Λατίνων ἕνωσιν. παρεκαθήμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς σιωπῶντες ὡς μόνοι διὰ τῶν πρακτικῶν καὶ τὸ φθέγγεσθαι ἀφαιρούμενοι, μήτε διὰ τὸ σχῆμα, μήτε διὰ τὴν τάξιν, μήτε διὰ τὴν μερικὴν ἥν ἔσχομεν εἴδησιν ἐν τοῖς δόγμασι, μήτε διὰ τὸν ἱερατικὸν βαθμόν, ὅν χάριτι τοῦ παναγίου Πνεύματος ἔχομεν, ἀξιωθέντες ἐξισωθῆναι τοῖς λαϊκοῖς ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ζητήμασιν. ἔπειτ΄ ἀνέστημεν πάντες ὡς ἔθος, ἵνα καὶ ὁ βασιλεὺς τὴν ἑαυτοῦ γνώμην ἐξείπῃ, καὶ εἶπεν οὕτως·

[←73]: Η εκλογή ενός νέου ηγουμένου αποτελούσε αντικείμενο διπλής αναγνώρισης: από την πολιτική εξουσία και από την εκκλησιαστική εξουσία. Η πρώτη ήταν υποχρεωτικη μόνο για τα μοναστήρια τής πρωτεύουσας και, κατ΄ αρχήν, για τα λεγόμενα αυτοκρατορικά μοναστήρια. Η δεύτερη ήταν απαραίτητη για τα προηγούμενα και για τα αποκαλούμενα πατριαρχικά μοναστήρια: αποτελούσε ακόμη και την ίδια την χειροτονία. Η τελετή τού παλατιού συνίστατο στην παράδοση τής ποιμενικής ράβδου (δεκανίκιον) από τον αυτοκράτορα στον επιλεγμένο. Στο πατριαρχείο οι διατυπώσεις ήσαν μακρύτερες. Ο ηγούμενος παρουσιαζόταν πρώτα ενώπιον τής συνόδου, η οποία τού έδινε ένα πιττάκιον και στη συνέχεια τον οδηγούσε στην εκκλησία όπου λάμβανε χώρα η ἐπισφράγισις, η αληθινή ευλογία τού ηγουμένου. Για να έχουν κάποια βάση τα λόγια που αποδίδονται εδώ στον Ιωσήφ Β΄, οι τέσσερις ηγούμενοι που ήσαν παρόντες στη Φλωρεντία πρέπει κατά την ανάληψη των καθηκόντων τους να είχαν εξασφαλίσει την αυτοκρατορική αναγνώριση, αλλά να μην είχαν παρουσιαστεί στον πατριάρχη για την εκ μέρους του αναγνώριση κι έτσι εκείνος αμφισβητούσε το δικαίωμά τους να ψηφίσουν. Το πλαίσιο αυτό δείχνει, αλλά η κατάσταση φαίνεται παρ΄ όλα αυτά παράδοξη (Laurent 1971: 455 σημ. 5).

[←74]: Κατά τον Laurent 1971: 457 σημ. 2, ζητήθηκε από αυτούς τούς αξιωματούχους, καθώς και από άλλους (Petit, Documents, XVII, σελ. 448), να δώσουν γραπτή δήλωση:
Ἐντεῦθεν οἱ μὲν τὰ ἑαυτῶν ἔπραξαν καὶ πρὸς τὴν συνθήκην τοῦ ὅρου καὶ τὰ λοιπὰ τῆς ἑνώσεως ἔβλεψαν.
Ο Laurent ό.π., συνεχίζει ότι ιδιαίτερα εκφραστικά αντίγραφα τέτοιων δηλώσεων διασώζονται. Η ευρύτερα γνωστή, εκείνη τού Γεώργιου Αμιρούτζη, αποτελεί πάνω απ΄ όλα έργο διανοούμενου, ενώ εκείνη τού Γεώργιου Σχολάριου (Gill, Acta, σελ. 429-431) έργο επιφυλακτικού δημόσιου υπάλληλου.

[←75]: Ρουχάριοι: Οι υπεύθυνοι τής γκαρνταρόμπας τού αυτοκράτορα. Στη λατινική μετάφραση τού 1660, praefectum recondendis imperatorum tunicis in cella vestiaria (υπεύθυνοι φύλαξης των αυτοκρατορικών ενδυμάτων στο δωμάτιο-γκαρνταρόμπα).

[←76]: Στο κείμενο κυβουκλείσιος, από το λατινικό cubicularius (αρχιθαλαμηπόλος).

[←77]: Συρόπουλος 9.22: Ἐγὼ τὴν παροῦσαν ταύτην ἁγίαν καὶ οἰκουμενικὴν σύνοδον κατ΄ οὐδὲν ἐλάττω ἡγοῦμαι τῶν προλαβουσῶν ἁπασῶν. εἰ γὰρ καὶ τῷ ποσῷ τῶν ἐκεῖσε συνελθόντων πατέρων ταύτην ἐκεῖναι ὑπερέβησαν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ ποιῷ μέγα προέφερον, Κύριλλον πλουτοῦσαι καὶ τὸν θεολόγον Γρηγόριον καὶ ἄλλαι ἄλλους τῶν διδασκάλων, ἀλλ΄ ὅμως καὶ ταύτην οὐδὲν ἧττον ἁγίαν ἡγοῦμαι καὶ σεβάσμιον καὶ οὐδὲν ἔλαττον τὸ αὐτὸ σέβας ἐκείναις ἀπονέμω καὶ ταύτῃ· τότε γὰρ προκείμενον αὐτῇ ζήτημα μέγιστόν τε καὶ θεῖον, καὶ οἱ περὶ τούτου πραγματευσάμενοι, ἄνδρες εἰσὶν ἱεροὶ καὶ σεβάσμιοι ἀπὸ τοῦ πρώτου ἁγιωτάτου πατριάρχου ἀρξάμενοι. ἐπεὶ οὖν τοιαύτη μὲν ἡ σύνοδος αὕτη ὡς εἴρηται, ἐγὼ δὲ βασιλεὺς ὤν τῇ χάριτι τοῦ χρίσαντός με Θεοῦ ὀφείλω ἀκολουθεῖν τῇ τῆς συνόδου ἀποφάσει καὶ τῶν πλειόνων τῶν ἐν αὐτῇ, ἔτι τε καὶ δεφενδεύειν τὰ παρὰ τῶν πλειόνων ἀποπεφασμένα κατὰ τὴν ἐν ταῖς ἀρχαίαις συνόδοις παρακολουθήσασαν τάξιν, διὰ τοῦτο λέγω καὶ ἀποφαίνομαι τῇ ἰσχύει καὶ τῷ κράτει τῆς ἱερᾶς βασιλείας, ὅτι καὶ ἕπομαι τῇ τῆς ἱερᾶς ταύτης συνόδου καὶ τῶν πλειόνων τῶν ἐν αὐτῇ ἀποφάσει ἀπαραιτήτως ὥστε καὶ κατὰ πάντα τρόπον δεφενδεύειν αὐτὴν μέχρι παντός διά τε τὰ προειρημένα καὶ ὅτι ἐγὼ νομίζω κατ΄ οὐδένα τρόπον δύνασθαι πλανηθῆναι τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν ἐν τοῖς ἱεροῖς δόγμασι, κοινῇ καὶ συνοδικῶς σκεπτομένην· ἕνα μὲν γὰρ ἤ δύο ἤ τρεῖς ἤ καὶ πλείονας τῶν νῦν ὄντων ἀνθρώπων καθ΄ ἑαυτοὺς σκεπτομένους πλανηθῆναι ἐνδέχεται, πᾶσαν δὲ τὴν Ἐκκλησίαν κοινῶς, ὑπὲρ ἧς ὁ κύριος εἶπε πρὸς Πέτρον· σύ εἰ Πέτρος καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι Ἅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς, πλανηθῆναι ὅλως ἀδύνατον. εἰ δὲ μή, ὅ τε σωτήριος διέπεσε λόγος καὶ ἡ πίστις ἡμῶν ἐπ΄ ἀδρανοῦς βέβηκεν, ἀλλ΄ ἐπεὶ ταῦτα καὶ ἀμφότερα ἄτοπα, διὰ τοῦτο καὶ ἀπλανῆ εἶναι τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς ἀναγκαῖον αὐτῇ καὶ τῇ ἀποφάσει αὐτῆς ἕπεσθαι, καὶ πρὸ πάντων ἐμὲ <τὸν> τὸ βασιλικὸν περικείμενον σχῆμα Θεοῦ χάριτι καὶ ἀκολουθεῖν καὶ δεφενδεύειν αὐτήν, ὑποκειμένου τοῦ μήτε ἀναγκᾶσαι ἡμᾶς τοὺς Λατίνους προσθεῖναι ἐν τῷ ἱερῷ συμβόλῳ ἡμῶν τὴν προσθήκην αὐτῶν, μήτε μεταβαλεῖν τι τῶν ἐθίμων τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν.

[←78]: Το ίδιο κείμενο με μικρές διαφορές στο Gill, Acta, σελ. 432-434.

[←79]: Κατά Ματθαῖον, 16.18: κἀγὼ δέ σοι λέγω ὅτι σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς.

