Σημειώσεις Επιλόγου

[←1]

Βλέπε, για παράδειγμα, A. Kazhdan (επιμ.), The Oxford Dictionary of Byzantium, Nέα Υόρκη, Oξφόρδη 1991, 3 τόμοι, τόμος 3, σελ. 2001: «Γεννήθηκε στη Κωνσταντινούπολη πριν από το 1400, πέθανε στην Κωνσταντινούπολη μετά το 1453» (born Constantinople before 1400, died Constantinople after 1453).

[←2]

Βλέπε, για παράδειγμα, Ελισσάβετ Α. Ζαχαριάδου, Δέκα τουρκικά έγγραφα για την Μεγάλη Εκκλησία (1483-1567), Αθήνα 1996, σελ. 74: «Ο Σωφρόνιος, δηλαδή ο γνωστός Σύλβεστρος Συρόπουλος, που συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πρώτους Πατριάρχες, είχε διατελέσει Μέγας Εκκλησιάρχης».

Βλέπε και ιστότοπο Οικουμενικού Πατριαρχείου (https://ec-patr.org/people/sofronios-a/): «Σωφρόνιος Α´: Ἀναφέρεται εἰς τὰς πηγὰς καὶ ὡς Συρόπουλος, διὰ τοῦτο συνδέεται τῷ Σιλβέστρῳ Συροπούλῳ, τῷ περιφήμῳ γραμματεῖ καὶ ὑπομνηματογράφῳ τῆς ἑνωτικῆς Συνόδου τῆς Φλωρεντίας (1438-1439). Ἡ πατριαρχεία του ὑπῆρξε σύντομος, οἱ δὲ λόγοι τῆς παύσεώς του παραμένουν ἄγνωστοι».

[←3]

Oeuvres complètes de Georges Scholarios, τόμος 3, σελ. 189-193:

Όταν ο απεσταλμένος έφτασε στην Κωνσταντινούπολη, έμενε εδώ και έπρεπε να πιέσει τον αυτοκράτορα για την Ένωση, οι υπογράφοντες, έχοντας συγκεντρωθεί πολλές φορές στο παλάτι που ονομαζόταν τού Ξυλαλά με αυτοκρατορική εντολή, έδωσαν την ακόλουθη απάντηση στον αυτοκράτορα. Μεταξύ αυτών ήσαν και πολλοί από εκείνους που είχαν συμφωνήσει προηγουμένως στη Φλωρεντία και τώρα είχαν μετανοήσει. Από τούς υπόλοιπους, άλλοι είχαν ήδη πεθάνει ενώ άλλοι ήσαν ακόμη στις εκκλησίες τους. Εγώ [ο Σχολάριος] ήμουν επίσης παρών σε όλες αυτές τις συναντήσεις, με αυτοκρατορική εντολή και κατόπιν αιτήματος αυτών των σεβάσμιων πατέρων.
(Ἐλθόντος τοῦ λεγάτου ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ ὄντος, καὶ ἀνάγκην ἐπάξαντος τῷ βασιλεῖ περὶ τῆς ἑνώσεως, συναχθέντες οἱ ὑπογεγραμμένοι ὁρισμῷ βασιλικῷ πολλάκις έν τῷ τοῦ Ξυλαλᾶ λεγομένῳ παλατίῳ, ταύτην τὴν ἀπόκρισιν δεδώκασι τῷ βασιλεῖ· ἐν οἷς εἰσι καὶ πολλοὶ τῶν ἐν Φλωρεντίᾳ συνθεμένων πρότερον, εἶτα μετανοησάντων· οἱ δὲ ἄλλοι, οἵ μὲν προαπέθανον· οἵ δὲ ἦσαν ἐν ταῖς αὐτῶν ἐκκλησίαις. Παρῆν δὲ καὶ αὐτὸς ἐν πάσαις ἐκείναις ταῖς συνάξεσιν ὁρισμῷ βασιλικῷ καὶ ἀξιώσει τῶν αἰδεσιμωτάτων τούτων πατέρων.)

