Σημειώσεις Εισαγωγής

[←1]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Ο Μονοθεϊσμός στον Στράβωνα.

[←2]

Ο Στράβων γεννήθηκε στην Αμάσεια τού Πόντου το 64 ή 63 π.Χ. και πέθανε γύρω στο 24 μ.Χ.

[←3]

Προς οποιαδήποτε πλευρά κι αν μετακινηθεί η γέννηση (αντίστοιχα και ο θάνατος) τού Ιησού, δηλαδή από το 0 στο 50-30 π.Χ. ή στο 30-50 μ.Χ., σίγουρα ο Στράβων δεν γνώρισε χριστιανούς, γιατί δεν τούς αναφέρει πουθενά. Στο απόσπασμα που παρατέθηκε μιλάει για την Παλαιστίνη και την ιουδαϊκή θρησκεία. Επίσης καθιστά σαφές ότι τότε (1ος π.Χ., αρχές 1ου μ.Χ. αιώνα) στοιχεία τής ελληνικής θρησκείας αμφισβητούνταν.

[←4]

Η συγγραφή τού Ευαγγελίου τού Λουκά τοποθετείται στις αρχές τής δεκαετίας τού 60 μ.Χ. Το Ευαγγέλιο τού Μάρκου πιθανώς συντάχθηκε το 66-70 μ.Χ. Το Ευαγγέλιο τού Ματθαίου θεωρείται γενικά ότι συντάχθηκε μεταξύ 70 και 110 μ.Χ. Τέλος το Ευαγγέλιο τού Ιωάννη θεωρείται ότι έφτασε στην τελική του μορφή περίπου το 90-100 μ.Χ. Ο Στράβων είχε ήδη πεθάνει γύρω στο 24 μ.Χ.

[←5]

Μαλάλας, Χρονογραφία,18:
“Την εποχή που ύπατος ήταν ο ίδιος Δἐκιος, ο ίδιος αυτοκράτορας [Ιουστινιανός] έστειλε διάταγμα στην Αθήνα με εντολή να μην διδάσκει κανείς φιλοσοφία ούτε να εξηγεί τη νομική και να μην παίζονται ζάρια σε [καμία] από τις πόλεις, αφού κάποιους παίκτες ζαριών, τους οποίους ανακάλυψαν στο Βυζάντιο να περιβάλλουν τους εαυτούς τους με τρομερές βλασφημίες, τους έκοψαν τα χέρια και τους παρέλασαν πάνω σε καμήλες”.
(Ἐπὶ δὲ τῆς ὑπατείας τοῦ αὐτοῦ ∆εκίου ὁ αὐτὸς βασιλεὺς θεσπίσας πρόσταξιν ἔπεμψεν ἐν Ἀθήναις, κελεύσας μηδένα διδάσκειν φιλοσοφίαν μήτε νόμιμα ἐξηγεῖσθαι μήτε κόττον ἐν μιᾷ τῶν πόλεων γίνεσθαι, ἐπειδὴ ἐν Βυζαντίῳ εὑρεθέντες τινὲς τῶν κοττιστῶν καὶ βλασφημίαις δειναῖς ἑαυτοὺς περιβαλόντες χειροκοπηθέντες περιεβωμβήθησαν ἐν καμήλοις).

[←6]