[←80]: Συρόπουλος 9.23: Καὶ αὕτη μὲν ἔστιν ἡ τοῦ βασιλέως γνώμη καὶ ἡ ἀπόφασις. ἐν ὅσῳ δὲ ἐλέγετο παρὰ τοῦ βασιλέως, συμβέβηκέ τι οἷον ἄξιον καὶ διηγήσασθαι. κύων εἷς τῶν θηρευτικῶν ἐξ ἔθους εἵπετο τῷ βασιλεῖ, ὁσάκις εἰς τὸ πατριαρχεῖον ὁ βασιλεὺς ἐπεδήμει, καὶ καθεύδειν ἐπὶ τοῦ χρυσοπάστου προσκεφαλαίου τοῦ ἔμπροσθεν τοῦ βασιλικοῦ τιθεμένου θρόνου καὶ ὑποποδίου χρείαν παρέχοντος· ὁ δὲ βασιλεὺς ἀεὶ ἐπὶ τοῦ θρὸνου συνεσπειρωμένος ἐτίθει τοὺς πόδας καὶ ἐπ΄ αὐτῶν ἐκάθητο. ἤρχετο μὲν οὖν ὁ κύων ἐν ταῖς εἰς τὸ πατριαρχεῖον συνόδοις ἀεί, καὶ σιωπῶντος τοῦ βασιλέως καὶ λέγοντος, αὐτὸς ἔκειτο διηνεκῶς σιωπῶν. ἀρξαμένου δὲ τοῦ βασιλέως ταύτην λέγειν τὴν γνώμην ἤρξατο καὶ ὁ κύων εὐθὺς τραγωδεῖν καὶ ὑποκλαυθμηρίζειν καὶ, πολλῶν ἐπιχειρησάντων ἐμποδίσαι καὶ κατασιγᾶσαι αὐτὸν καὶ μάλιστα τῶν κεφαλάδων καὶ φωναῖς καὶ ῥάβδοις ἐκφοβούντων, οὐδόλως ἐσιώπησεν, ἀλλ΄ ἀδιακόπως τὸ κύνειον ἐμελῴδει μέλος καὶ λιγυρὸν ἐκλαυθμήριζε καὶ κυνικὴν τραγωδίαν ἐξύφαινε καὶ γοερῶς συνῇδε τοῖς βασιλικοῖς θεσπίσμασι, καὶ ἐδόκει τὴν ἰσότητα τῆς φωνῆς ὑπανέχειν τῷ λέγοντι καὶ διὰ κυνείας μουσικῆς τὸν ῥυθμὸν αὐτοῦ συνιστᾶν· καὶ ὥσπερ οἱ τῶν ἀοιδῶν μαθηταὶ διὰ παιδοφωνιῶν καὶ ἐμμελῶν ἀπηχημάτων τὰς τῶν διδασκάλων αὐτῶν καλλιφωνίας λαμπρύνουσι καὶ ἐμμελεστέρας καὶ καλλιφωνοτέρας ἀποτελοῦσιν, οὕτω καὶ ὁ κύων ἀμυδρῶς ᾗδε καὶ λιγυρῶς ὑλάκτει, καὶ κυνικῶς ἐτραγῴδει, καὶ ἐμελούργει τῷ λέγοντι, ἤ μᾶλλον ἐκλαυθμύριζε, ὠλοφύρετο καὶ ὠλόλυζε, καὶ οὐ πρότερον ἐπαύσατο, εἰ μὴ ὅτ΄ ἐσιώπησε καὶ ὁ άποφηνάμενος. ἐσημειώσαντο οὖν εὐθὺς καὶ τοῦτό τινες ὡς ἀπαίσιον οἰωνόν.

[←81]: Κεφαλάδες: Οι άρχοντες.

[←82]: Συρόπουλος 9.24: Εἶτα ἐζήτησεν ὁ βασιλεὺς πάλιν ἐπιμελῶς τὴν γνώμην τοῦ δεσπότου εἰρηκὼς αὐτῷ μετὰ καὶ ἄλλων πολλῶν λόγων· εἰπὲ καὶ σὺ ἀδελφούτζικε. ὁ δεσπότης γὰρ γνοῦς ὅπως ἀγωνίζονται καὶ κατασκευάζουσι ποιῆσαι τὴν τοιαύτην ἕνωσιν, οὐδόλως ἤθελε προσμένειν ἐν Φλωρεντίᾳ ἀλλ΄ ὑποστρέψαι εἰς Βενετίαν· ἐκωλύετο δὲ παρὰ τοῦ βασιλέως. διὸ καὶ ἐδυσχέραινε καὶ ἐλυπεῖτο καὶ πάντα ἐποίει μὴ εὑρεθῆναι ἐκεῖσε ἐν τῇ ἑνώσει, καὶ συχνῶς τῷ πατριάρχῃ προσερχόμενος ἔλεγεν, ὅτι· τὸ ὁρκωμοτικόν, ὅ ἐποίησε πρός με ὁ βασιλεύς, γράφει, ἵνα ὑποστρέψω εἰς τὴν Βενετίαν, ὅταν θελήσω, ἀνεμποδίστως μετὰ πάσης ελευθερίας. οὕτως οὖν τηρεῖ ὁ βασιλεὺς τὸ ὁρκωμοτικὸν αὐτοῦ; καὶ τούτου χάριν μοι ἔγραψεν ἡ μεγάλη ἁγιωσύνη σου, ἵνα ἔλθω εἰς τὸν βασιλέα ὅπως ἀφαιρεθῶ τὴν ἐλευθερίαν μου; ὡς οὖν εἶδεν ὁ πατριάρχης τὸν δεσπότην ἐπιμόνως ζητήσαντα τὴν ἀποδημίαν πολλάκις, ἠξίωσε καὶ αὐτὸς τὸν βασιλέα καὶ ἐνέδωκεν αὐτῷ τὴν ἀποδημίαν.

[←83]: Συρόπουλος 9.25: Ἑτοιμαζομένου δὲ τοῦ δεσπότου ἀπελθεῖν, ἔτυχε παραγενέσθαι εἰς τὸν βασιλέα καρδηναλίους καὶ λέγειν περὶ τῆς ἑνώσεως· ἦσαν δὲ ὅ τε Ἰουλιανὸς καὶ ὁ Καμαρέριος· παρῆν δὲ καὶ ὁ δεσπότης. καὶ μεταξὺ τῆς ὁμιλίας αὐτῶν εἶπεν ὁ βασιλεὺς πρὸς τοὺς καρδηναλίους· ὁ ἀδελφὸς μου ὁ δεσπότης ἤδη ἀπέρχεται εἰς τὴν Βενετίαν. καὶ εὐθὺς ἐπετέθησαν αὐτῷ οἱ καρδινάλιοι καὶ ἠξίουν ἵνα προσμείνῃ διὰ τὸ συμπέρασμα τῆς συνόδου· ὁ δὲ οὐκ ἐπείθετο· ὡς δὲ πολλάκις καὶ μετὰ πολλῆς ἀξιώσεως ἐζήτησαν τοῦτο, ἔφη καὶ ὁ βασιλεύς, ὡς· ἐπεὶ μετὰ τοσαύτης ἀξιώσεως ζητοῦσιν ἵνα προσμείνῃς, πρέπον ἐστὶν ἵνα ποιήσῃς τὸ ζήτημα αὐτῶν. ὅθεν καὶ αἰδεσθεὶς προσέμεινε. τοῦτο δὲ ἦν οἰκονομία βασιλική· μετ΄ ὀλίγον γὰρ ἐλθὼν ὁ βασιλεὺς εἰς τὸν πατριάρχην πρὸ τῶν τελευταίων δύο συνοδικῶν συνελεύσεων, παρόντων ἡμῶν καὶ πάντων, διηγήσατο ὅπως ἀξιωσάντων πλεῖστα τῶν καρδηναλίων καὶ προστεθεικότος καὶ αὐτοῦ ὅτι πρέπει γενέσθαι ὅπερ ἀξιοῦσιν οἱ καρδηνάλιοι, ἐπείσθη ὁ δεσπότης καὶ προσέμεινε. καὶ εὐθὺς ἀπεκρίθη ὁ δεσπότης, ὅτι· διὰ τὸν ὁρισμὸν τῆς ἁγίας βασιλείας σου ἔμεινα, οὐ μὴν διὰ τοὺς λόγους τῶν καρδηναλίων· οὐ γὰρ ἔχω αὐτοὺς περὶ πολλοῦ. ὁ δὲ βασιλεὺς μετά τινας λόγους αὖθις προσέθηκεν· ἐπείσθη οὖν ὁ δεσπότης διὰ τοὺς λόγους τῶν καρδηναλίων. καὶ ὁ δεσπότης εὐθύς· οὐκ ἐπείσθην τοῖς λόγοις τῶν καρδηναλίων, καθὼς ἀνέφερον, ἀλλ΄ ἔμεινα, ἵνα μὴ δόξω παρήκοος τοῦ ὁρισμοῦ τῆς ἁγίας βασιλείας σου. διὰ ταῦτα οὖν καὶ ἄκων παρῆν ἐν ταῖς τελευταίαις συνόδοις ὁ δεσπότης καὶ οὐδὲ ἤθελεν εἰπεῖν γνώμην. ὅμως διὰ τὸ ζήτημα τοῦ βασιλέως εἶπεν, ὅτι· ἐγὼ οὔτε εἴδησιν ἔχω οὔτε πεῖραν εἰς τὰ δόγματα τῆς Ἐκκλησίας, οὔτε οἶδά τι περὶ τούτων, διὸ οὐδὲ δύναμαι διακρῖναι, ὅτι τόδε ἐστὶ κρεῖττον ἤ τόδε. ἄλλοι οἴδασι περὶ τῶν τοιούτων καὶ λεγέτωσαν ἐκεῖνοι· ἐγὼ δὲ οὐκ οἶδα, ἐπεὶ οὐδὲ ἔργον μού ἐστι τὸ ἐξετάζειν περὶ τοιαύτης ὕλης. κατ΄ ἄλλον δὲ τρόπον ἴσως, εἴπερ ἠρώτησέ μέ τις ἐὰν συμφέρῃ ἡμῖν ἡ ἕνωσις ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς τε καὶ κοσμικοῖς πράγμασιν, εἶπον ἄν ὅτι λυσιτελεῖ ὅσον εἰς τὰ πραγματικά. ἔμεινε δὲ ὁ δεσπότης μέχρι τῆς τελευτῆς τοῦ πατριάρχου· παρῆν γὰρ καὶ ἐν τῇ ἐκφορᾷ αὐτοῦ καὶ προηγεῖτο, καὶ μετὰ τέσσαρας ἀπῆλθεν ἡμέρας εἰς τὴν Βενετίαν παραιτησάμενος καὶ τὸ σιτηρέσιον, ἐπεὶ οὐκ ἀπεδέχετο παρεῖναι ἐν τῇ ὑπογραφῇ τοῦ ὅρου ἤ ἐν τῇ ἑνώσει. ἀπῆλθον δὲ μετ΄ αὐτοῦ καὶ οἱ σοφώτατοι διδάσκαλοι ὅ τε Γεμιστὸς καὶ ὁ Σχολάριος, μηδὲ αὐτοὶ παρεῖναι βουλόμενοι.