Η αναφορά των αρχιερέων και άλλων προς τον αυτοκράτορα ήταν η ακόλουθη:
Αναφέρουμε με τόλμη τα ακόλουθα στην πανίσχυρη και αγία Μεγαλειότητά σας, τον Άγιο Κύριό μας. Χθες δώσαμε τις απαντήσεις μας στους πολύ ένδοξους άρχοντες με αυτοσχέδια γραφή, για να υποβληθούν από αυτούς στην αγία Μεγαλειότητά σας. Αλλά επειδή η αγία Μεγαλειότητά σας μάς διέταξε να προσθέσουμε τις υπογραφές μας στις απαντήσεις μας, συγκεντρωθήκαμε με πιο ώριμη θέληση και ευκολία χρόνου και συντάξαμε την παρούσα αναφορά. Την υπογράφουμε επίσης με τα ονόματά μας, μη γνωρίζοντας τον σκοπό τής αγίας Μεγαλειότητάς σας, αλλά πράττοντας υπάκουα ό,τι έχει προσταχθεί, με καθαρή και ταπεινή καρδιά. Ό,τι απαντάμε και αναφέρουμε δεν διστάζουμε να το επιβεβαιώσουμε με υπογραφές, επειδή με και χωρίς υπογραφές, αντικατοπτρίζει πραγματικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα.
(Ἡ πρὸς τὸν βασιλέα ἀναφορὰ τῶν ἀρχιερέων καὶ τῶν λοιπῶν.
Τολμηρῶς ἀναφέρομεν τῇ κραταιᾷ καῖ ἁγίᾳ βασιλείᾳ σου, δέσποτα ἡμῶν Ἅγιε. Χθὲς μὲν τὰς ἡμετέρας ἀποκρίσεις δεδώκαμεν τοῖς ἐνδοξοτάτοις ἄρχουσιν αὐτοσχεδίῳ γραφῇ, ὡς ἄν ἀνενέγκωσιν οὗτοι τῷ θείῳ σου κράτει· ἐπεὶ δὲ προσέταξε τὸ θεῖόν σου κράτος καὶ ὑπογραφὰς ἡμετέρας προσθεῖναι ταῖς ἀποκρίσεσιν, ἐν ὡριμωτέρα βουλῇ καὶ σχολῇ πλείονι συνελθόντες τὴν παροῦσαν συντεθείκαμεν ἀναφοράν, ᾗ καὶ τὰ ἡμέτερα ὀνόματα ὑπογράφομεν, οὐκ εἰδότες μὲν τὸν τῆς ἁγίας βασιλείας σου σκοπόν, ποιοῦντες δ’ ὅμως τὸ προσταττόμενον εὐπειθῶς, ἐν ἁπλῇ καὶ ἀποικίλῳ καρδίᾳ· ἅ γὰρ ἀποκρινόμεθα καὶ ἀναφέρομεν, οὐ δυσχεραίνομεν καὶ ὑπογραφαῖς βεβαιῶσαι, ἐπεὶ καὶ μεθ’ ὑπογραφῶν καὶ ἄνευ ὑπογραφῶν, τῆς ἡμετέρας διανοίας ὁμολογουμένως εἰσίν.)
……………………
……………………
……………………

Το πρωτότυπο είχε τις παρακάτω υπογραφές:
(Εἶχε τὸ πρωτότυπον καὶ ὑπογραφὰς ταύτας·
Ὁ Νικομηδείας Μακάριος.
Ὁ Τορνόβου Ἰγνάτιος.
Ὁ Μολδοβλαχίας Δαμιανός.
Ὁ Πέργης και Ἀτταλείας Θεόγνωστος.
Ὁ ταπεινός μητροπολίτης Δέρκων Ἀκάκιος.
Ὁ μέγας χαρτοφύλαξ καὶ ἀρχιδιάκονος ὁ Βαλσαμών.
Ὁ μέγας ἐκκλησιάρχης διάκονος Σίλβεστρος ὁ Συρόπουλος.
Ὁ ἡγούμενος τοῦ Στουδίου Θεόδοτος ἱερομόναχος.
Ἰωσήφ ἱερομόναχος καὶ ἡγούμενος τοῦ Κοσμηδίου.
Ἰσίδωρος ὁ ἐλάχιστος ἱερομόναχος καὶ πνευματικὸς πατήρ.
Ὁ Παντοκρατορινός ἡγούμενος Γερόντιος ἱερομόναχος.
Ὁ ἡγούμενος τῆς Περιβλέπτου Κύριλλος ἱερομόναχος.
Ὁ ἐλάχιστος ἐν ἱερομονάχοις καὶ πνευματικοῖς Νεόφυτος.
Γερμανὸς ἱερομόναχος ὁ τοῦ ἁγίου Βασιλείου.
Ὁ ἱερομνήμων διάκονος Θεόδωρος ὁ Ἀγαλλιανός».)