Codex Justinianus, Ι.11.10:
Επιπλέον, απαγορεύουμε τη διδασκαλία οποιουδήποτε μαθήματος από όσους υποφέρουν από την παραφροσύνη των ασεβών Ελλήνων [παγανιστών], για να μην προσποιούνται ότι διδάσκουν όσους άθλια παρακολουθούν τα μαθήματά τους, ενώ στην πραγματικότητα καταστρέφουν τις ψυχές των μαθητών τους. Ούτε θα απολαμβάνουν δημόσιο μισθό, αφού δεν θα έχουν καμία ελευθερία ούτε μέσω αυτοκρατορικών διαταγμάτων ούτε μέσω πρακτικών εγκρίσεων να διεκδικήσουν τέτοιο δικαίωμα. Διότι αν τέτοιο άτομο βρεθεί εδώ ή στις επαρχίες και δεν σπεύσει στις αγιότατες εκκλησίες μας με τις συζύγους του και τα παιδιά του, όπως έχει ειπωθεί, θα υποστεί τις τιμωρίες που αναφέρονται πιο πάνω. Το δημόσιο θα διεκδικήσει την περιουσία τους και οι ίδιοι θα σταλούν στην εξορία. Αν κάποιος κρυπτόμενος στην αυτοκρατορία μας συλληφθεί να ασκεί αμαρτωλές θυσίες ή ειδωλολατρία, θα υποβληθεί στις έσχατες τιμωρίες στις οποίες δικαίως υπόκεινται οι Μανιχαίοι – δηλαδή, όπως θα λέγαμε, οι Βορβορίτες. Διότι κρίνουμε ότι οι δεύτεροι είναι παρόμοιοι με τους πρώτους.
(Πᾶν δὲ μάθημα παρὰ τῶν νοσούντων τὴν τῶν ἀνοσίων Ἑλλήνων μανίαν διδάσκεσθαι κωλύομεν, ὥστε μὴ κατὰ τοῦτο προσποιεῖσθαι αὐτοὺς παιδεύειν τοὺς εἰς αὐτοὺς ἀθλίως φοιτῶντας, ταῖς δὲ ἀληθείαις τὰς τῶν δῆθεν παιδευομένων διαφθείρειν ψυχάς· ἀλλὰ μηδὲ ἐκ τοῦ δημοσίου αἰτήσεως ἀπολαύειν αὐτοὺς, οὐκ ἔχοντας παρρησίαν οὐδὲ ἐκ θείων γραμμάτων ἤ τραυματικῶν τύπων τοιούτου τινὸς ἄδειαν αὐτοῖς ἐκδικεῖν. Εἴτε γὰρ ἐνταῦθά τις εἴτε κατὰ χώραν φανείη τοιοῦτος ὤν καὶ μὴ προσδραμών ταῖς ἁγιωτάταις ἡμῶν ἐκκλησίαις μετὰ τῶν οἰκείων, ὡς εἴρηται, παίδων καὶ γαμετῶν, ταῖς προδηλουμέναις ὑποπεσεῖται ποιναῖς καὶ τὰς μὲν αὐτῶν οὐσίας ἐκδικήσει τὸ δημόσιον, αὐτοὶ δὲ ἐξορίᾳ παραδοθήσονται. Εἰ δέ τις ἐμφωλεύων τῇ ἡμετέρᾳ πολιτείᾳ θυσίας ἤ καὶ εἰδωλολατρίας ἁμαρτάνων ἁλῷ, οὗτος ταῖς ἐσχάταις ὑπαχθήσεται τιμωρίαις, ἅς οἱ Μανιχαῖοι, ταὐτὸν δέ εἰπεῖν ἐστι, καὶ Βορβορῖται δικαίως ὑφίστανται· καὶ γὰρ καὶ τούτους ὁμοίους ἐκείνοις εἶναι κρίνομεν).
Fred H. Blume και Bruce W. Frier,The Codex of Justinian. A New Annotated Translation with Parallel Latin and Greek Text, Cambridge University Press, 2016, σελ. 244.

[←7]

Για πλήρη κατάλογο των περιεχομένων τής Βιβλιοθήκης τού Φωτίου, βλέπε Photii, Bibliotheca, επιμ. Immanuel Bekker, Βερολίνο, 1824.

[←8]

Φωτίου τού Πατριάρχου, Λέξεων Συναγωγή, A. J. Valpy, Λονδίνο, 1822.

[←9]

F. J. Baumgartner, Behind Locked Doors: A History of the Papal Elections, Λονδίνο 2003, σελ. 12.

[←10]

J. J. Saunders. A History of Medieval Islam, Λονδίνο 1965, κεφ. 9.

[←11]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Σκύθες, Ιύρκαι και Αργιππαίοι στον Ηρόδοτο

[←12]

Boris Rybakov, Herodotus Scythia: Historical and geographical analysis, Μόσχα 1979.