[←84]

Σύμφωνα με τον Συρόπουλο, αφού ο πατριάρχης πέθανε στις 10 Ιουνίου, ο Δημήτριος θα είχε φύγει από τη Φλωρεντία στις 14 ή 15 Ιουνίου. Εξακολουθούσε όμως να βρίσκεται εκεί στις 16 τού μηνός. Βλέπε Gill, Acta, σελ. 448:
«Τη Δευτέρα ήρθαν απεσταλμένοι από τον πάπα στον αυτοκράτορα λέγοντας: Για ποιον λόγο δεν σπεύδετε να τελειώσει αυτό το έργο; Μήπως δεν είναι σωστό να ολοκληρώνεται κάτι που συμφωνήθηκε; Συμφώνησαν λοιπόν να δουν την Τρίτη τον πάπα ο αυτοκράτορας και ο δεσπότης, αλλά και κάποιοι μητροπολίτες, και πήγαμε»
(Τῇ δευτέρᾳ δὲ ἦλθον μηνυταὶ ἀπὸ τὸν πάπαν εἰς τὸν βασιλέα, λέγοντες· Τίνι λόγῳ οὐ σπουδάζετε περαιωθῆναι τουτὶ τὸ ἔργον; οὐκ ἔστι δίκαιον, πράγματος ζητηθέντος, ἵνα περαιωθήσεται; ἀλλ΄ ὅμως συνεφώνησαν ἰδεῖν τῇ γ΄ τὸν πάπαν ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ δεσπότης, αλλὰ καὶ μητροπολῖταί τινες καὶ ἀπήλθομεν).

Μάλιστα ο ίδιος ο Συρόπουλος φαίνεται να υποθέτει (βλέπε πιο κάτω, κεφ. ι’ παρ. 9) ότι βρισκόταν εκεί και μετά την προαναφερθείσα ημερομηνία:
ἠξίωσε [ο Μάρκος] τόν πανευτυχέστατον δεσπότην, καί χρησάμενος αὐτῷ μεσάζοντι πρός τόν βασιλέα… (Laurent 1971: 460 σημ. 1)

[←85]: Σύμφωνα με τον Σχολάριο, Œuvres, II, σελ. 259, πολλοί άλλοι θα είχαν φύγει μαζί τους, μερικοί για προσωπικά θέματα, άλλοι για να μην παρευρεθούν στη σύναψη τής ένωσης. Ο Laurent 1971: 460 σημ. 2, αναρωτιέται: Άραγε ήταν ο Σχολάριος ένας από αυτούς; Και συνεχίζει: Δεν πρέπει να ήταν, γιατί: (α) λίγο πριν, είχε εγκρίνει τη συμφωνία που είχε επιτευχθεί (βλέπε Scholarios, Œuvres, σελ. 25, αριθ. 3) και (β) πίσω στην Κωνσταντινούπολη, αντέκρουσε τούς Συλλογισμούς τού Μάρκου τής Εφέσου (βλέπε την επόμενη σημείωση), πράγμα που θα ήταν περίεργο, αν οι δύο άνδρες είχαν από εκείνη τη στιγμή την ίδια ανθενωτική στάση.

[←86]: Όντας και οι δύο λαϊκοί, δεν είχαν υποχρέωση να υπογράψουν το συνοδικό διάταγμα. Αντιλαμβανόμαστε ότι μόλις ολοκληρώνονταν οι συζητήσεις, θα μπορούσαν πιο εύκολα να πάρουν άδεια αναχώρησης. Ήταν άραγε πρόθεση τού Σχολαρίου, ο οποίος επανειλημμένα είχε δηλώσει τόσο ανοιχτά ότι συμφωνούσε με το λατινικό δόγμα, να αποφύγει τότε πραγματικά την επίσημη σύναψη τής ένωσης; Σίγουρα, ο Σχολάριος το είπε αυτό ρητά (κείμενο στο Scholarios, Œuvres, ΙΙΙ, σελ. 144-145). Πώς όμως να εξηγήσει κανείς την φιλο-ενωτική του στάση μετά την επιστροφή των Γραικών στην Κωνσταντινούπολη, τής οποίας ελάχιστη εκδήλωση είναι η εκ μέρους του αντίκρουση των Συλλογισμῶν τού Μάρκου τής Εφέσου, η οποία συντάχθηκε το 1440 ή 1441; Βλέπε Scholarios, Œuvres, σελ. xlv-l. (Laurent 1971: 461 σημ. 3).

[←87]: Συρόπουλος 9.26: Εἶτα ἠρωτήθησαν οἱ πρέσβεις καὶ ἔδωκαν γνώμας στέργειν τὴν ἕνωσιν, πρῶτος μὲν ὁ Μενόνος ὡς ἀπὸ τοῦ δεσπότου κῦρ Θεοδώρου καὶ ὕστερος ὁ Νεάγωγις, ὡς ἀπὸ τοῦ βοεβόδα τῆς Μολδοβλαχίας· ὁ δὲ μέσος, ὁ ἀπὸ τοῦ βασιλέως Τραπεζοῦντος ὁ Μακροδούκας, εἶπεν, ὅτι· ἡμεῖς τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔχομεν ἀεὶ τὸν μητροπολίτην καὶ ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν τῇ ἁγιωτάτῃ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ ἐξακολουθεῖ, καὶ εἴ τι δοξάζει αὕτη καὶ σέβεται, τὸ αὐτὸ δοξάζει καὶ ἐκείνη. νομίζω οὖν ὅτι καὶ ὁ αὐθέντης μου ὁ βασιλεὺς μέλλει στέρξειν τοῦτο ὅπερ ἐστέρξατε νῦν καὶ ὑμεῖς, ὡς δοκεῖ ἐμοί· οὐκ οἶδα δὲ ἀκριβῶς εἴ τι ὁρίσει ἕτερον. Οἱ δὲ τῶν Ἰβήρων πρέσβεις (ἦλθον γὰρ δύο σὺν ἡμῖν ἐκεῖσε, ἅτερος μὲν ἐπίσκοπος, ὁ δὲ λοιπὸς κοσμικὸς ἄρχων), ὁ μὲν ἐπίσκοπος μετὰ τὸ παύσασθαι τὰς διαλέξεις, ἐπεὶ ὁπωσδήποτε συνῆκε κακῶς κατασκευαζομένην τὴν ἕνωσιν, πρῶτον μὲν διῆλθεν ἰδίως τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ ἡμᾶς καὶ ἐνεφάνισε πᾶσι πιττάκιον τοῦ πατριάρχου Ἀντιοχείας, ἐντελλόμενον αὐτοῖς μηδόλως συνθέσθαι εἰς προσθήκην ἤ ἀφαίρεσιν μέχρι καὶ ἰῶτα ἑνὸς ἤ μιᾶς κεραίας, εἶτα τὰ μὲν φλωρία ὅσα εἶχε, δέδωκε κρυφίως εἰς παρακαταθήκην, τὰ δὲ ἐνδύματα αὐτοῦ καὶ τὰ χρειώδη τοῖς ἐνδεέσι διένειμεν, ἑαυτὸς δὲ ἐποίησεν ἔξηχον καὶ μονοχίτων περιήρχετο μέχρι τινὸς ὡς παράφρων καὶ πλανώμενος, εἶτ΄ ἀπεδήμησε λαθραίως καὶ οὐδὲ ἀκούειν εἴχομεν ὅπου ἐστίν· διὸ καὶ ἐνομίζομεν πάντες ὅτι ἐτελεύτησέ που κακῶς· ὁ δὲ διήρχετο τόπους καὶ πόλεις τῆς Ἰταλίας καὶ ἦν ἀφανὴς ἡμῖν καὶ ἀνήκουστος ὡσεὶ μήνας τρεῖς· ὅτε δ΄ εἰς τὴν Βενετίαν ὑπεστρέφομεν, ἠκούσαμεν ὅτι εὑρέθη εἰς πόλιν καλουμένην Μόδεναν νοσῶν. Ὁ δὲ Τορνόβου οἴκτῳ καὶ φιλίᾳ κινηθείς, ἀπελθὼν ἐκεῖσε ἀνελάβετο καὶ ἤγαγεν αὐτὸν εἰς τὴν Βενετίαν· ἐπανῆλθε δὲ καὶ αὐτὸς εἰς ἑαυτόν, ὅσον ἠθέλησεν, ἔλαβε δὲ καὶ τὴν παρακαταθήκην καὶ ὑπέστρεψε μεθ΄ ἡμῶν. ὁ δὲ κοσμικὸς ἄρχων κατ΄ αὐτὰς τὰς ἡμέρας, ἐν αἷς ἔγνω συμπερανθήσεσθαι τὴν ἕνωσιν ἀπῆλθεν εἰς Ῥώμην. οὐδέτερος οὖν τῶν Ἰβηρων συνέθετο εἰς τὴν ἕνωσιν· ἐξέφυγον γάρ.