[←4]

Salač Antonin, “Constantinople et Prague en 1452, Pourparlers en vue d’une union des Eglises”, Rozpravy Československé Academie Věd, Ročnic 68 (Πράγα 1958), σελ. 1-111. Η επιστολή απευθυνόταν στην πόλη της Πράγας (ελληνικό κείμενο) ή στο Πανεπιστήμιο (λατινικό κείμενο) της ίδιας πόλης.

[←5]

Το 1450 ο μεταρρυθμιστής επίσκοπος Πράγας Ιωάννης Ρόκιζαν πρότεινε θεολογική επαφή με την Κωνσταντινούπολη. Πιθανώς σε αυτό το πλαίσιο ένα άτομο που αναφέρεται από τούς Έλληνες ως Κωνσταντίνος Πλάτρης, με την προσωνυμία «ο Άγγλος» (Ἀγγλικός), έφτασε στην Κωνσταντινούπολη το φθινόπωρο τού 1451. Tο άτομο αυτό είναι πιθανώς ο Πίτερ Πέιν (περίπου 1380-περίπου 1455), συνεργάτης των Χουσιτών στη Βοημία, δηλαδή των Ποεμίων (Βοημών) των Απομνημονευμάτων τού Συρόπουλου, και οπαδός των ιδεών τού Τζον Ουίκλιφ. Εκ μέρους των Ορθοδόξων κεντρική προσωπικότητα στον διάλογο ήταν ο Γεννάδιος Σχολάριος. Σε απάντηση στη σωστή δήλωση πίστης τού επισκέπτη, τού παρουσιάστηκε έγγραφο, η Ἔκθεσις πίστεως, υπογεγραμμένο από αρκετούς Ορθοδόξους επισκόπους. Το έγγραφο επεκτεινόταν επίσης σε όλους όσους δήλωναν την αληθινή πίστη στη Βοημία και την Αγγλία, προσκαλώντας τους να ενταχθούν στον οικουμενικό θρόνο τής Κωνσταντινούπολης. Svetoslav Ribolov, Ecumenical Dialogue between Reformers and Orthodox under the Ottomans (15-16th Century), Occasional Papers on Religion in Eastern Europe (Ιανουάριος 2024) XLIV, 1. Βλέπε επίσης Vitalien Laurent, “A. Salac, Constantinople et Prague en 1452”, Revue des études byzantines Année 1959 17 σελ. 280-281 και Ἀρχιμανδρίτης Νεκτάριος Καρσιώτης, Ἡ Σύνοδος Φερράρας-Φλωρεντίας ἀπὸ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ ὅρου ἑνώσεως ἕως καὶ τῆς καταργήσεως αὐτοῦ. Μελέτη φιλολογικὴ καὶ ἱστορική. Διδακτορική διατριβή ΕΚΠΑ (Αθήνα 2019), σελ. 588-602.