[←13]

Έχει επίσης προταθεί ότι ίσως αυτό το απόσπασμα αναφέρεται σε μογγολοειδή λαό που ζούσε στα βουνά Αλτάι τής Κεντρικής-Ανατολικής Ασίας, στη συμβολή Ρωσίας, Κίνας, Μογγολίας και Καζακστάν. Karen S. Rubinson, “Herodotus and the Scythians”, Penn Museum Expedition Magazine, τομ. 17, αριθ. 4, 1975, 16-20, εδώ στη σελ. 20: «Είναι σαφές ότι αυτοί οι «φαλακροί» άνθρωποι ήσαν Μογγολοειδείς, που θα έμοιαζαν σχετικά άτριχοι στους Έλληνες. Η τσόχα που κάλυπτε το δέντρο θα ήταν οι σκηνές τους, όπως έχουν αντιγραφεί στο εσωτερικό των ταφικών θαλάμων Πάζιρικ, οι οποίες ήσαν επενδεδυμένες με κρεμασμένες τσόχες. Μερικοί από τούς θαμμένους στο Πάζιρικ ανθρώπους ήσαν Μογγολοειδείς. Ίσως αυτό το απόσπασμα αναφέρεται σε λαό που ζούσε στα βουνά Αλτάι».

[←14]

Στην αρχή δεν υπήρχαν μοναστήρια βουδιστών παρά μόνο περιπλανώμενοι δάσκαλοι και μαθητές τους. Στην Ινδία και το Νεπάλ πριν από 25 αιώνες υπήρχαν πολλοί περιπλανώμενοι δάσκαλοι και μαθητές. Ζούσαν συνήθως είτε σε απλά δασικά ερημητήρια ή, ακόμη πιο απλά, κάτω από τα δέντρα. Κοιμούνταν κάτω από τα δέντρα και ζητιάνευαν την τροφή τους. Τα ρούχα τους ήσαν ρόμπες φτιαγμένες από κομάτια ύφασμα που εύρισκαν στα σκουπίδια. Έβαφαν το ύφασμα συνήθως με φυσικές ουσίες όπως ο κρόκος (σαφράν), που τούς έδινε κίτρινο-πορτοκαλί χρώμα. Φυσικά δεν ήσαν φαλακροί εκ γενετής, αλλά ξύριζαν τα κεφάλια τους. Τα μόνα αντικείμενα που επιτρεπόταν να κατέχουν ήσαν τρεις ρόμπες, ένα πιάτο ζητιανιάς, ένα ξυράφι, μια βελόνα, μια ζώνη κι ένα σουρωτήρι νερού. Barbara O’Brien, The First Buddhist Monks, στο http://buddhism.about.com.

[←15]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η άλωση τής Πόλης (1204) και η επιστολή τού πάπα Ιννοκέντιου Γ΄.

[←16]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η καταστροφή των αρχαιοτήτων τής Πόλης (1204) στην περιγραφή τού Νικήτα Χωνιάτη.

[←17]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η κλοπή των αγίων λειψάνων τής Πόλης από τον ηγούμενο Μάρτιν (1204).

[←18]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Κατάλογος των λειψάνων που κλάπηκαν από τον ηγούμενο Μάρτιν.

[←19]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η επιστολή τού αυτοκράτορα Ιωάννη Βατάτζη προς τον πάπα Γρηγόριο Θ΄.

[←20]

Α. Μηλιαράκης, Ἱστορία τοῦ βασιλείου τῆς Νικαίας καί τοῦ δεσποτάτου τῆς Ἠπείρου, Ἀθῆναι 1898, σελ. 276-79 (από Ι. Σακκελίωνα, Αθήναιον, I (Αθῆναι 1872), 372-78). F. Dölger, Regesten der Kaiserurkunden des oströmischen Reiches von 565-1453, μέρος 3, αριθ. 1757, σελ. 16. V. Grumel, “Un problème littéraire: l’authenticité de la lettre de Jean Vatatzès, empereur de Nicée, au Pape Grégoire IX”, Échos d΄Orient, XXIX, 450-58, ο οποίος έχει αποδείξει ότι η επιστολή τού Βατάτζη είναι αυθεντική, αν και μπορεί να μη στάλθηκε ποτέ στη Ρώμη, τουλάχιστον με αυτή τη σύνταξη.