[←88]: Ο Laurent 1971: 461 σημ. 4, σημειώνει ότι το όνομα Μενόνος δεν είναι ελληνικό ή ακόμη ότι το έφεραν μόνο Λατίνοι στην Πελοπόννησο, όπως ένας από τούς φυσικούς γιους τού Τσεντουριόνε Ζακκαρία, ηγεμόνα τής Αχαΐας το 1430. Βλέπε Σφραντζή, Χρονικόν, Ρatrologia Graeca 156, στηλ. 1042D: 21.1:
«Στις 26 Μαρτίου τού ίδιου έτους [1430], την ίδια ημέρα και ώρα που ένα χρόνο πριν με φυλάκισαν οι Πατρινοί, βρισκόμουν στον δρόμο για το δεσποτάτο [τής Ηπείρου] ως πρέσβης, για να συνάψω, ύστερα από αίτημά τους, ειρηνευτική συνθήκη μεταξύ τού ανιψιού τού δεσπότη Κάρλο [Τόκκο], κουνιάδου τού αφέντη μου, και των γιων τού Κάρλο, τού Ηρακλή και τού Μενώνος. Έγινε ένορκη συμφωνία που όριζε ότι και τα δύο μέρη θα υπάκουαν στη διαιτησία τού απεσταλμένου τού δεσπότη κυρ Κωνσταντίνου, τού οποίου την παρουσία είχαν ζητήσει. Στα μικρά νησιά κοντά στην Αγία Μαύρα [Λευκάδα] με συνέλαβαν οι Καταλανοί, μαζί με τη μεγάλη μου ομάδα και τον πλούσιο εξοπλισμό μου»
(Τῇ δὲ κ-ῃ Μαρτίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους ἡμέρᾳ καὶ ὥρᾳ, ὁποῦ με ἐπίασαν οἱ Πατρηνοί, ἀπερχομένου μου εἰς τὸ δεσποτᾶτον ὡς ἀποκρισιαρίου, ζητήσει αὐτῶν ἕνεκα εἰρήνης τοῦ ἀνεψιοῦ δεσπότου τοῦ Καρούλου καὶ γυναικαδελφοῦ τοῦ αὐθεντός μου καὶ τῶν φυσικῶν υἱῶν αὐτοῦ δὴ τοῦ Καρούλου· Ἕρκουλα καὶ Μενώνου, ἐποίησαν γὰρ ἐνόρκους συμφωνίας, ὅτι εἴτι ἄρα διακρίνῃ ὁ ζητήσει ἡμῶν σταλεὶς ἄρχων τοῦ δεσπότου κυροῦ Κωνσταντίνου εἰς τὰ μέσα ἡμῶν διαφερόμενα, στέρξομεν καὶ ἀμφότερα τὰ μέρη, κατὰ τὰ πλησίον νησύδρια τῆς Ἁγίας Μαύρας ἀπήρασί με οἱ Καταλάνοι μετὰ πολλῶν καὶ ἀνθρώπων καὶ σκευῶν πολυτίμων ὄντα με).
Κατά τον Laurent 1971 ό.π., ο εδώ Μενόνος πρέπει να είναι είτε ο προαναφερθείς πρίγκιπας είτε κάποιος συνονόματος που πέρασε στη χερσόνησο στην υπηρεσία των Γραικών και ο οποίος, λόγω καταγωγής και γνώσης των λατινικών, ήταν πιο κατάλληλος για να εκπροσωπεί στη Δύση τον δεσπότη Θεόδωρο Β΄, παντρεμένο, όπως γνωρίζουμε, με Ιταλίδα πριγκίπισσα, την Κλεόπα Μαλατέστα (Laurent 1971: 461 σημ. 4).

[←89]: Την εποχή τής συνόδου Φερράρας-Φλωρεντίας ο Θεόδωρος Β΄ Παλαιολόγος ήταν δεσπότης Μορέως.

[←90]: Συνηγεμόνες (βοεβόδες) Μολδαβίας την περίοδο 1435-1443 ήσαν οι αδελφοί Στέφανος Β΄ και Ηλίας Α΄.

[←91]: Βασιλεύς (αυτοκράτορας) Τραπεζοῦντος την εποχή τής συνόδου Φερράρας-Φλωρεντίας ήταν ο Ιωάννης Δ΄ Μέγας Κομνηνός (βασ. 1429-1459). Τελευταίος αυτοκράτορας υπήρξε ο αδελφός του, ο Δαυίδ (βασ. 1459-1461).

[←92]: Σε αντίθεση με την Εκκλησία τής Ηπείρου η οποία, κάποια στιγμή, φαινόταν να θέλει να απελευθερωθεί από την πατριαρχική κηδεμονία κατά τον 13ο αιώνα, η Εκκλησία Τραπεζούντος, αν και απολάμβανε κάποια de facto αυτονομία, πάντοτε παρέμενε νομικά αναπόσπαστο μέρος τού πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως (Laurent 1971: 462 σημ. 1).

[←93]: Ίβηρες: Γεωργιανοί.

[←94]: Πιττάκιον: Γράμμα, επιστολή.

[←95]: Αυτό δεν έχει νόημα, εκτός αν η Εκκλησία τής Γεωργίας ήταν εκείνη την εποχή κατά κάποιον τρόπο συνδεδεμένη με το πατριαρχείο Αντιοχείας, έχοντας και στενές σχέσεις με τον Οικουμενικό θρόνο. Βλέπε πιο πάνω, κεφ. β’ σημ. 107 (Laurent 1971: 463 σημ. 3).

[←96]: Μόδενα: Η ιταλική πόλη Μόντενα, δυτικά τής Φερράρας και τής Μπολώνια.

[←97]: Αυτός ο άρχοντας φαίνεται να ταυτίζεται με τον «οξυδερκή άνδρα» (providus vir) Γεώργιο τής Ιβηρίας, οικείο και ανιψιό τού βασιλιά Αλεξάνδρου τής Γεωργίας (1413-1442). Βλέπε Jorga, Notes, II, σελ. 9. Αλλού αναφέρεται ως δούκας. Συνοδευόταν από ένα σύντροφο (socius). Laurent 1971: 463 σημ. 4.

[←98]: Οι δύο επίσκοποι, τούς οποίους δεν αναφέρει πια κανένα έγγραφο και οι οποίοι δεν υπέγραψαν το διάταγμα τής ένωσης, δεν ξαναεμφανίστηκαν στη σύνοδο. Διέφυγαν. Αλλά δεν συνέβη το ίδιο με τούς δύο άρχοντες, που πράγματι πήγαν στη Ρώμη, αλλά επέστρεψαν στη Φλωρεντία και από εκεί στη Βενετία, όπως αποδεικνύεται από τούς λογαριασμούς τού αποστολικού ταμείου (Laurent 1971: 463 σημ. 5).

[←99]: Συρόπουλος 9.27: Τὸν δὲ ἄρχοντα τοῦτον τὸν Ἴβηρα προσεκαλέσατο ὁ πάπας ἰδίᾳ πρὸ τοῦ συντελεσθῆναι τὰ πράγματα καὶ εἶπεν αὐτῷ, ὅτι· ἀκούω πώς ἐστε χριστιανοὶ καὶ καλοὶ ἄνθρωποι καὶ στέργετε καὶ τὴν Ἐκκλησίαν καλῶς· ἡ δὲ τῆς Ῥώμης Ἐκκλησία ἔνι μήτηρ πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν καὶ ὁ ταύτης προεστηκώς ἐστι διάδοχος τοῦ ἁγίου Πέτρου καὶ τοποτηρητὴς τοῦ Χριστοῦ καὶ ποιμὴν καὶ διδάσκαλος καθολικὸς πάντων τῶν Χριστιανῶν. δεῖ οὖν καὶ ὑμᾶς ἀκολουθῆσαι τῇ μητρὶ τῶν Ἐκκλησιῶν καὶ στέρξαι ἅπερ στέργει καὶ αὐτή, καὶ ὑποταγῆναι τῷ ταύτης ἀρχιερεῖ, ὥστε διδάσκεσθαι καὶ ποιμαίνεσθαι ὑφ΄ αὐτοῦ, ἵνα εὕρητε σωτηρίαν ψυχικήν. καὶ ἕτερα δὲ παραπλήσια δημηγορήσας εἶπε· πρὸς ἅ ὁ Ἴβηρ ἀπεκρίνατο, ὅτι· ἡμεῖς χάριτι Θεοῦ ἐσμὲν χριστιανοὶ καὶ στέργομεν καὶ ἑπόμεθα τῇ Ἐκκλησίᾳ ἡμῶν· ἡ ἡμετέρα οὖν Ἐκκλησία κατέχει καλῶς ὅσα παρέλαβεν ἀπό τε τῆς διδασκαλίας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς παραδόσεως τῶν ἁγίων Ἀποστόλων καὶ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων καὶ τῶν ἁγίων τῶν ἀνακεκηρυγμένων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων, καὶ οὐδόλως παρεξῆλθεν ἀπὸ τῆς διδασκαλίας αὐτῶν καὶ οὔτε προσέθηκέ τι οὔτε ἀφείλετο τὸ τυχόν· ἡ δ΄ Ἐκκλησία τῆς Ῥώμης προσέθηκε καὶ παρέβη τὰ ὅρια τῶν ἁγίων πατέρων. διὸ καὶ ἀπεκόψαμεν αὐτὴν, ἤ καὶ ἀπέστημεν ἀπ΄ αὐτῆς ὅσοι τηροῦμεν τὰ τῶν πατέρων καθαρά, κἀντεῦθεν ἐστέρηται αὕτη τῶν πολλῶν καὶ καλῶν τέκνων αὐτῆς καὶ ἐζημιώθη αὐτά. δέον οὖν ἐστιν, ἵνα ἐπιμεληθῇ ἡ μακαριότης σου καὶ σπουδάσῃς ἐπανακαλέσασθαι οὕς ἐστερήθης καὶ εἰρηνεῦσαι καὶ ἑνωθῆναι μετ΄ αὐτῶν. τοῦτο δ΄ εὐκόλως γενήσεται, εἰ τὴν προσθήκην ἐκβάλοις ἐκ τοῦ ἁγίου συμβόλου· δύνασαι δὲ τοῦτο ῥᾷστα ποιῆσαι, εἰ θέλεις· στέρξουσι γὰρ πάντα τὰ τῶν Λατίνων γένη τὴν σὴν πρόσταξιν καὶ διάκρισιν, ἐπεὶ ὡς διάδοχόν σε ἡγοῦνται τοῦ ἁγίου Πέτρου καὶ σέβονται τὴν διδασκαλίαν σου. εἰ οὖν τὴν προσθήκην ἐκβάλοις, οὐκ Ἴβηρες μόνον, ἀλλὰ πάντα τὰ γένη τῶν χριστιανῶν ὑποταγήσονται τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ ἀληθῶς ἑνωθήσονται, καὶ δοξάσουσι καὶ σὲ ὡς ἀληθῆ μαθητὴν τοῦ Χριστοῦ καὶ κυρίως διάδοχον τοῦ ἁγίου Πέτρου καὶ πάντες σοι μετὰ εἰλικρινοῦς ἀγάπης ἀκολουθήσουσι, καὶ τότε γενήσῃ κυρίως πάπας καὶ πατὴρ πάντων τῶν χριστιανῶν καὶ ποιμὴν εἷς καὶ πάντες ἔσονται μία ποίμνη ὑπὸ σέ. ὁ μὲν οὖν πάπας οὕτως ἐθάρρησεν ὑποσυλῆσαι καὶ κερδᾶναι τὸν Ἴβηρα, ὡς ἀλλόγλωσον, ὡς ἰδιώτην, ὡς ἀμαθῆ καὶ ὡς βάρβαρον· ἀκούσας δὲ τὰ παρ΄ αὐτοῦ ἄφωνος ἔμεινεν.