[←6]

Oeuvres complètes de Georges Scholarios, τόμος 3, σελ. 166-170:

Αυτό στάλθηκε στους εκκλησιαστικούς, στον μεγάλο εκκλησιάρχη Σίλβεστρο και στον μεγάλο χαρτοφύλακα Αγγαλιανό, την ημέρα που οι εκκλησιαστικοί κλήθηκαν στο παλάτι τού Ξυλαλά· και αυτή ήταν η πρώτη φορά, αφού όλα είχαν προετοιμαστεί ειδικά από τον καρδινάλιο και τούς τρεις αρχιερείς φέτος, στις 15 Νοεμβρίου:
(Τοῦτο ἐστάλη τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς, τῷ μεγάλῳ ἐκκλησιάρχῃ τῷ Σιλβέστρῳ και τῷ μεγάλῳ χαρτοφύλακι τῷ Ἀγγαλιανῷ, τῇ ἡμέρᾳ ᾗ ἐμηνύθησαν οἱ ἐκκλησιαστικοὶ εἰς τοῦ Ξυλαλᾶ τὸ παλλάτιον· καὶ ἦν αὕτη ἡ πρώτη φορὰ μετὰ τὸ συσκευασθῆναι πάντα ἰδίως διὰ τοῦ καρδιναλίου καὶ τῶν τριῶν ἀρχιερέων τοῦ ἐνιαυτοῦ τούτου: τῇ ιε’ τοῦ Νοεμβρίου:)