[←21]

Ο Γεώργιος Τραπεζούντιος γεννήθηκε στον Χάνδακα (Ηράκλειο) τής Κρήτης το 1395. Το επίθετο «Τραπεζούντιος» οφειλόταν στο γεγονός ότι ο προπάππους του είχε πιθανότατα μεταναστεύσει από την Τραπεζούντα στην Κρήτη. Έχοντας γνώσεις γραμματικής, ρητορικής και φιλοσοφίας, πήγε στην Ιταλία περί το 1416 με πρόσκληση τού Ενετού πατρίκιου και ανθρωπιστή Φραντσέσκο Μπάρμπαρο, όπου μελέτησε τη λατινική γλώσσα.

Στις αρχές τού 1426 ο Τραπεζούντιος υιοθέτησε τον Ρωμαιοκαθολικισμό. Ένα χρόνο αργότερα δημοσίευσε μια λατινική ενθάρρυνση προς την εμπόλεμη Κωνσταντινούπολη. Προς τα τέλη τού 1433 εξέδωσε το «Rhetoricum Libri V», εισάγοντας έτσι για πρώτη φορά, σε μεγάλο βαθμό, τη βυζαντινή ρητορική παράδοση στη Λατινική Δύση.

Ταυτόχρονα, ο Φραντσέσκο Μπάρμπαρο έστησε το σκηνικό για να υπηρετήσει ο Τραπεζούντιος τον Πάπα. Σε επιστολή τής 11ης Μαΐου 1436, προς τον Λουδοβίκο Τρεβιζάν – στενό γνώριμο τού πάπα Ευγένιου Δ΄ – ο Μπάρμπαρο πρότεινε να συμπεριληφθεί ο Τραπεζούντιος στους εκπροσώπους τής Ρωμαιοκαθολικής πλευράς ενόψει τής επόμενης Συνόδου σχετικά με την ένωση των Εκκλησιών. Στην επιστολή εκείνη επισυναπτόταν και η παρακάτω γραμμένη στα λατινικά επιστολή τού Γεώργιου Τραπεζούντιου [σε δική μας μετάφραση], η οποία αποδείκνυε τις ενωτικές του απόψεις και την αφοσίωσή του στον πάπα:

Το 1437 ο Τραπεζούντιος εγκαταστάθηκε στη Μπολόνια.

Ήταν το 1437 που ο Τραπεζούντιος έστειλε επιστολή στον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγο, υποστηρίζοντας την Ένωση των Εκκλησιών και καθιστώντας σαφές ότι διαφορετικά θα χανόταν τόσο η Ορθόδοξη όσο και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Ο Μonfasani πιστεύει ότι με αυτόν τον τρόπο ο Τραπεζούντιος ήθελε να παράσχει τις υπηρεσίες του στον Πάπα,5 αν και δεν ήταν παπικός αξιωματούχος εκείνη την εποχή.

Ο χρόνος που ο Τραπεζούντιος έγινε δεκτός από την παπική Κουρία παραμένει άγνωστος. Ήταν πιθανώς το καλοκαίρι τού 1440.6 Σε κάθε περίπτωση, όταν ο Ευγένιος Δ’ έφτασε στη Ρώμη στις 28 Σεπτεμβρίου 1443, ο Τραπεζούντιος τον ακολούθησε τέσσερις μήνες αργότερα μαζί με τούς υπόλοιπους παπικούς αξιωματούχους. Εγκαταστάθηκε στη Ρώμη και στις 7 Φεβρουαρίου 1444 ορκίστηκε αποστολικός γραμματέας. Κατείχε επίσης τη θέση τού scriptor litterarum apostolicarum, αλλά παραιτήθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1450 και τον διαδέχθηκε ο μικρός γιος του, Ιάκωβος.7

Τον Μάιο τού 1452, μετά από μια σφοδρή διαμάχη με τον Πότζιο Μπρατσιολίνι, ο Τραπεζούντιος φυλακίστηκε για λίγες μέρες και αφέθηκε ελεύθερος όταν έγραψε μια επιστολή συγγνώμης στον Πότζιο. Τελικά στις 17 Ιουνίου 1452 αναχώρησε για τη Νάπολη.8