[←100]: Συρόπουλος 9.28: Ὁ αὐτὸς δὲ Ἴβηρ καὶ ἄλλοτε ἐν συνοδικῇ συνελεύσει, ἑορτασίμου λειτουργίας γενομένης ἐνώπιον τοῦ πάπα καὶ μεταξὺ διδασκαλίαν μεγάλην εἰρηκότος λατινικῶς τοῦ εὐγενοῦς ἀνδρὸς Ἰωάννου τοῦ πρωτονωταρίου, παρακαθημένων καὶ ἡμῶν ἐκεῖσε, ἐπεὶ πολλάκις παρήγαγεν ἐκεῖνος τὸν Ἀριστοτέλην εἰς παράστασιν ὧν ἔλεγε καὶ ἐδίδασκεν, ἤκουσε δὲ τοῦτο δίς τε καὶ τρὶς ὁ Ἴβηρ, νύττει με τῇ χειρί, καὶ στραφέντι μοι πρὸς ἐκεῖνον καὶ διαπορουμένῳ νεύμασι τί ἄρα καὶ βούλεται εἶπε· τί Ἀριστότελε, Ἀριστότελε· νὲ καλὸ Ἀριστότελε· ἐμοῦ δ΄ εἰρηκότος καὶ λόγῳ καὶ νεύματι· τί δέ ἐστι τὸ καλόν, εἶπεν ὁ Ἴβηρ· ἅγιο Πέτρο, ἅγιο Παῦλο, ἅγιο Βασίλιο, θεολόγο Γρηγόριο, Χρυσόστομο, νὲ Ἀριστότελε, Ἀριστότελε. εἰρωνεύετο οὖν καὶ ἐταλάνιζε καὶ σχήματι καὶ χειρὶ καὶ νεύματι τὸν λέγοντα, μᾶλλον δὲ ἡμᾶς τοὺς εἰς τοιούτους διδασκάλους αὐτομολήσαντας. ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν ἐκδρομῇ διεξῆλθεν ὁ λόγος, ἵνα δείξῃ ὡς οὐ μόνον παρὰ τῶν ἐλλογίμων καὶ τῶν καθ΄ ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ παρὰ τῶν ἀλλογλώσσων καὶ ἀγροίκων κατεγνώσθησαν οἱ Λατῖνοι, καὶ ὁ ἀμαθὴς καὶ βάρβαρος τοῦ πάπα διδάσκαλος ἀνεφάνη. χωρείτω δ΄ αὖθις ὁ λόγος ἐπὶ τὰ ἐφεξῆς.

[←101]: Ἰωάννης Πρωτονωτάριος: Τζιοβάννι ντι Μοντενέρο, ο επαρχιακός επικεφαλής (προβεντζιάλιος) των Δομινικανών στη Λομβαρδία.

[←102]: Συρόπουλος 9.29: Μετὰ τὸ τελεσθῆναι τὰς γνώμας καὶ κυρωθῆναι παρὰ τοῦ βασιλέως, εἶπεν ὁ βασιλεύς· ἰδοὺ μετὰ τῆς βοηθείας τοῦ Θεοῦ ἐφάνη ὅτι ὴ δόξα τῶν Λατίνων ἔνι καλὴ καὶ ἀπεφήνατο τοῦτο καὶ ἡ σύνοδος καὶ περιέστησεν ἵνα ἑνωθῶμεν. χρὴ οὖν ἵνα μηκέτι φιλονεικῇ τις περὶ τούτου· πρὸ γὰρ τῆς ἀποφάσεως τῆς συνόδου ἐλευθερίαν εἶχε πᾶς ὁ βουλόμενος λέγειν ὡς ἤθελε, μετὰ δὲ τὴν ἀπόφασιν οὐδεὶς ἔχει ἄδειαν λέγειν ἄλλο παρὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς συνόδου. ἀκούω δὲ ὅτι παπαδούριά τινα στάσεις ποιοῦσι καὶ ταραχάς. λέγω οὖν πρὸς ὑμᾶς τοὺς κεφαλάδας, ἵνα· προσέχητε καὶ σκοπῆτε οἷον ἄν μάθητε στασιάζοντα καὶ λέγοντά τι κατὰ τῆς ἑνώσεως, ἵνα ἀναφέρητε τοῦτο ἐμοί, καὶ ἐγὼ μέλλω λέγειν, ἵνα γίνηται ἡ ἀνήκουσα παίδευσις καὶ πρὸς τὸ πρόσωπον καὶ πρὸς τὸ πρᾶγμα.

[←103]: Συρόπουλος 9.30: Τῇ δ΄ ἐπιούσῃ ἦλθεν ὁ βασιλεὺς εἰς τὸν πάπαν καὶ εἶπε πάντα καὶ πῶς ἐγένοντο· ἤλπιζε δὲ ὅτι ἄσμενος δέξεται ταῦτα ὁ πάπας καὶ μεγάλως καὶ αὐτὸν φιλοφρονήσει. ὁ δὲ πάπας ἀπεδέξατο μὲν ἐκ μέρους τὸ γεγονός, εἶπε δὲ, ὡς· ἠκούσαμεν, ὅπως ἐγνωρίσατε νῦν τὴν ἀλήθειαν καὶ ἐδέξασθε ταύτην καὶ ὠφελήθητε κατὰ ψυχήν. εὐφραίνομαι οὖν κατὰ τοῦτο καὶ μακάριον ἄν ἦν, εἰ καὶ οἱ πρὸ ὑμῶν τὸ τοιοῦτον ἀγαθὸν διεπραγματεύοντο. οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο μόνον, ὅ νῦν λέγετε, ἀρκετὸν πρὸς τὸ γενέσθαι τὴν ἕνωσιν, ἀλλ΄ εἰσὶ καὶ ἕτεραι διαφοραὶ μεταξὺ ἡμῶν. χρὴ οὖν διορθωθῆναι κἀκείνας καὶ τότε ἐνωθῆναι ἀλλήλοις. παράδοξα οὖν ἐφάνησαν ταῦτα τῷ βασιλεῖ ὡς παρὰ τὴν δόξαν ἥν περὶ τούτων ἐδόξαζεν ἐκβεβηκότα.

[←104]: Συρόπουλος 9.31: Ὁ δὲ πατριάρχης μετὰ τὸ γενέσθαι τὴν δηλωθεῖσαν ἀπόφασιν, μιᾶς παρελθούσης ἡμέρας, τῇ ἐφεξῆς μετακαλεσάμενος τὸν μέγαν χαρτοφύλακα ἐμέ τε καὶ τὸν πρωτέκδικον, ἐπεχείρησεν εἰσηγεῖσθαι καὶ παραινεῖν. καὶ πρῶτον μὲν ἤρξατο ἀπὸ τῶν φλωρίων, ὅπως· ὁ πάπας ἤδη παρέχει ἡμῖν ὅσα λείπονται, ἤγουν μηνῶν πέντε καὶ ἥμισυ, οἰκονομεῖ δὲ καὶ τὰ κατεργα πέντε καὶ ἕτερον διὰ τὸν βασιλέα· δώσουσι δὲ καὶ οἱ Βενέτικοι, καὶ ἀκολουθήσουσι καὶ τὰ τῆς βίγλας καὶ ἐπανελευσόμεθα ἐντίμως μετὰ κατέργων πεντεκαίδεκα. ἔπειτα ἐνεφάνισεν ἡμῖν ἔγγραφον ὑποσχετικὸν δῆθεν τοῦ πάπα καὶ τῶν καρδηναλίων, ἐν ᾧ ἦν ἵνα δώσωσι κατὰ τὸν Μάρτιον κάτεργα εἴκοσι εἰς τὴν Πόλιν, ὡς ἄν ἔχῃ ταῦτα ὁ βασιλεύς, ὅπου ἄν δεήσοι, καὶ πάλιν ποιήσει πολλὰ ὑπὲρ τῆς Πόλεως, ἐπεὶ πολλὰς καὶ καλὰς μελέτας ἔχει περὶ ἡμῶν, καὶ πολὺ καλὸν γενήσεται εἰς τοὺς Χριστιανούς. εἶτα συνεῖρεν· ἰδού εἴδετε πῶς ἐφάνη ὅτι ὅπερ λέγουσιν οἱ Λατῖνοι δόξα ἐστὶ τῶν ἁγίων, καὶ λέγουσι τοῦτο καὶ οἱ δυτικοὶ καί τινες τῶν ἀνατολικῶν. ἐπεὶ οὖν ἀπεδείχθη καθαρῶς καὶ ἐστέρχθη παρὰ τῆς συνόδου καὶ παρὰ πάντων, ὑμεῖς δέ ἐστε ἰδικοί μου καὶ παιδία μου καὶ μέλη μου καὶ φίλοι μου, οὐκέτι δὲ εἶπέ τις πρὸς ὑμᾶς περὶ τούτου, ἐφάνη μοι καλὸν καὶ λέγω ὑμῖν, ὅτι τὸ πρᾶγμα ἐγένετο καλῶς Θεοῦ χάριτι καὶ ἐστάθη ἵνα ὦμεν ἡνωμένοι μετὰ τῶν Λατίνων. πρέπει οὖν ἵνα καὶ ὑμεῖς ὡς καλοὶ ἄνθρωποι καὶ ὡς τρόφιμοι τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἰδικοί μου στέρξητε τὸ γεγονὸς διὰ τὸ καλὸν τῆς εἰρήνης, διὰ τὸ συμφέρον τῶν χριστιανῶν, διὰ τὴν βοήθειαν τῆς πατρίδος, διὰ τὰ καλά, ὅσα μέλλουσι παρακολουθήσειν ἀπὸ τῆς ἑνώσεως, καὶ ἵνα ἦτε ὁμόφωνοι καὶ ὁμογνώμονες μετ΄ ἐμοῦ, καθὼς ἦτε καὶ πρότερον. λέγω οὖν ταῦτα πρὸς ὑμᾶς ὡς ἰδικούς μου καὶ ὡς παιδία μου· τίνι γὰρ ἄλλῳ ἔπρεπεν εἰπεῖν ταῦτα πρὸς ὑμᾶς, εἰ μὴ ἐμοὶ τῷ προστάτῃ καὶ πατρὶ ὑμῶν;

[←105]: Στο κείμενο βίγλα, από το λατινικό vigilia (επιφυλακή). Στον Laurent 1971: 467 σημ. 1, κάτι φαίνεται περίεργο στο κείμενο δώσουσι δὲ καὶ οἱ Βενέτικοι, καὶ ἀκολουθήσουσι καὶ τὰ τῆς βίγλας, το οποίο θεωρεί ότι είναι λανθασμένο και έπρεπε να γράφει δώσουσι δὲ καὶ οἱ Βενέτικοι, καὶ ἀκολουθήσουσι καὶ τὰ ναῦς.