Άγιοι Πατέρες, ήθελα να έρθω, όπως κάνω πάντοτε, αλλά δεν ήξερα καλά ποιος ήταν ο σκοπός αυτής τής συνάθροισης. Όταν μάθετε για ποιον λόγο έχετε προσκληθεί, αν ο καρδινάλιος θα είναι επίσης εκεί και θέλει να πει κάτι, ή αν η παρούσα επιθυμία είναι να έρθει κάποια άλλη στιγμή και να μιλήσει ενώπιον όλων και εσάς, και να τού απαντήσετε εκκλησιαστικά, ας έρθουν μερικοί από εσάς [σε μένα] με αυτοκρατορική εντολή με ένα επιπλέον άλογο, και θα βρεθώ κι εγώ εκεί. Και εσείς, μην μπείτε στον κόπο να ακούσετε ή να πείτε τίποτε πριν από την άφιξή μου. Αυτή είναι η γνώμη μου. Αλλά αν ο σκοπός αυτής τής συνάθροισης είναι ότι αφού η ένωση (αλίμονο! αυτή η διαίρεση του Θεού) έγινε από τον λαό, τώρα θέλουν και τη συγκατάθεση των εκκλησιαστικών, μη με αφήσετε να μπω σε πειρασμό, γιατί τη γνώμη μου για αυτό το θέμα την έχω ξεκαθαρίσει χιλιάδες φορές στον κυρίαρχο αυτοκράτορά μας και στους συμβούλους του και σε όλους εσάς. Ακόμη και πριν από λίγες ημέρες τού έστειλα με τον κυρ Ιγνάτιο, τον πιο αξιότιμο μεταξύ των ιερομονάχων, δώδεκα κεφάλαια για αυτό το θέμα, όπως κι εσείς γνωρίζετε. Δεν λέω ποτέ τίποτε διαφορετικό από αυτό που λέω πάντοτε. Επειδή θεωρώ εκείνη τη σύνοδο στη Φλωρεντία όπως τη θεωρεί ο Θεός και όπως τη θεωρούν η αλήθεια και όλοι οι Χριστιανοί, τα γνήσια παιδιά της Ανατολικής Εκκλησίας, ακολουθώντας ταπεινά τη γνώμη των αγίων πατέρων και τη συνείδησή τους. Και για να το πω πιο καθαρά, θεωρώ αυτή τη σύνοδο σαν εκείνη την ψευδο-οικουμενική υπό τον Κωνστάντιο, η οποία κατάργησε, υποτίθεται, το Ομοούσιον, επειδή έχω αυτή την άποψη. Όποιον μνημονεύει τον πάπα ή επικοινωνεί με αυτόν που τον μνημονεύει ή συμβουλεύει ή νουθετεί, θα τον θεωρώ και αυτόν ίδιο με εκείνους τής αγίας και μεγάλης Συνόδου στην Κωνσταντινούπολη [1283], η οποία εξέτασε το λατινικό δόγμα και καθαίρεσε όσους υποστήριζαν αυτή την άποψη, εννοώ τον Βέκκο και όσους είχαν την ίδια γνώμη.
(Ἅγιοι πατέρες, ἐγὼ ἤθελον ἐλθεῖν, ὥσπερ καὶ ἀεὶ ποιῶ, ἀλλὰ οὐδὲν οἶδα καλῶς τί ἐστι τὸ βουλόμενον τῆς συνάξεως ταύτης. Ἀφ’ οὗ γοῦν μάθετε ὑμεῖς τίνος ἕνεκα σᾶς προκαλοῦνται, εἰ μὲν ἔνε καὶ ὁ καρδινάλιος αὺτοῦ, καὶ θέλει νὰ εἰπῇ τίποτε, ἤ ἔνε ἡ παροῦσα βουλὴ περὶ τοῦ νὰ ἔλθῃ ἄλλοτε καὶ νὰ εἰπῇ ἐνώπιον πάντων καὶ ὑμῶν, καὶ νὰ ἀπολογηθῆτε αὐτῷ ἐκκλησιαστικῶς, ἄς ἔλθωσι τινὲς ἀφ’ ὑμῶν μετὰ ἀλόγου περισσοῦ, ὁρισμῷ βασιλικῷ, καὶ θέλω ἐλθεῖν. Καὶ ὑμεῖς μηδὲν καταπιασθῆτε νὰ ἀκούσητε τίποτε ἤ νὰ εἴπητε, ἄνευ ἐμοῦ. Τὸ ἐμὸν ἤδη ὑμῖν δίδωμι. Εἰ δὲ ἔνι ἡ σύναξις αὕτη, ὅτι ἀφ’ οὗ ἐγένετο διὰ τοῦ δήμου ἡ ἕνωσις φεῦ, ὅτι διαίρεσίς ἐστι τοῦ Θεοῦ, τότε θέλουσι καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν τὴν συγκατάθεσιν, ἄφετέ με ἀπείραστον, διότι τὴν ἐμὴν περὶ τούτου γνώμην μυριάκις ἔγνω καὶ ὁ αὐθέντης ἡμῶν ὁ αὐτοκράτωρ καὶ οἱ σύμβουλοι αὐτοῦ καὶ ὑμεῖς πάντες, καὶ ἀκόμη πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἔπεμψα αὐτῷ μετὰ τοῦ τιμιωτάτου ἐν ἱερομονάχοις κῦρ Ἰγνατίου κεφάλαια δώδεκα περὶ ταύτης τῆς ὑποθέσεως, ἅ καὶ ὑμεῖς εἴδετε. Ἐγὼ ἄλλο παρ’ ὅ λέγω ἀεὶ οὐκ ἐρῶ ποτέ. Ἐπειδὴ γὰρ τὴν ἐν Φλωρεντίᾳ σύνοδον ἐκείνην ἔχω οἵαν καὶ ὁ Θεὸς ἔχει καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ οἱ χριστιανοὶ πάντες οἱ γνήσιοι τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας υἱοί, ἀκολουθῶν τῇ γνώμῃ τῶν ἁγίων πατέρων καὶ τῇ συνειδήσει ταπεινῶς, καὶ ἵνα σαφέστερον εἴπω, ἔχω τοιαύτην τὴν σύνοδον ἐκείνην, οἵα καὶ ἡ ἐπὶ Κωνσταντίου ψευδοοικουμενικὴ ἦν, ἡ ἀνελοῦσα, ὡς ᾤετο, τὸ ὁμοούσιον, ἐπειδὴ τοιαύτης εἰμι γνώμης· ὅστις μνημονεύοι τὸν πάπαν, ἤ κοινωνήσοι τῷ μνημονεύοντι, ἤ συμβουλεύσοι ἤ παραινέσει, ἡγήσομαι καὶ τοῦτον οἷον ἡ ἁγία καὶ μεγάλη σύνοδος ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἡ τὸ λατινικὸν ἐξετάσασα δόγμα, καὶ τοὺς αὐτὸ φρονήσαντας καθελοῦσα τότε, τὸν Βέκκον δηλονότι καὶ τοὺς ὁμόφρονας.)
……………………
……………………
……………………»