Είναι ενδιαφέρον ότι ακόμη και μετά την ανάληψη τού παπικού θρόνου τού Νικολάου Ε’, ο Τραπεζούντιος συνέχισε να υποστηρίζει την ιδέα τής εκστρατείας για τη διάσωση τής Κωνσταντινούπολης. Τον Οκτώβριο τού 1452, ενώ βρισκόταν στη Νάπολη, έγραψε στον Πάπα και ζήτησε βοήθεια για την Κωνσταντινούπολη. Το κύριο επιχείρημά του ήταν ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν το βασικό προπύργιο τού Καθολικού Χριστιανισμού ενάντια στους Τούρκους. Στις επιστολές του προς τον Αλφόνσο τής Αραγονίας και τον Φρειδερίκο Γ’, πρότεινε να καταληφθούν οι Άγιοι Τόποι και να αποκατασταθεί το Λατινικό Βασίλειο τής Ιερουσαλήμ.9

[←22]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: H επιστολή τού Γεώργιου Τραπεζούντιου προς τον Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγο.
Georgii Trapezuntii Epistola ad Joannem Palaeologum Imp., ut in Italiam ad Synodum proficiscatur, Patrologia Graeca 161, 895-908.

[←23]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η επιστολή τού Γεώργιου Τραπεζούντιου προς τον πάπα Ευγένιο Δ’.
Georgii Trapezuntii Epistola ad Eugenium IV Pontificem Maximum de Unione Ecclesiarum, Patrologia Graeca 161, 890-894.

[←24]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η απόφαση τής Συνόδου Φλωρεντίας.

[←25]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Μια μέρα τού Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου στην Ιταλία.

[←26]

σύμφωνα με αξιοπρόσεκτο χειρόγραφο από την παλαιά Βιβλιοθήκη Μαλιαμπεκιάνα (Biblioteca Magliabecchiana) στη Φλωρεντία (βλέπε Παράρτημα). Είναι γραμμένο σε χαρτί και δεμένο με περγαμηνή, που περιέχει 125 μικρά φύλλα (folios) κι έχει γραφεί στο χέρι από κάποιον Τζιοβάννι ντε Πίλι (Giovanni de΄ Pigli), που το διατηρούσε για πολλά χρόνια στα μέσα τού 15ου αιώνα ως κυψέλη στοιχείων λογοτεχνικού και ιστορικού ενδιαφέροντος.

Ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος, έχοντας πάρει τόσο ενεργό και κουραστικό μέρος στη σύνοδο, τόσο στη Φερράρα όσο και στη Φλωρεντία κι έχοντας πια όλα αυτά πίσω του (η τελευταία μέρα συνοδικής του δραστηριότητας ήταν στις 22 Ιουλίου 1439), είχε πάει εκδρομή στο Πράτο και την Πιστόϊα. Αλλά γιατί πήγε; Ποιοι πήγαν μαζί του; Σε τι κατάσταση βρισκόταν; Αυτά είναι ερωτήματα, στα οποία μάλιστα μπορούμε ν΄ απαντήσουμε.

Το κείμενο που μάς ενδιαφέρει είναι σημείωμα τού Τζιοβάννι, που καταγράφει εκείνο που ήταν ίσως το πιο συναρπαστικό γεγονός τής σταδιοδρομίας του. Δεν μπορούμε να πούμε πόσες μετέπειτα γενιές των Πίλι διάβαζαν και συζητούσαν τη μεγάλη εμπειρία τού Τζιοβάννι, αλλά αυτό το υπόμνημα δίνει μια θαυμασίως οικεία (και μάλλον περίεργη) περιγραφή μιας ημέρας στη ζωή τού αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, που την πέρασε στην Περέτολα (Peretola), τριάμιση περίπου μίλια βορειοδυτικά τής Φλωρεντίας.

[←27]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Ο ιστορικός Δούκας για τη Σύνοδο τής Φλωρεντίας.

[←28]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Η Ιταλία, η Σύνοδος και η Σταυροφορία τής Βάρνας (1444) στον Χαλκοκονδύλη.

[←29]

Παράρτημα αυτού τού βιβλίου: Σφραντζής: Από τη μάχη τής Άγκυρας (1402) στη βασιλεία Κωνσταντίνου Παλαιολόγου (1448)