[←106]: Πρόκειται χωρίς αμφιβολία, για τη γραπτή και δεόντως σφραγισμένη συμφωνία, με την οποία ο Ευγένιος Δ΄ και η παπική κούρτη υποσχέθηκαν στους Γραικούς ορισμένα πλεονεκτήματα και εγγυήσεις, τόσο για την επιστροφή στον Βόσπορο όσο και για την υπεράσπιση τής Κωνσταντινούπολης. Βλέπε Gill, Acta, σελ. 436, 437 (Laurent 1971: 467 σημ. 2):
«Όταν ρώτησε λοιπόν ο αυτοκράτορας ποια βοήθεια θέλουν να προσφέρουν, τού απάντησαν: Πρώτον, αποφασίζει τώρα ο αγιότατος πατέρας ότι θα σού δώσει επαρκή χρήματα και γαλέρες, για να αναχωρήσουν όλοι οι άνθρωποί σου και η εκκλησία τής Ανατολής στην Κωνσταντινούπολη. Δεύτερον, ότι θα παραμένουν πάντοτε τριακόσιοι στρατιώτες ως φρουρά τής πόλης με δικά του έξοδα. Τρίτον, ότι με δικά του έξοδα θα υπάρχουν δύο γαλέρες που θα περιπολούν και θα επισκέπτονται την πόλη. Τέταρτον, ότι το προσκύνημα τής Ιερουσαλήμ θα γίνεται στην Κωνσταντινούπολη και οι γαλεάσες που θα αναχωρούν για την προσκύνηση τού Παναγίου Τάφου θα έρχονται στην Κωνσταντινούπολη. Πέμπτον, ότι όταν χρειαστεί ο αυτοκράτορας γαλέρες σε βοήθειά του, θα τού δώσει είκοσι γαλέρες με όλα τα έξοδά τους, αρματωμένες για έξι μήνες. Κι αν χρειαστεί δέκα [γαλέρες], θα τις έχει για ένα έτος. Έκτον, όταν χρειαστεί στρατό ξηρᾶς και στόλο, να σπεύσει [ο πάπας] με επίκληση τού Χριστού, ώστε να έλθουν τα έθνη των χριστιανών σε συμμαχία του»
(ἐρωτήσαντος οὖν τοῦ βασιλέως τήν βοήθειαν ἥν βούλονται ποιῆσαι, ἀπεκρίθησαν αὐτῷ· πρῶτον, κατὰ τὸ παρὸν ὁρίζει ὁ ἁγιώτατος πατὴρ δοῦναί σοι ἔξοδον ἱκανήν καὶ κάτεργα, ἵνα ἀπέλθῃ πᾶς ὁ λαός σου καὶ ἡ ἐκκλησία τῆς ἀνατολῆς εἰς Κωνσταντινούπολιν· δεύτερον, ὅτι ἵνα ἵστανται ἀεὶ τριακόσιοι στρατιῶται εἰς φυλακὴν τῆς πόλεως εἰς τὰς ἐξόδους αὐτοῦ· τρίτον, ὅτι ἐξόδῳ αὐτοῦ ἵνα εἰσὶ δύο κάτεργα ἐμπαρατηροῦντα καὶ ἐπισκέπτοντα αὐτήν. τέταρτον, ὅτι ἵνα γένηται τὸ προσκύνημα τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ αἱ γαλλιάτζαι αἱ ἀπερχόμεναι εἰς προσκύνησιν τοῦ ζωοποιοῦ τάφου, ἵνα ἔρχωνται εἰς Κωνσταντινούπολιν. πέμπτον, ἵνα ὅταν χρῄζῃ ὁ βασιλεὺς κάτεργα εἰς βοήθειαν αὐτοῦ, ἵνα δώσῃ κάτεργα κ’ μετὰ πάσης ἐξόδου αὐτοῦ ἁρματωμένα μῆνας ἕξ· εἰ δέ χρῄζῃ δέκα, ἵνα ἔχῃ αὐτὰ ἔτος ἕν. ἕκτον, ὅταν χρῄζῃ φωσάτον καὶ στόλον διὰ ξηρᾶς, ἵνα σπουδάσῃ ἐνώπιον τοῦ Χριστοῦ, νὰ ἔλθωσι τὰ γένη τῶν χριστιανῶν πρὸς συμμαχίαν αὐτοῦ).

[←107]: Αυτή η υπόσχεση δεν ήταν απρόσεκτη αλλά πρόωρη, δεδομένου ότι υπήρξε δυνατό, τέσσερα χρόνια αργότερα, να σταλεί στόλος 25 πλοίων στον Βόσπορο, η δράση τού οποίου δυστυχώς δεν μπόρεσε να συνδυαστεί με εκείνη τού ουγγρικού στρατού, που νικήθηκε στη Βάρνα στις 10 Νοεμβρίου 1444 (Laurent 1971: 467 σημ. 3).

[←108]: Συρόπουλος 9.32: Ἀποκριθέντων οὖν καὶ τῶν ἄλλων εἶπον καὶ αὐτός, ὅτι· παρὰ ἀρίστων γονέων καὶ διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας γεννηθεὶς καὶ τραφεὶς καὶ παιδευθεὶς Θεοῦ χάριτι, οὕς οἶδεν ἀκριβῶς καὶ ἡ μεγάλη ἁγιωσύνη σου, ἐκαρπούμην ἀεὶ ἀπό τε τούτων καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων τῶν λογίων καὶ θαυμασίων ἀνδρῶν οὕς ἔφθασα καὶ εἶδον ἐν τῇ πατρίδι, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὧν ἀνέγνων ἁγίων λεγόντων περὶ τῶν προκειμένων τὴν διαφορὰν τῶν Ἐκκλησιῶν καὶ πῶς ἐστιν ἐν τῇ καθ΄ ἡμᾶς Ἐκκλησίᾳ ἡ ἀλήθεια. εἰ οὖν καὶ ὀλίγος εἰμὶ τὸν λόγον καὶ ὑπὸ ἀμελείας μου οὐκ ἔφθασα γενέσθαι ἴσος τοῖς γονεῦσι καὶ διδασκάλοις μου, ἀλλ΄ οὖν τῇ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ δύναμαι κἄν ἐννοεῖν ἅπερ ἀναγινώσκω. οὐ γάρ εἰμι τῶν ἀμαθεστάτων. ἐκ πάντων τοίνυν καὶ ἐξ ὧν ἐδιδάχθην καὶ ἐξ ὧν ἐμελέτων καὶ ἀφ΄ ὧν ἤδη ἀναγινώσκω καὶ σκέπτομαι, οὐχ εὑρίσκω τὸ δόγμα τῶν Λατίνων ὑγιές, ἀλλ΄ ἐναντίον τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν παραδόσει καὶ ταῖς τῶν ἁγίων διδασκαλίαις. πῶς οὖν παραβλέψας πάντα, στέρξω δόγμα ἀντιφθεγγόμενον τοῖς ἁγίοις καὶ ψυχικὴν βλάβην ἐμαυτῷ προξενήσω; εἰ ἄλλο τι κινδυνευόμενον ἦν ἐξωτερικὸν ἤ καὶ σωματικόν, ἠκολούθουν ἄν τῇ μεγάλῃ ἁγιωσύνῃ σου καὶ ἔστεργον τὸ γεγονός· ἔνθαδε ψυχικὸν ὁρῶ κίνδυνον· οὐ δύναμαί τι παρασαλεῦσαι οὐδὲ στέρξαι ἄλλο παρ΄ ἐκεῖνο ὅ ἔστεργον.

[←109]: Συρόπουλος 9.33: Ὁ δὲ πατριάρχης πρὸς ταῦτα· Καλά εἰσιν, ἔφη, ὅσα λέγεις, καὶ ἐγὼ ταύτην τὴν δόξαν εἶχον εἰς ἐμαυτόν, καὶ ἠκούετέ μου πάντες, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ γινώσκετε ὅπως ἤμην ἀεὶ ἐνστατικὸς καὶ ἀνένδοτος ὑπὲρ τοὺς ἄλλους. πλὴν ἀφ΄ οὗ ἤκουσα πῶς λέγουσιν αὐτοὶ οἱ ἅγιοι, οὕς ἑορτάζομεν, οὕς στέργομεν ὡς ἁγίους, ἔστερξα καὶ ἐγὼ τοῦτο· πῶς γὰρ οὐ στέρξω τοὺς ἁγίους; πρὸς ὅν ἐγώ· καὶ τίς οἶδεν ὅτι οἱ ἅγιοι λέγουσι τοῦτο; πόθεν πιστεύσομεν ὅτι τῶν ἁγίων εἰσὶ τὰ ῥητὰ ἅ προεκόμισαν, οἱ νενοθευμένον τὸ ἅγιον σύμβολον ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἑβδόμης συνόδου προκομίσαντες; τίνα πίστιν δεδώκασιν ἡμῖν περὶ αὐτῶν; πῶς ἀφέντες τὰ ῥητὰ τῶν ἀνατολικῶν ἁγίων τὰ ὁμολογούμενα καὶ σαφῆ καὶ ἀναντίρρητα στέρξομεν ἅπερ οὔτε ἀνέγνωμεν, οὔτε ἠκούσαμεν, ἀλλὰ ἀμφίβολα καὶ νόθα ἡγούμεθα; καὶ ὁ πατριάρχης· οὐκ εἰσὶν ἀμφίβολα, ἔφη· γνήσιά εἰσι καὶ τὰ τῶν δυτικῶν. ἀλλ΄ ὅμως καὶ ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος λέγει τοῦτο καὶ ὁ ἅγιος Κύριλλος καὶ ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος. ἐγὼ δ΄ εἶπον· οὔτε ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος λέγει τοῦτο, μᾶλλον δὲ τοὐναντίον φησίν, οὔτε ὁ ἅγιος Κύριλλος· ἔχομεν γὰρ καὶ τὰ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, καὶ οἴδαμεν ἀκριβῶς τί λέγει. καὶ ὁ πατριάρχης· ἀνέγνων ἔφη τὸν ἅγιον Ἀθανάσιον καὶ λέγει τοῦτο φανερῶς, ἀλλὰ καὶ ὁ ἅγιος Κύριλλος πολλαχοῦ λέγει τοῦτο. περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Ἐπιφανίου, ἐξήτασα πολλὰ τὸν διδάσκαλον τὸν κῦρ Ἰωσὴφ καὶ εἶπέ μου, ὅτι· εἰς τοὺς ἄλλους ἔχω καί τι λέγειν, εἰς αὐτὸν δὲ τὸν ἅγιόν μου οὐκ ἔχω τί εἰπεῖν. ἀληθείᾳ ἐγὼ οὐ δοξάζω καθὼς αὐτὸς λέγει· ἐπεὶ δέ ἐστιν ἅγιος, κάλλιον ἔνι ἵνα στέργω τὰ ἐκείνου παρὰ τὰ ἡμέτερα. αὐτὸς οὖν λέγει τοῦτο φανερώτατα. λέγω τοίνυν πρὸς ὑμᾶς ὡς ἰδικούς μου καὶ ὡς παιδία μου καὶ συμβουλεύω, στέρξατε τὸ γεγονός.

[←110]: Κατά τον Laurent 1971: 468 σημ. 1, είναι υπερβολικό να πούμε ότι ο Άγιος Αθανάσιος δεν διδάσκει πουθενά ρητά και άμεσα ότι ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα. Όμως ο σκοπός τού Ιωσήφ Β΄ μπορεί να εξηγηθεί, αν δεχτούμε ότι αυτός ο πατριάρχης γνώριζε το Σύμβολο που πέρασε υπό το όνομα τού Αλεξανδρινού διδασκάλου. Το απόσπασμα όπου επιβεβαιώνεται ρητά το Filioque βρίσκεται επίσης στις Επιγραφές τού Bέκκου (Patrologia Graeca 141, στηλ. 621C):
Ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς αὐτοῦ πίστεως, φησίν· «Τό ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός καί ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, οὐ ποιητόν, οὐ κτιστόν, οὐ γεννητόν, ἀλλ΄ ἐκπορευόμενον».
Από εκεί θα το δανείστηκε ο Βησσαρίων.

[←111]: Κατά τον Laurent 1971: 469 σημ. 2, το σημείο αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τον Άγιο Κύριλλο, τον «πιο εύγλωττο και πιο έγκυρο υπερασπιστή τού Filioque κατά τον 4ο αιώνα».

[←112]: Συρόπουλος 9.34: Ἡμῶν δὲ ἀνθισταμένων αὖθις καὶ ἀπαναινομένων τὴν ἕνωσιν, ἔφη ὁ πατριάρχης· καὶ ἰδοὺ ποιεῖτέ με μὴ ἐπανελθεῖν εἰς τὴν Πόλιν. καὶ ἀποκριναμένων ἡμῶν, ὅτι· ἡ μεγάλη ἁγιωσύνη σου ἔχεις τοὺς πολλοὺς ὁμογνώμονας; τι οὖν ἐμποδίζομεν ἡμεῖς, εἶπεν αὐτός, εἰ οὐκ ἔχω πάντας τοὺς ἰδικούς μου ὁμογνώμονας, οὐκ ἀπελεύσομαι εἰς τὴν Πόλιν. πλὴν λέγω ὑμῖν καὶ εἰσηγοῦμαι πατρικῶς τε καὶ φιλικῶς καὶ κηδεμονικῶς. εἰ μὲν οὖν πεισθῆτέ μοι, ἤδη καλόν· εἰ δ΄ οὖν, μαθοῦσα τοῦτο ἡ σύνοδος, οὐκ ἀφήσει ὑμᾶς ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλὰ ποιήσει ὅπερ προσήκει. ἡμεῖς δ΄ ἀπεκρινάμεθα· ἕτοιμοί ἐσμεν ὑπομεῖναι πᾶν εἴ τι διακρινεῖ ἡ σύνοδος. ὅμως οἱ προαγωνισταὶ τῆς συνόδου, εἶπον ἐγώ, οἱ καὶ τὴν ἕνωσιν κατασκευάσαντες ταύτην, λέγουσιν, ὅτι συμφωνοῦσι τὰ ῥητὰ τῶν ἀνατολικῶν καὶ τῶν δυτικῶν ἁγίων. παρακαλῶ οὖν ἵνα ὁρίσῃς καὶ ἔλθω ἐγώ τε καὶ εἷς ἐξ ἐκείνων, ὅν ἄν διακρινεῖς, ἐνώπιον τῆς μεγάλης ἁγιωσύνης σου, καὶ εἴπω ἀπορίας, ἅς ἔχω εἴς τινα ῥητὰ τῶν ἁγίων. εἰ οὖν λύσει τὰς ἀπορίας μου καὶ συμβιβάσει τὰ ῥητά· εἰ δὲ μή, οὐ στέρξω τὸ γεγονὸς ὡς ἔτυχε.

[←113]: Συρόπουλος 9.35: Καὶ εὐθὺς ἔφη ὁ πατριάρχης· ἰδοὺ ζητεῖς διάλεξιν, καὶ διαλέχθητι παρρησίᾳ. ἡ σύνοδος καὶ οἱ ἀρχιερεῖς πάντες ἠρκέσθησαν εἰς τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων, καὶ σὺ μόνος οὐ θέλεις ἀκολουθῆσαι; οἶδα τοὺς ἀρχιερεῖς, ἔφην, καὶ πλὴν δύο ἤ τριῶν οἱ ἄλλοι ποταποί εἰσιν; ἤ ὁριζεις ἵνα ἀκολουθήσω τῷ εἰπόντι· λέγω τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, σωζομένης ἀβλαβοῦς τῆς ἁγίας Τριάδος, ὅς καὶ τρὶς ἐρωτηθείς, τρὶς τὸ αὐτὸ εἴρηκεν ἀπαραλλάκτως καὶ γέλωτα ἐκίνησεν εἰς τοὐναντίον τοῦ Κορυφαίου περιπεσών. οὐ προσήκει μοι, ἔφην, ἕπεσθαι ἀρχιερεῦσι τοῖς οὕτως εἰδόσι θεολογεῖν· ἐζήτησα δὲ ὅπερ ἀνέφερον, καὶ εἰ μὲν ὁρίσεις καὶ γενήσεται, ἤδη καλόν, εἰ δὲ μή, ἄλλο οὐ λέγω. ὁ δὲ πάλιν ἔφη· οὐκ ἔνι δυνατὸν ἵνα ποιήσω ὅ ζητεῖς· ὀφείλεις γὰρ ἀκολουθῆσαι τῇ συνόδῳ. ἄν δὲ ἔχῃς ἀμφιβολίαν καὶ ζητῇς ἥν λέγεις θεραπείαν, ἄπελεθε εἰς οἷον θέλεις καὶ εἰπὲ εἴ τι χρήζεις καὶ θεραπεύθητι παρ΄ ἐκείνου· μόνο μὴ γνώτω τις ἕτερος τοῦτο, γενέσθαι δὲ διασυντόμως· θέλω γὰρ μὴ εἶναι ἀμφίκρημνος ὑπό τινος.

[←114]: Ίδια μη κολακευτική κρίση για τούς επισκόπους τής εποχής κάνει και ο αυτοκράτορας πιο κάτω, κεφ. ιβ’ παρ. 17. Ο Σχολάριος υπογραμμίζει αυτή την ανεπάρκεια τού επισκοπικού σώματος σε πολλά σημεία των γραπτών του. Βλέπε Scholarios, Œuvres, Ι, 299, ΙΙΙ, 85, 115, ειδικότερα IV, 403-410. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο αυτοκράτορας δικαιολογούσε κιόλας τούς επισκόπους του, επειδή δεν μπορούσαν να εκφραστούν καλά για τα θέματα που εξετάζονταν στη σύνοδο. Βλέπε στο ίδιο, Ι, 297. Η αίσθηση τού Βησσαρίωνα ήταν λίγο διαφορετική. Βλέπε Patrologia Graeca 161, στηλ. 416D, 422Β, 424C, 549Α (Laurent 1971: 470 σημ. 1).

[←115]: Ο Δράμας Δωρόθεος. Βλέπε πιο πάνω, κεφ. θ’ παρ. 18.

[←116]: Συρόπουλος 9.36: Τῇ ἐπιούσῃ τοίνυν ἡμέρᾳ ἀπῆλθον εἰς τὸν μέγαν πρωτοσύγκελλον καὶ διηγησάμην αὐτῷ πάντα κατὰ μέρος τὰ τοῦ πατριάρχου καὶ τὰ παρ΄ ἡμῶν, καὶ ἐζήτησα ἐμφανίσαι αὐτῷ τινα ῥητά. ὁ δὲ εὐθὺς τύπτει τὰς ὄψεις καὶ θρηνεῖ καὶ ἀποκλαίεται ἑαυτὸν καὶ ἀπολέγεται τὴν ζωήν, ἀκούσας δῆθεν πῶς ὁ πατριάρχης ἀπὸ φλωρίων καὶ κατέργων ἤρξατο τῆς πρὸς ἡμᾶς μεταχειρίσεως, καὶ κόπτεται καὶ ὀδύρεται καὶ καταξαίνεται καὶ τὰς νεωστὶ χηρευούσας καὶ κινεῖ κἀμὲ εἰς δάκρυα καὶ ἀναγκάζομαι κατέχειν τὰς χείρας αὐτοῦ καὶ ἐμποδίζειν τὰ σφοδρὰ κρούματα καὶ ἀνακόπτειν τοὺς ὁλοφυρμοὺς καὶ τοὺς θρήνους καὶ τὰς οἰμωγὰς αὐτοῦ· καὶ πολλῆς παρελθούσης ὥρας ἐν τούτοις, μόλις ἔφη· ἐγὼ συνεσχέθην τῇ λύπῃ καὶ οὔτε ἀκοῦσαι οὔτε εἰπεῖν τοιοῦτόν τι δύναμαι· ἄλλοτε δὲ ἐλεύσῃ καὶ σκεψόμεθα περὶ τούτων. δείλης δὲ ὀψίας ἐλθόντι μοι εἰς τὸν πατριάρχην μετὰ καὶ ἑτέρων, εἶπέ μοι ὁ πατριάρχης· τί λέγεις; εἰπόντος δέ μου· ἀκμὴν οὐχ εὗρον ὅ ἤθελον, ἐμβριθέστερον εἴρηκεν· ἐπιμελήθητι συντομώτερον..

[←117]: Συρόπουλος 9.37: Πάλιν ἦλθον εἰς τὸν μέγαν πρωτοσύγκελλον τῇ μετ΄ αὐτὴν ἡμέρᾳ, ἔχων ἀνὰ χείρας καὶ ὑποδεικνύων τὰ ῥητά. ὁ δὲ εὐθὺς ἄρχεται καὶ λέγει μοι ἄλλα ἐπ΄ ἄλλοις καὶ διέξεισι παλαιὰς διηγήσεις. καὶ συνείρει μακρολογίας ἀπεράντους καὶ διηγήσεις περιττὰς ἀφ΄ ἑτέρας εἰς ἑτέραν μεταβαίνων, ὥστε μάτην παραδραμεῖν τὸ πλέον τῆς ἡμέρας. καὶ μόλις ἐμοῦ ἀρξαμένου εἰπεῖν τι περὶ ὧν ἐζήτουν, εὐθὺς ἔφη· νῦν οὐκ ἔστὶ τῆς ὥρας λέγειν περὶ τῶν τοιούτων· αὐτὰ γὰρ ἄλλου καιροῦ δέονται. ὅταν ἀπέλθωμεν εἰς τὴν Πόλιν, ἐκεῖ ἐξετασθήσονται τὰ τοιαῦτα. νῦν δὲ ἀκολούθησον τῇ Ἐκκλησίᾳ σου. καὶ ἀπέπεμψέ με μετὰ τοιούτων λόγων. ἐγὼ δὲ πάλιν ἔφην· ὅταν μοι δείξῃ τις ὅτι ἡ ἕνωσις αὕτη οὐκ ἀντιφάσκει τοῖς παρὰ τῶν ἁγίων εἰρημένοις περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τότε ἀκολουθήσω. ἐν τούτοις δ΄ ἐτελεύτησε καὶ ὁ πατριάρχης, καὶ οὐκέτι εἶπεν ἐμοί τις περὶ τῆς ἑνώσεως. οὕτω μὲν οὖν διετέθη πρὸς ἡμᾶς ὁ πατριάρχης καὶ ἡμεῖς πρὸς τὴν ἕνωσιν, ὡς δεδήλωται.

[←118]: Συρόπουλος 9.38: Οἱ δὲ Λατῖνοι δεξάμενοι τὴν τῶν ἡμετέρων συγκατάθεσιν πρὸς τὴν δόξαν αὐτῶν, ἐχώρησαν καὶ εἰς ἕτερα ζητήματα καὶ ἀπῄτουν τοὺς ἡμετέρους ἵνα διορθώσωσί τινα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῶν τάξεως μὴ δοκοῦντα ἐκείνοις ἀρεστά. διὸ καὶ ἀκούοντες ταῦτα ὁ βασιλεύς τε καὶ ὁ πατριάρχης ἐδυσχέραινον καὶ μετεμέλοντο ἐπὶ τῇ συγκαταθέσει τῆς δόξης· ὅμως ὁ πατριάρχης μετὰ τὸ εἰπεῖν καὶ δοῦναι τὴν δηλωθεῖσαν γνώμην, παρεσκεύαζετο πρὸς τὴν ἐπάνοδον καὶ ἔστειλε καὶ τὸν πλείονα βίον αὐτοῦ εἰς τὴν Βενετίαν. ἔλεγε δὲ ὅτι ὀλίγας ἡμέρας περιμενεῖ, μέχρις ἄν ὑπογράψῃ τὸν γενησόμενον ὅρον, καὶ εὐθὺς ἐξέλθῃ τῆς Φλωρεντίας· οὐδετέρου δὲ ἠξίωται· μὴ φθάσας γὰρ ὑπογράψαι, θανὼν ἑτάφη ἐκεῖσε. μετὰ μὲν οὖν τὸ δοῦναι ἥν ἔδωκε γνώμην, ἔζησεν ἡμέρας ὀκτὼ, ἐτεθνήκει δὲ αἰφνιδίως ἐν τῷ δειπνεῖν, δεκάτην ἄγοντος τοῦ ἰουνίου τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος, πατριαρχήσας ἔτη εἴκοσι τρία, ἡμέρας εἴκοσι. τὸ οὖν διεξιέναι κατὰ μέρος τὰς μακρὰς καὶ πολυειδεῖς νόσους ἐκείνου καὶ ὅπως ἀπὸ τῆς ἐκ Φεραρίας εἰς Φλωρεντίαν ἱππασίας προσεγένετο αὐτῷ ἡ ὑδερικὴ νόσος καὶ οἵῳ τρόπῳ ἐπῆλθεν αὐτῷ ὁ θάνατος, ἑτέροις παρίημι, τοῖς βουλομένοις φιλοτιμότερον τὰ τοιαῦτα διεξελθεῖν.

[←119]: Στο κείμενο τῆς δευτέρας ἰνδικτιῶνος. Βλέπε πίνακα μετατροπής στη σημ. 25 τού κεφαλαίου β΄.

[←120]

Τα Ελληνικά Πρακτικά (Gill, Acta, σελ. 444) δίνουν μια ελαφρώς διαφορετική εκδοχή των συνθηκών τού θανάτου του. Σύμφωνα με αυτή την πηγή, όταν υπέκυψε σε κρίση δεν βρισκόταν στο τραπέζι, αλλά στο δωμάτιο στο οποίο είχε αποσυρθεί ως συνήθως μετά το δείπνο:
«Το βράδυ λοιπόν έφτασε ξαφνικά μήνυμα σε εμάς, την ίδια Τετάρτη, που έλεγε ότι ο πατριάρχης πέθανε. Αφού προκλήθηκε σύγχυση, φύγαμε όλοι για να μάθουμε ποια ήταν η αιτία τού θανάτου και τον βρήκαμε νεκρό. Μάθαμε λοιπόν από τούς δικούς του ότι αφού δείπνησε, αποσύρθηκε στο δωμάτιό του, όπως συνήθιζε, και παίρνοντας χαρτί και κονδυλοφόρο έγραφε. Εκεί τον έπιασε τρέμουλο και ταραχή και ξεψύχησε. Το γεγονός αυτό μάς τάραξε πολύ»
(ἑσπέρας οὖν ἄφνω μήνυμα ἦλθεν ἡμῖν τῇ αὐτῇ δ΄, λέγον ὅτι ὁ πατριάρχης ἀπέθανε. καὶ συγχύσεως γεγονυίας, ἀπήλθομεν πάντες ἰδεῖν τίς ἡ τοῦ θανάτου αἰτία· καὶ εὕρομεν αὐτὸν νεκρόν. ἐμάθομεν οὖν παρὰ τῶν αὐτοῦ ὅτι δειπνήσας ἀπῆλθεν ἐν τῷ κουμεντίῳ αὐτοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ συνήθειαν, καὶ λαβὼν χάρτην καὶ κόνδυλα ἔγραφε, κἀκεῖσε τρόμου καὶ κλόνου ἐπιστάντος αὐτῷ ἐξέψυξε. τοῦτο οὐ μικρῶς ἡμᾶς ἐτάραξεν).

Κατά τον Laurent 1971: 472 σημ. 1, μήπως οι υπηρέτες, τής μαρτυρίας των οποίων γίνεται επίκληση, επιμένουν να δώσουν στον θάνατο τού πατριάρχη ένα πιο αξιοπρεπές πλαίσιο;

[←121]: Σωστή η διάρκεια τής πατριαρχικής θητείας. Βλέπε πιο πάνω, κεφ β’ παρ. 4, για την ημερομηνία εκλογής του στον πατριαρχικό θρόνο.

[←122]: Ο Laurent 1971: 553 σημ. 2, αναφέρει ότι στο γραφείο τού θανόντος πατριάρχη βρέθηκε έγγραφο, αληθινή ομολογία τής Καθολικής του πίστης (βλέπε Gill, Council, σελ. 243-244), και θεωρεί περίεργο ότι ο Συρόπουλος δεν λέει λέξη εδώ γι΄ αυτό.

[←123]: Ο πατριάρχης θάφτηκε στις 11 Ιουνίου στην εκκλησία τού μοναστηριού στο οποίο κατοικούσε ο πάπας, στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα, στο εσωτερικό τής εκκλησίας, κοντά στο σκευοφυλάκιο προς νότο. Ο τάφος του μεταφέρθηκε εκεί που βρίσκεται και σήμερα, κάτω από τοιχογραφία και συνοδευόμενος από επιγραφή με λατινικό στίχο, που τελειώνει με το πατριαρχικό Vintitulatio (όνομα και τίτλοι τού πατριάρχη), από το οποίο περιέργως απουσιάζει το διπλό στοιχείο ἐλέῳ Θεοῦ, που από το τέλος τού 11^ου αιώνα αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του. Οι ακόλουθοι τού πατριάρχη πλήρωσαν 100 φλουριά για να καλύψουν το κόστος τής κηδείας, ενώ ο Γεώργιος Φιλανθρωπινός, συγγενής τού θανόντος, εντοίχισε πλάκα στο μοναστήρι (Laurent 1971: 473 σημ. 4).